دانەكەر

كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە, ونىڭ ىشىندە قىرىق جىلدان استام بويى ەتەنە بوپ كەتكەن, اۋزىنان بالالىقتىڭ ۋىز ءدامى ەندى كەتە باستاعان شاقتان باستاپ ارا­لاسقان ەتجاقىن ادامنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن   باعالاپ, وي سالىپ قاراي بەرمەيسىڭ. ءبارى دە ءۇي­رەنشىكتى, بۇرىننان سولاي جانە سولاي بولۋعا ءتيىس سياقتى. سونداي ءبىر توسىن جايتقا بيىل كۋرس­تاستارىم ءجۇرسىن مەن ەسەن­نىڭ يگىلىكتى قۋانىشتارى تۇسىن­دا  كۋا بولدىم. ق ۇلىن-تايىنان بەرى وي­­ناق­تاپ وسكەن ادام­دار­دىڭ ءازىل-قالجىڭدارىنان ەزۋىمىز تا­لىپ, سويلەۋگە شامامىز جوقتاي كورى­نىپ, ءتۇن ورتالاتىپ ۇيگە قايت­­تىق. ءازىلدىڭ تاقى­رى­بىنان باسقا جايلاردىڭ ءبارى دە ءۇي­رەنشىكتى. كۋرستاستاردىڭ با­سىن قوسىپ, كىمنىڭ قايدا ەكەنىن, امان-ساۋلى­عىن ءبىلىپ, وزگەرگەن مەكەنى مەن «شايتانقۇلاق­تارى­نىڭ» سانىن قا­تيراسىنا ءتۇسىرىپ, ۋاقتىلى بايانداپ تۇراتىن سول وڭالباي باياعى. تەك بۇل جولى ءبىز بىلەتىن تىنىمسىز سيەز ءباسى­بەكوۆ پەن سايلاۋباي پەرنەباەۆ اعالارىمىز سياقتى ءماجىلىس پەن وتىرىس كەزىندە تىنىم تاپپاي, ءيىلىپ-شال­قايىپ, قيسايىپ-تۇزە­لىپ, وتى­رىپ-تۇرىپ, اراسىندا ال­بومىن كورسەتىپ, ونداعى ءوزى­مىز ءتۇسى­رىل­گەن سۋرەتتەردىڭ ۋاقى­تىن اي­تىپ جىبەرىپ, تۇرا جۇگى­رەتىن مازاسىز ءفوتوتىلشىنىڭ ادە­تىن بويىنا «جۇقتىرىپ» الىپ­تى. ونىڭ بۇل مىنەزىن سان-ساققا جۇگىرتىپ: «تەگىن فوتوتىلشىلىكتى ۇيرەنگەن جوق. قازىر ەسىك ال­دىندا تۇرىپ ساتا­دى. ءسويتىپ بيز­نەس جاسايدى», «جوق, ول سۋرەتتى ەرتەڭ شىعا­رىپ, البوم جاساپ, كەلەسى باس­قوسۋدا بازار باعاسىمەن اكەلە­دى», «ءاي, وسى­مىز ءبىزدىڭ ءۇستىمىز­دەن قۇپيا دەرەك جيىپ ءجۇر», «سوندا كىمگە قىزمەت ەتەدى؟», «ءاي, ءبىزدىڭ وڭال­باي تسرۋ-دان تومەن ءتۇس­پەيدى. قىمباتقا باعا­لاي­دى. ال­ماتى, استانا, قىزىل­وردا ارا­سىن­دا جۇرگەن شىعىنىن سولاي وتەيدى», – دەستىك. وعان ءوز كۋرسىنان «جەرىپ جۇرگەن» كوپەن كەلىپ تۇزدىق قوسقان سوڭ, بۇل ءاڭ­گى­مەنىڭ ءوزى ءبىر كەشكە سوزىلىپ, تاقىرىبىمىز بۇرىنعىدان گورى كەڭەيىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىز­دىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ كەتتى. ەندى, مۇنداي «قۇپيا اگەنتتى» جالعىز جىبەرۋگە بولماس دەپ, ەساعاڭ – ەسەن كۋرستاسىم ونى ۇيىمە قوندىرۋدى ماعان سەنىپ تاپسىر­دى. جولاي جانە ۇيدە وڭال­باي­دىڭ بازارلىعىن تۇگەن­دەپ: «شاي­عا قوساتىن شەكەرىڭدى نەگە سالا كەلمەگەنسىڭ؟», – دەپ شىمشىلاي وتىرىپ جانىنان تاستامايتىن «شونشىگىنە» كوش­تىم. قازىنا­سىن اقتارا وتىرىپ, ءبىر كونە البومدى وڭاشالاپ قويدى. سى­ڭايى – مەنىڭ نا­زارىمنىڭ ءتۇس­كەنىن قالامايدى. دەرەۋ: «ءاي, سەنىڭ بارلىق اگەنتتىك اقپارات­تارىڭ­دى جيناقتاپ جۇرگەن قا­تيراڭ وسى بولماسىن. ەرتەڭ جان­بولاتتىڭ ۇيىندەگى باسقوسۋدا حابارلايمىن. ەسەن سۇرايدى, ءساۋ­لەبەك پروكۋرور رەتىندە سانكتسيا بەرەدى, ءجۇرسىن ايتىسقا تاقى­رىپ ەتىپ الادى, نەسىپبەك تاريحي داستان جازادى. سودان كەيىن ەسەبىن جانبولات «ەگەمەنگە» شىعا­را­دى», – دەدىم. «قوي. قويساڭ­شى», – دەپ تۇر­دى دا: «ەي, قويمادىڭ عوي. وقي عوي. مەن جۇرگەن جەرىمدە جاقسى ادامدارمەن جولىقسام, سولاردان قول­تاڭبا الامىن. سۋرەتكە تۇسىرەمىن. كەيىن, قاجەت ەتسە, ءوز­دەرى­نە بەرەمىن.  مەنىڭ «اگەنتتى­گىم­­نىڭ» ەسەبى وسى», – دەدى. قۇنىن سۇرايىن دەپ ۇمسىندىم دا, ال­بومدى اشىپ قالىپ, تانىس ءبىر جا­زۋدى كورىپ, تىنا قالدىم. وندا: «وڭالباي باۋىرىم! ومبى­داعى وڭ ساپار  –  شۋاقتى كۇندەر مەن تىلسىم تۇندەر ەسكە تۇسكەن سايىن ءوزىڭدى ەسكە الا بەرمەسكە لاج بار ما؟! وڭالباي, ىلعي دا اماندىقتا, جول ۇستىندە, جاقسى­لىق ساتتەردە قاۋىشا بەرەيىك. ساعات اشىمباەۆ. 22.07– 91», – دەپ جازىپتى. بويىم شىمىرلاپ كەتكەندەي بولدى. «تاعى نەڭ بار؟», – دەدىم. «ءار جاعىن وقىساي», – دەدى ول. وقى­دىم. «قۇرمەتتى وڭالباي! «ومبى­داعى شۋاقتى كۇندەر» اتتى ويلى ماقالاڭدى وقىپ, وزىڭمەن سول ومبى جەرىندە جۇزدەسىپ, تانى­سىپ, تابىستىق. ەكى ەل اراسىن­داعى دانەكەرلىك, التىن كوپىرلىك, ازاماتتىق قاسيەتتەرىڭە شىن ءسۇ­يىنە, تەبىرەنە قول قويدىم. قۇر­مەتتى وڭەكە! وزىڭە ەڭ ىزگى تىلەكتەرمەن قازاقتىڭ ءان, كۇي شارۋا­شىلىعىنىڭ تۇراقتى وكىلى, «قو­جا احمەت ياساۋي» اتتى ءان-تولعاۋ شىعارعان زامانداسىڭ – ءشامىل بيسەنعالي ۇلى ابىلتاەۆ. 19 شىلدە, 1991 جىل. الماتى – ومبى». كەلەسى بەتتى اشقانىمدا سول كەزدە جۇلدىزى ەندى عانا كو­تەرىل­گەن شىمبولات اقىننىڭ قولتاڭ­باسى كوزىمە ءتۇستى. ەرىكسىز وقي باستادىم. «وڭالبايعا!» – دەپ باس­تالىپتى سويلەم: سىردا تۋعان سىرلاسىم, اينالايىن وڭالباي! ءبىر اۋىز ولەڭ جازايىن, تۇرعاندا ءتىلىم جوعالماي. زورلىعىنا مىقتىنىڭ, جۇرگەن جان ەدىم كونە الماي. قىرىققا جاسىم كەلگەنشە, تىرلىگىم قويدى-اۋ وڭالماي. ارقادا ءوتتى كوپ جىلدار, سىر بويىنا سوعا الماي. وتىز جىل ءجۇردىم شاحتادا, جىرشىلىق ونەر قونا الماي. ءدۇبىرلى تويعا قوسىلدىم, جەر استىندا جوعالماي. ءالى دە ءجۇرمىن ولەڭنىڭ, كۇمبەزىن اسەم سوعا الماي. سولاي دا, سولاي, وڭالباي, ەر جىگىتتە ارمان جوق, پايداسى تيسە, قوعامعا-اي!.. «قازاعىم!» – دەپ جۇرەسىڭ, باياعى زامان بولار ما-اي. ءشامىلدىڭ كۇيى توگىلسە, ەرتىستىڭ سۋى تولار ما-اي. ومبىدا وتكەن كوپ جاقسى, ارمان نە بولساڭ, سولارداي! ومبى قالاسى. 19 شىلدە,  1991». مىنادا شىمبولات جىراۋدىڭ جەكە ءومىر بەتتەرىمەن قوسا, تۋرا سول كەزدەگى قوعامنىڭ كوكەيىن تەسكەن ماسەلە دە قامتىلىپتى. ەرتىس­تىڭ دەڭگەيى تومەن تۇسكەنىن قازىر ۇمىتا دا باستادىق قوي. ءارى قاراي بەتتەگەندە قۇدايبەرگەننىڭ, توق­سىن­نىڭ, ءۋايىستىڭ, لۇقپاننىڭ, سە­كەننىڭ, تاعى دا باسقا ونەر جۇلدىز­دارى­نىڭ قولتاڭباسى بار ەكەن. البوم نەسىپبەكتىڭ «تاريحي داس­تانىمەن» اياقتالىپتى. از ءۇنسىز قالدىم. وڭالبايدىڭ يگى جاقسى­نىڭ تىلەگىن جيعان مىنا قور­مال­دىعىنا ريزا بولدىم ءارى تاڭ قال­دىم. ەندى سونىڭ ءجونىن سۇرادىم. – ءوزىڭ بىلەسىڭ, گازەتتە جۇرگەن كەزىمدە اۋداندىق پارتيا كومي­تەتى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شاقى­رىپ الدى دا, مەنى پار­تيالىق تاپ­سىرما رەتىندە اۋدان­دىق ميليتسيا ءبولىمى باستى­عى­نىڭ ورىن­باسارى ەتىپ جىبەردى. قارسىلىق جاساي ال­ماي­سىڭ. وعان قاسىم قايسەنوۆ اعامىز­دىڭ سەپتىگى تيگەن سياقتى. سودان ومبىداعى مي­ليتسيا مەكتەبىنە وقۋعا بار­دىم. ونداعى قالىڭ قانداستىڭ تۇرمىسىمەن تانىس­تىم. قازاقى مادەنيەتكە سۋساپ وتىر ەكەن. بىردەن الما­تى­عا سوعىپ, سول ءما­سەلەنى كوتە­رىپ ماقالا جازدىم. ساعات اعا­مىزعا جولىقتىم. «اي­تىس» پەن «تا­ماشانى» ساعىنىپ وتىرعا­نىن ايتتىم. ءباسپاسوز دە, ەل دە بىردەن قولداپ اكەتتى. ساكەڭ بۇل اماناتتى ورتالىق كوميتەتكە جەتكىزدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوت­كەن سوڭ قازاق مادە­نيەتى­نىڭ وم­بىداعى كۇندەرىن ءوت­كىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ساعات اعا مەنى شاقىرتىپ الىپ, ۇيىمداس­تىرۋ كوميسسياسىنا وكىل ەتىپ قوستى. ءسويتىپ, ەكى جۇرتتىڭ ارا­سىنا دانەكەر بولدىم. ومبى­لىق­تاردىڭ ەسىندە ول كۇندەر ءماڭ­گى قالدى. ءدان ريزا. مىنا قول­تاڭبالار سول كۇندەرى ال­بوم­عا ءتۇستى», – دەدى. ۇزاق ويلانىپ قالدىم. 1991 جىلدىڭ شىلدەسىندەگى قازاق مادەنيەتىنىڭ ومبىداعى كۇندەرى حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك رۋحىن وياتقان العاشقى بوستاندىق نى­شانىنىڭ ءبىرى ەدى. سوعان وڭال­بايدىڭ دانەكەر بولعانىن مەن دە, كۋرستاستارى دا, جالپى قاۋىم دا بيماعلۇم. وسىدان 42 جىل بۇ­رىن كازگۋ-ءدىڭ الدىندا تانىسقان وڭالبايدىڭ سودان بەرى كۋرستاس­تارىنىڭ باسىن قوسۋ­دان جالىق­پاي كەلە جاتقانىندا, ونىڭ بو­يىندا وسىنداي ءبىر تۋما دانەكەر­لىك قاسيەت بار ەكەن عوي دەگەن ويعا قالدىم. سونىڭ كۋا­سىندەي الگى قاتيراداعى ومبى­داعى «قا­زاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى سولتان ەسەنبولوۆ ات­تى ازامات­تىڭ: «...سە­نىڭ قازاق حالقى ءۇشىن جاساپ ءجۇر­گەن نامى­سىڭدى ءجۇ­رەك­پەن قابىل­داپ, ۇنەمى سول ەڭ­بەگىڭ جالىنداي جانىپ, حالقىڭ اتىڭا ريزا بولا بەرسىن», – دەگەن قولتاڭبا­سىن­داعى تىلەگىنە بار­لىق كۋرستاس­تار اتىنان قوسىلا وتىرىپ,  وسى جولداردى اياقتا­عىم كەلەدى. شىركىن, ەلدى ەلگە قوسىپ, ءار جاقسىنىڭ جان سىرىن قولتاڭ­بادا قالدىراتىن وسىنداي ءبىر دانەكەر ازاماتتار كوپ بولسا عوي! تۇرسىن جۇرتباي, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى, پروفەسسور. استانا.