جاڭارۋ جولىنداعى جاناشىر جاردەمشى

مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟ مەملەكەت باسشىسى بارلىق ۋا­قىت­تاردا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپ­تەستىگىن دامىتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىپ كەلەدى.  بۇل ۇكىمەتتىڭ دە نازارىندا تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.  بارلىق تاراپتار ءۇشىن دە پايدالى سانالاتىن مەملەكەت-جەكە مەنشىك ءارىپ­تەستىگى جونىندەگى جاڭا باعدارلا­مانىڭ ارقاسىندا قازاقستان ەكونو­ميكاسىنىڭ كەز كەلگەن سالاسىن ۇلكەن تيىمدىلىكپەن دامىتۋعا كەڭ جول اشىلماق. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا  مەملەكەت-جەكە مەن­شىك ارىپتەستىگىن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى جالپى سوماسى 900 ميلليارد تەڭگەدەن اسا­تىن كەم دەگەندە 15 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى تۋماقشى. اتال­مىش جوبانى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى قازىردىڭ ءوزىن­دە ازىرلەپ قويدى. وتكەن جىلى ەلدى دامىتۋ سترا­تەگياسىنىڭ باستاۋ العانى بارشاعا دا ءمالىم. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قازاق­ستاندى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى استانا ەكونو­ميكا­لىق فورۋمىندا, پرەزيدەنت جانىن­داعى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا, سول سياقتى, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ باس­قارۋشىلار كەڭەسىنىڭ جىل سايىنعى ماجىلىسىندە دە كەڭىنەن اڭگىمە قوز­عالدى. ەل ومىرىندە ەرەكشە ءرول اتقا­رۋعا ءتيىس باعدارلاما الدىنا ەكو­نوميكانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. سوعان سايكەس 2016 جىلعا قاراي رەسپۋبليكا جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىن 15 مىڭ دوللارعا دەيىن ۇل­عايتا وتىرىپ, تابىستارى جوعارى ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋعا ءتيىس. جو­عارىدا اتالعان باعدارلاماعا سايكەس ۇستىمىزدەگى جىلى جاڭادان شامامەن العاندا 200 جوبا ىسكە قوسىلاتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. وسى ورايدا جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋمەن بىرگە قازىرگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىنداردى تولىققاندى جاڭعىر­تۋ تۇرعىسىندا دا كوپتەگەن شارا­لاردىڭ جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىن­شا ۇكىمەتتىڭ «اتامەكەن» وداعى» ۇلت­تىق ەكونوميكالىق پالاتاسىمەن بىرلەسىپ جانە بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ تەح­نيكالىق قولداۋىمەن 200 ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنا  جۇرگىزگەن تەحنو­لوگيالىق اۋديت ناتيجەلەرى نەگىزگى قورلاردىڭ, اسىرەسە جابدىقتار مەن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, باسقارۋ جانە ماركەتينگتىك-وتكىزۋ تەح­نولوگيالارىنىڭ دامىماعاندىعى, قار­­جى رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىكتىڭ شەكتەۋلىلىگى, جاڭا تەحنيكالىق تالاپ­تارعا جاۋاپ بەرە الاتىنداي بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى سياقتى بىرقاتار پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن انىقتادى. وسى جۇمىستار ءۇشىن ەلەۋلى قارجىنىڭ قاجەت بولاتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ءىس جۇزىنە كەلگەندە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ينفراقۇرىلىمدى كەڭ اۋ­قىمدى جاڭعىرتۋ پروبلەمالارىنىڭ بۇكىل اۋىرتپالىعىن ءوز موينىنا الۋعا ءتيىس ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە الەمدىك وزىق تاجىريبەلەرگە سايكەس بيزنەس كەڭىنەن تارتىلۋى كەرەك. مىسالعا, ازيا دامۋ بانكىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاكشمي ۆەنكاتاچالامنىڭ پىكىرى بويىنشا, ينفراقۇرىلىمعا جەكە ينۆەستيتسيالاردى تارتا وتىرىپ جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قاجەت. وسىلايشا ءوز ويىن ورتاعا سالا كەلىپ ول ادب-نىڭ قازاقستاننىڭ مۇنداي باستامالارىنا كومەك كورسەتۋگە ءازىر ەكەنىن دە مالىمدەي كەتتى. مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن پايدالانۋ رەسپۋبليكانىڭ ينفراقۇ­رىلىمدارىنا ايتارلىقتاي كولەمدەگى رەسۋرستاردى تارتۋدىڭ نەعۇرلىم ىق­پالدى ءارى ءمولدىر تەتىگى بولىپ ەسەپتەلەدى, دەپ سانايدى «ەرنس ەند يانگ گلوبال» كومپانياسىنىڭ باس وپەراتسيالىق ديرەكتورى دجون فەررارو. بۇل مەحانيزم جەكە ينۆەستورلاردىڭ قارجى­لارىن تارتىپ  قانا قويماي, سونىمەن بىرگە نوۋ-حاۋلارعا قول جەتكىزۋگە جانە جەكە ينۆەستورلارعا ءتان بولاتىنداي, جوبالاردى ءتيىمدى باسقارۋ مۇمكىن­دىگىنە دە جاعداي تۋعىزادى, دەپ اتاپ كورسەتتى ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ تاياۋدا وتكەن ماجىلىسىندە. دجون فەررارو مىرزانىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاندىق جوبا­لاردى قارجىلاندىرۋعا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن پايدالانا جانە ينۆەستورلار مەن زاەمشىلاردى كەڭى­نەن تارتا وتىرىپ, وسى سالاداعى تۇ­راقتى ورتانى جەتىلدىرىپ, مەملەكەتتىك جانە جەكە سەكتور اراسىنداعى تاۋە­كەلدەردىڭ وڭتايلى ارا-قاتىناسىن, سو­نىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنىڭ فورماسىن بەلگىلەپ الۋ قاجەت. ەكو­نوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىگى ازىرلەگەن باعدارلامانىڭ ماق­ساتى دا قازاقستاندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن پايدالانا وتىرىپ ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جانە ينس­تيتۋتتىق نەگىزدەر قۇرۋ مىندەتتەرىن كوزدەيدى. ەلدە  «كونتسەسسيا تۋرالى» زاڭ قا­بىلداندى, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعى قۇرىلدى, نۇس­قاۋلىقتار ازىرلەنىپ, جوبالار ىسكە قوسىلۋدا, دەيدى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعاسى قايرات تىلەبالديەۆ. بۇگىندە ولاردىڭ بەسەۋى جۇزەگە اسۋ ۇستىندە.  اتالعان كونتسەسسيالىق قۇرىلىس نى­ساندارىنا سالىناتىن ينۆەستي­تسيالار­دىڭ بولجانىپ وتىرعان جالپى كولەمى شامامەن 74 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلىمىز مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ينستيتۋتىن جەتىلدىرۋ ساتىسىندا تۇر. بۇتىندەي العاندا, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى باعدارلاماسى قازىرگى قولدانىستاعى كەلىسىم-شارتتاردى جەتىلدىرۋ جانە جاڭالارىن ەنگىزۋ ماق­ساتتارىن كوزدەيدى. بولاشاقتا باعدار­لامانىڭ قابىلدانۋى ارقاسىندا كولىك پەن ەنەرگەتيكا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن قولدانۋدىڭ جالعىز عانا سالاسى بولىپ قالمايدى. قازىردىڭ وزىندە قاراعاندى مەن تەمىرتاۋ قا­لالارىندا كونتسەسسيانى پايدالانا وتىرىپ بالالار باقشاسىن سالۋ مەن پايدالانۋعا بەرۋ جونىنەن قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلىپ ۇلگىردى. ونىڭ سىرتىندا, ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك بيۋد­جەت اۋىرتپالىعىن ازايتۋ جانە بيۋد­جەت ساياساتىن ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى الەۋمەتتىك سالالارداعى جوبالارعا قاراي بۇرۋ جوسپارى دا كەلىسىم-شارتتار اۋقىمىن كەڭەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتادى. باعدارلامادا مەملەكەتتىڭ قارجى­لىق قولداۋ شارالارىمەن يندەك­ساتسيالاۋى ارقىلى ينۆەستيتسيالىق جانە ەكسپلۋاتاتسيالىق شىعىنداردىڭ ورىندارىن تولتىرۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ ۇسىنىلادى, دەيدى ق. تىلەبالديەۆ. ونىڭ سىرتىندا,  مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندەگى جوبالاردى دايىنداۋ مەن ءجۇ­زەگە اسىرۋ ۇدەرىستەرىن ءتيىمدى باسقارۋ مەن باقىلاۋ ادىستەمەلەرىن ازىرلەۋ دە قاراستىرىلعان. سول سياقتى مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندەگى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋشى­لاردىڭ حالىققا ۇسىناتىن ساپالى قىزمەت ستاندارتتارىن ەنگىزۋى ماسەلەسى دە وسى ساناتتا تۇر.  ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باعدارلاما مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى قازاقستاننىڭ بارلىق سالالارىندا دا جوعارى تيىمدىلىكپەن دامي الاتىنداي جاعدايلاردى ومىرگە ەنگىزۋ جولدارىن قاراستىرادى. ماسەلەن, الەمدىك تاجىريبە كور­سەتىپ وتىرعانداي, تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا كون­تسەسسيانىڭ نەمەسە باسقارۋدىڭ بىرنەشە تۇرلەرى پايدالانىلادى. ال ول مەملەكەتتىڭ كوممۋنالدىق سالانى جاڭعىرتۋدا ناقتى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋىنە جاعداي جاسايدى. ارينە, ينۆەستورلار سالعان قارجىنىڭ قايتا­رىمدىلىعى, سوعان سايكەس تاريف­تەردىڭ كوتەرىلۋى تۋرالى ماسەلەنىڭ تۋىنداۋى دا ورىندى. باعدارلامانى ازىرلەۋشىلەردىڭ ايتۋلارىنشا, مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, تاريفتەردىڭ وزگەرۋ شارت­تارى مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ جەكەلەگەن جوبا بويىنشا جاساعان كەلىسىم-شارتىنا ەنگىزىلەتىن بولادى. حالىق­ارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىر­عان­داي, كوممۋنالدىق سالا جوبا­لارىندا باس­قارۋعا جەكە سەكتوردىڭ كەلۋىنە باي­لانىستى ادەتتە  تاريفتەر وسە ءتۇ­سە­دى. بىراق ول سونشالىق ەلەۋلى ەمەس جانە, سونىمەن بىرگە ونداي ءوسۋدىڭ ايتارلىق­تاي ۇزاق مەرزىمدەرگە دە سوزىلۋى مۇمكىن. ايتالىق, كەيبىر جوبالار بويىنشا تاريف 10 پايىزعا ءوستى دەلىك, بىراق كەيىن ول ەكى-ءۇش جىل بويىنا ينفلياتسيا دەڭگەيىندە يندەك­ساتسيالانىپ وتىرادى. بار بولعانى وسى عانا. سونىمەن بىرگە مۇمكىن دەگەن تاعى ءبىر نۇسقا بار. ول بويىنشا تاريف دەڭگەيى كەلىسىم-شارتتا بىردەن بەلگىلەنىپ بەرىلەدى دە, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بەلگىلى ءبىر شارالارى ۇسى­نىلعان سول جوبا بويىنشا كەلىسىم-شارتتىڭ سوڭىنا دەيىن ەش وزگەرىسسىز قالا بەرەدى. وسىناۋ ءتيىمدى تەتىكتى پايدالا­نۋدىڭ العاشقى جىلدارى بيزنەستىڭ مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى ار­قى­لى جۇزەگە اساتىن جوبالارعا قاتى­سۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ وتە ءۇل­كەن ەكەنىن كورسەتىپ بەردى, دەيدى ق.تىلەبالديەۆ. ولاي بولسا, مەملە­كەت­تىڭ جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تاۋەكەل­دەرىن ءوزى جانە جەكە ينۆەستور اراسىندا بولىسە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ماڭىزى بار نىساندارعا ينۆەستيتسيالار سالۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاردى تارتۋىنا بولادى. سول ارقىلى مەملەكەت قازىرگى زامانعى, تيىمدىلىگى جوعارى تەحنولوگيالارمەن  جانە جوعارى بىلىكتى كادرلار قولىمەن تۇرعىزىلعان جانە باسقارىلاتىن نىساندارعا قول جەتكىزە الادى. سەيفوللا شايىنعازى.