ورتاق ماقسات, ورىندى تىلەكتەر توعىستى

كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا دۇنيەجۇزى قازاق­تارىنىڭ IV قۇرىلتايى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى ورىندالعاننان كەيىن ال­عاش­قى ءسوزدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدى.  (پرەزيدەنت ءسوزى بولەك بەرىلىپ وتىر). بۇل قۇرىلتايعا الەمنىڭ 35 ەلىندە تۇراتىن قانداستارىمىز­دىڭ اراسىنان 400-گە جۋىق وكىل­دەر كەلگەن ەكەن. ال استانا مەن وبلىستاردان كەلگەن قوناقتاردىڭ ءبارىن قوسقاندا, دەلەگاتتار سانى 700-گە جۋىق بولدى. 4-ءشى قۇ­رىل­تايدىڭ ەرەكشە ماڭىزى سول – ول قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­­دىعى قارساڭىندا بولىپ وتىر­­عان اسا ءىرى, ۇلان-اسىر ۇلتتىق شارا بول­دى. جينالعان حالىقتىڭ ءبارى­نىڭ دە ءجۇزى جارقىن, ءبىر-بىرىمەن قۋا­نىشتى كوڭىلمەن قاۋىشۋدا. اينالاڭنىڭ بارىنەن تەك قازاق ءتىلى عانا ەستىلگەنىن كورۋ دە ءبىر ءمار­تەبە ەكەن. وسىنىڭ ءوزى-اق كوڭىلدى كوك اسپانعا كوتەرگەندەي. بۇل دا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ۇلى جە­تىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. قۇرىلتاي دەلەگاتتارىنىڭ ارا­­سىندا شىعارماشىلىق, عىلى­مي, پەداگوگيكالىق زياتكەرلىك, بيزنەس, سپورت, مەملەكەتتىك جانە قوعام­دىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بار. سونىڭ ىشىندە چەحيانىڭ ەكس-مي­نيسترى ءجاميلا ستەحليكوۆا, چۋ­ۆا­شيانىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ءمينيسترى بولعان, ال قازىر چەبوكسارى جوو دوتسەنتى گۇلميرا اكيموۆا, موڭ­عوليانىڭ وقۋ-عى­لىم جانە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنبا­سا­رى كۇلاندا چونوي جانە ت.ب. بول­دى. سونداي-اق شەتەلدەن كەلگەن بارلىق 50 عالىمنىڭ ىشىندە اسا كورنەكتى تاريحشى ەرمۇحان بەك­ما­حانوۆتىڭ قىزى ءنايلا بەكماحانوۆا, قازاقتان شىق­قان تۇڭعىش تەمىرجول ينجەنەرى, الاشوردا كو­سەمدەرىنىڭ ءبىرى – مۇحامەدجان تى­نىشباەۆتىڭ ۇلى مەن نەمەرەسى – ۋفادان ال­ماتىعا قونىس اۋدار­عان اكەلى-با­لالى اكادەميكتەر ءداۋ­لەت مۇحا­مەدجان ۇلى مەن اس­قار داۋلەت­ ۇلى بار. قازاق حال­قى­نىڭ وكىلى رەتىندە ماقتان تۇتۋعا لايىقتى­لار ارا­سىنان تۇمەن مەملەكەتتىك دۋماسى ءىس باسقارۋ­شى­سى­نىڭ ورىن­باسارى كەنەسارى قوي­شى, ساراتوۆ قا­لا­سىن­داعى ءىرى كا­سىپورىننىڭ جەتەكشىسى, اۋىل شا­رۋاشىلىعى عىلىم­دا­رىنىڭ دوك­تو­رى بەيسەنباي شار­لاپاەۆ, ەۋروپا قازاقتارى مادەني ورتا­لى­عىنىڭ جەتەكشىسى, فيلوسوفيا دوك­تورى ابدىقايىم كەسسيجي, اس­تراحان قالاسىنداعى گيگيەنا جانە ەپيدەميولوگيا ينس­تيتۋتى ديرەك­تو­رىنىڭ ورى­ن­با­سارى سا­تىپ­الدى جانتاەۆ, تاشكەنت      نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى ديرەك­تورىنىڭ ورىن­با­سارى مارات مىر­زابەكوۆ جانە ت.ب. بولدى. اتا­مەكەننەن دەلەگات بو­لىپ ساي­لانعاندار اراسىندا اكادەميكتەر م.جۇرىنوۆ, ءو.ايتباي, س.قي­راباەۆ, ءا.بەيسەنوۆا, ت.شارمانوۆ, كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار ت.مولداعاليەۆ, م.ايتحوجينا, ق.جۇ­­­مادىلوۆ, ن.ورازالين, ع.جاي­­لىباي, و.اسقار, ت.ابدىك, ۇ.ەس­داۋلەت, جانە ت.ب. بار ەكەن. ال ونەر ادامدارىنان ە.راحماديەۆ, ب.تولەگەنوۆا, ا.ءاشىموۆ جانە ت.ب. بولدى. ەۋروپا قازاقتارىنىڭ فەدە­رال­دىق مادەني ورتالىعىنىڭ جەتەك­شىسى, فيلوسوفيا دوكتورى ءاب­دىقايىم كەسسيجي ءوزىنىڭ سول قۇ­رلىقتاعى قانداستارىنىڭ اتى­نان ايىرىم ءسوز الىپ تۇرعانىن ايتىپ, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ قى­زى­عى دا, كۇردەلىلىگى دە بار, دەدى. سول جاقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ازاماتتار ءوز ەركىمەن ەلىن, اتاجۇر­تىن تاستاپ كەتكەن جوق. ەۋروپاعا قى­زىق قۋىپ, جاقسى تۇرمىس, كەرەمەت بايلىقتى ىزدەپ بارعان ەمەس. تاع­دىر تالكەگى وسىعان دۋشار ەتتى. وسىلاي دەپ تاۋەل­سىزدىكتىڭ تاعىلىمدى تۇس­تا­رى­نا توقتالدى. بىلگەن ادامعا تاۋەل­سىزدىكتىڭ وڭاي كەلمەگەنىن, قا­زاق مەملەكەتىن قۇرۋ ءۇشىن تالاي شا­ي­­قاستاردىڭ بولعانىن, شەيىت كەت­كەن­دەردىڭ دە از ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. اتا-بابالارىمىز اڭساعان ءتاۋ­ەل­­سىزدىكتىڭ باقىتىن اللا بىزگە كورۋگە جازىپتى. ەلوردامىز استانادا, پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باس بولىپ, ءانۇرانى­مىز­دى اسقاق­تا­تىپ, بۇكىل الەم قازاق­تارىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناپ وتىر. قاي زاماندا, قاي ءداۋىر­دە مۇنداي القالى جيىن بو­لىپ ەدى. وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىز­دىكتىڭ ارقاسىندا, دەگەن ءابدى­قايىم كەسسيجي نازارباەۆ سىن­دى كوشباسشىسى بار قا­زاق حال­قىنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن ماق­تا­نىشپەن ايتىپ, ەلىمىزدىڭ ور­تا­لىق ازيادا, تۇركى الەمىندە ال­عاش رەت, بۇرىن تەك قانا ەۋروپا مەملەكەتتەرى باسشىلىق جاساپ كەلگەن ەقىۇ-عا تابىستى ءتور­اعالىق ەتكەنى قانداستارىمىزعا زور ماقتا­نىش بولعانىن, ەڭسە­لە­رى­نىڭ كوتەرىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ەكونوميكانىڭ بيىك دەڭگەيدە ورلەۋى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ ەرەسەن ەڭبەگى, كورە­گەن ساياساتى, جان-جاقتى ويلاس­تى­رىپ جاساعان رەفورمالارىنىڭ ءناتي­جە­سى. ونى ءبىز جاقسى بىلەمىز. بي­ىل سايلاۋ ءوتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەكە-دارا شىعىپ, جەڭىس­كە جەتتى. بۇل ەشقانداي دا كەز­دەي­سوقتىق ەمەس, حالىقتىق مەيىرىمى مەن ىقىلاسى, دەدى ەۋرو­پالىق باۋىرىمىز. تالانتتى اقىن باۋىرجان قا­راعىز ۇلى قۇرىلتاي تورىنەن ەل تاۋەلسىزدىگى, ونى بەكەمدەگەن ەل­با­سى, ەل بىرلىگى تۋرالى قاۋمالاي كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ كوڭىل-كۇيىن تاپ باسقان جىر جولدارىن شاشۋ ەتتى. سارىارقانىڭ توسىندەگى ءساندى دە, ساۋلەتتى قالا اسەم استاناعا كەلىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسۋ مەن ءۇشىن زور مەرەي, دەپ ءسوز باستاعان قى­تاي ەلىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتو­نوميا­لىق اۋدانى ۇكىمەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى تىلەپالدى ءابدىرا­شيت­ ۇلى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ دانا باسشىلىعىندا ەڭ­بەكشىل, ەر­جۇرەك, اقكوڭىل قازاق­ستان حالقى ەرەن ەرلىك, ءورشىل رۋحپەن تاۋەل­سىزدىك تۇعىرىن بەكىتىپ, ەل ابى­رويىن بيىككە كوتەردى. زور جەتىستىكتەرىمەن حالىقارالىق قو­عام­­داس­تىقتى وزىنە قاراتا الدى. بۇ­عان بۇگىنگى قازاقستاننىڭ تۇ­راقتى ساياسي جاعدايى, گۇلدەنگەن ەكونو­ميكاسى, ۇلتتاردىڭ جاراس­قان بەرەكەسى كۋا. ابزال دوس, كورشى رەتىندە ءبىز بۇعان شىن جۇرەكتەن شات­تانىپ, شىن نيەتپەن سۇيىنە­مىز, دەدى دەلەگاتسيا باسشىسى. ءۇشىنشى بولىپ ءسوز كەزەگىن رە­سەيدىڭ التاي ولكەسى ق ۇلىندى اۋدا­نىنداعى قازاق مەكتەبىنىڭ دي­رەكتورى نۇرعايشا بارينوۆا ال­دى. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ كەزەكتى قۇرىلتايى الەمنىڭ جانا­رىن جاۋلاپ, ساۋلەتى مەن داۋلەتى كەلىسكەن اسەم استانادا اتاجۇرت­تىڭ تاۋەلسىزدىگى نىعايىپ, مەرەيى تاسىعان ساتتە ءوتىپ وتىر. ورتا تولسىن, الەۋمەت, دەپ باستادى ول ءوزى­نىڭ ءسوزىن. جاقىندا قازاق­ستان­دا بولعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلى­نىڭ جەڭىسكە جەتكەنىن شەتتە ءجۇر­گەن بىزدەر ىرىستى ەلدىڭ ىنتى­ما­عى ارتا تۇسكەنى دەپ باعالادىق. تەك ءبىز ەمەس, ورىس, تاتار, باش­قۇرت, چەشەن كورشىلەرىمىز دە قا­زاق­ستاندى تۇراقتىلىق پەن بەرە­كەنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىر­عان ەل دەپ سانايدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ رەسەيمەن ورتاداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ ما­عى­ناسى مەن مازمۇنىنا ايرىقشا ماڭىز بەرىپ, ونى وركەندەتە تۇسۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. ۋاقىت پەن كەلەشەك الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, وسى ءۇردىستى جال­عاستىراتىن حا­لىق­تىق ديپلوما­تيا­عا ۇلەسىمىزدى قوسۋعا ءبىز دە بو­رىشتىمىز, دەدى ول. ودان ءارى شەشەن رەسەيدە تۇراتىن قانداستارى­مىزدىڭ تىلدىك, مادەني ومىرىندەگى احۋالى تۋرالى ايتىپ بەردى. قازىر رەسەيدە 1 ملن.-عا جۋىق قازاق تۇ­را­دى, ولار استراحان, ورىنبور, ءتۇ­مەن, چەليابى, ۆولگوگراد, ساراتوۆ, سامارا, ءنوۆوسىبىر, التاي ءوڭىر­لەرىندە تىعىز قونىستانعان. ەلدىڭ 26 ايماعىندا 39 مادەني ورتالى­عىمىز بار. وسىدان 4 جىل بۇرىن ورتالىعى سامارا قالاسى بولىپ ۇلتتىق مادەني ورتالىعىمىز دا قۇرىلدى. بۇل ورتالىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, مادەني باستامالارعا قولداۋ كور­سەتۋدى, ۇلتتىق سالت-سانانى جاڭ­عىر­تۋدى كوزدەيدى, دەدى ول. سونى­مەن بىرگە, ن.بارينوۆا شەشىمىن تاپ­پاي وتىرعان ماسەلەلەرگە دە توقتالىپ ءوتتى. ءبىر ملن.-عا جۋىق قازاعى بار رەسەيدە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ەكى-اق مەكتەپ بار. التاي ولكەسىندەگى ق ۇلىندى اۋدا­نىنىڭ كەرەي اۋىلىنداعى 80 جىل­دىق تاريحى بار مەكتەپ سو­نىڭ بىرەۋى. مەن وسى مەكتەپتە ۇزاق جىل­داردان بەرى ديرەكتور بو­لىپ ىستەيمىن. 80 ءۇيلى كەرەي اۋى­­لى تاريح كوشىنە ىلەسىپ, اتا-بابا ءداستۇرىن, سالتىن ۇمىتپاي, رەسەي­دىڭ ءبىر بۇرىشىندا وتىرعان قا­زاقستاننىڭ ءبىر ارالى ىسپەتتەس مەكەن. قازاقشا بالاباقشامىز, مەشىتىمىز دە بار. قازاقستاننان وقۋ­لىقتار, اقىن-جازۋشىلاردىڭ شى­عار­مالارىن الۋدان دا كەندە ەمەس­پىز. وكىنىشكە قاراي, قازاق­تار تىعىز قونىستانعان باسقا ءوڭىر­لەر مۇنداي جاعدايعا قول جەت­كىزە الماي وتىر. وسى ماسە­لەنى ەكى ەلدىڭ ءبىلىم مينيسترلىكتەرى بىرلەسە وتىرىپ شەشسە دەگەن ۇسىنىسىم بار, دەدى ول ءسوزىنىڭ توقەتەرىندە. ون توعىز جىلدان بەرگى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەن قازاق ەلى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس­تار ناتيجەسىنە توقتالعان ول ودان ءارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ ارا­سىن­دا ەكى ەل ءبىرىن-ءبىرى قولداپ, تى­عىز ىنتىماقتاستىقتا ەكەنىن جەتكىزدى. اۋماقتىق قاۋىپ­سىز­دىك, ەكو­نو­ميكا, ساۋدا, وقۋ-اعار­تۋ, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ, ت.ب. سالالار بويىنشا قا­رىم-قاتىناستا ستراتە­گيا­لىق ءارىپ­­تەس ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. قىتايداعى ۇلتتاردىڭ تەرەزەسى تەڭ, كەرەگەسى كەڭ, دەگەن تىلەپال­دى ءابدىراشيت­ ۇلى كورشى ەلدە 1,5 ميلليون قان­داسىمىز نەگىزى ءبىر اۆتونوميا­لىق وبلىس, اۆتونوميا­لىق اۋدان, بىرنەشە قازاق ۇلتتىق وكرۋگتەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جات­قا­نىن ايتىپ, مەم­لەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىندا قولدانىلاتىن جەتى ءتىلدىڭ ءبىرى قا­زاق ءتىلى ەكەنىن, سونداي-اق شىڭ­جاڭدا قازاق تىلىندە 18,5 ساعات جۇمىس ىستەيتىن راديو بارىن, قازاق تىلىندە ەكى ارنا تاۋلىك بوي حابار تاراتاتىنىن, التى باسپا قا­لام­گەر­لەردىڭ كىتا­بىن وقىرمانعا ۇزدىكسىز ۇسىنىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سارىارقانىڭ توسىندەگى ءساندى دە ساۋلەتتى قالا اسەم استاناعا كەلىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسۋ مەن ءۇشىن زور مەرەي, دەپ ءسوز باستاعان قى­تايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونو­ميا­­لىق اۋدانى ۇكىمەتى توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى تىلەپالدى ءاب­دىرا­شيت­ ۇلى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­­نىڭ دانا باسشىلىعىندا ەڭ­بەكشىل, ەر­جۇرەك, اقكوڭىل قا­زاقستان حالقى ەرەن ەرلىك, ءورشىل رۋحپەن تاۋەل­سىزدىك تۇعىرىن بەكىتىپ, ەل ابى­رويىن بيىككە كوتەردى. زور جەتىستىكتەرىمەن حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتى وزىنە قاراتا الدى. بۇ­عان بۇگىنگى قازاق­ستان­نىڭ تۇراقتى ساياسي جاعدايى, گۇل­دەنگەن ەكونو­مي­كاسى, ۇلتتاردىڭ جاراسقان بەرەكەسى كۋا. ابزال دوس, كورشى رەتىندە ءبىز بۇعان شىن جۇرەكتەن شات­تانىپ, شىن نيەتپەن سۇيىنە­مىز, دەدى. تۇركيالىق جۋرناليست ساۋلە يسمايل ءوز سوزىندە بۇگىنگى تاڭدا ءتۇر­كياداعى قازاقتاردىڭ 10-نان استام قوعامدىق ۇيىمدارى, 2 قوعامدىق قورى, 2 قۇرىلىس كووپەراتيۆى, 3 ەگىن شارۋاشىلىق بىرلەستىگى بار ەكەنىن ايتتى. 40-تان استام شاعىن زاۋ­ىت, 1 مىڭنان استام تەرى ونىمدەرىن دايىندايتىن كاسىپورىن, جارتى مىڭداي ساۋدا دۇكەندەرىن اشقان­بىز. ياعني, قا­زاقتاردىڭ 75 پايى­زى ناقتى ءونىم وندىرۋمەن اينالى­سادى, دەي كەلىپ, ودان ءارى تۇركيا­داعى قازاق­تاردىڭ اراسىنان شىق­قان ءبىر مىڭ­نان استام جوعارى ءبىلىمدى دارىگەرلەر, ادۆوكاتتار, ينجەنەرلەر, وقىتۋشىلار بارىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق, ول ءبىر كەزدە اتا­تۇرىكتىڭ ەسىمىن ەستىگەن اتا­لارى­مىز «اتامەكەندە ەل تىزگىنىن قولى­نا ۇستار وسىنداي اسىل پەرزەنت تۋسا» دەپ كوكسەگەن ەكەن. قۇدايعا شۇكىر, ەندى, مىنە, سول اڭساعان ارمان اقيقاتقا اينالدى. ەسەمىزدى ەشكىمگە جىبەرمەيتىن ەل­با­سىمىز بار. تۇرلاۋلى دا تۇ­عىرلى تاۋەل­سىزدىگىمىز بار. ەۋر­ازيانىڭ ورتا­سىندا ايبىنى مەن ساۋلەتى اسقان استانا تۇر, دەي كەلىپ: تۇركى ءدۇ­نيەسى دەگەندە تۇركسوي ەسكە ورا­لادى. تۇركى وركەنيەتىن حالىق­ارالىق دەڭگەي­دە ۇيلەستىرۋ ماقسا­تىنداعى ۇي­ىم­نىڭ قۇرىلۋىنا قازاقستاننىڭ ۇيىتقى بولعانى شەتتە جۇرگەن بىزگە ۇلكەن مارتەبە بەردى. 2010 جىلعى مامىردىڭ 24-ءى كۇنى استانادا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى­نىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تۇرىك رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل­دىڭ قاتىسۋىمەن تۇركى اكادە­ميا­سىنىڭ اشىلۋى, تۇركى تىلدەس مەم­لەكەتتەردىڭ اقساقالدار القا­سى­نىڭ قۇرىلۋى نەشە جىلعى تابان­دى ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. بۇل تۇركى الەمىندەگى ۇلكەن جاڭا­لىق, ەلەۋلى وقيعا بولدى. ءيا, كۇل­تە­گىننىڭ كوكسەگەنى, ابىلاي­دىڭ اڭساعانى اسىل مۇرات بولىپ كەۋدەمىزدە جاتىر. كوبەيەيىك, كەڭەيە­يىك! وسەيىك, ونەيىك, ءسوز اياعىن تەبىرەنىسپەن ءتۇيدى. كورنەكتى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي ءوز سوزىندە توقسانىنشى جىل­دارداعى قيىندىقتاردى العا تارتا كەلىپ, قازاق ەليتاسىنىڭ ەلدىك سيپاتتاعى وڭ قيمىلىنا, ەكى بىلەكتى سىبانىپ جىبەرىپ نارتاۋەكەلمەن ارقا تورىندە جاڭا استانا سالۋعا كىرىسكەنىن ايتتى. بۇل شىنىندا ءوزى جاس, ەكونو­مي­كاسى جەر باۋىرلاپ جاتقان ەل ءۇشىن قولعا الار جوبا ەمەس ەدى. بىراق, تاريح قازاق ەليتاسىنىڭ سول اسى­عىس تا اسقاق ارمانىن شىندىققا اينالدىردى. بۇگىندە, مىنەكي, ارا­عا جىلدار سالىپ, سول اقىلعا سىي­ماس ارماننىڭ جۇزەگە اسقانىن كورىپ وتىرمىز. شىن­دىق­قا اي­نالعان ارماننىڭ, ياعني استانا­نىڭ تورىندەمىز. بۇل تابان استىن­دا توبە كورسەتكەن تەگەۋرىن, قازاق بويىندا بۇققان پاسسيونار­لىق قۋات ەكەن. سول ۇلى ءىستىڭ با­سىن­دا ناعىز پاسسيونارلىق تۇلعا نۇر­سۇلتان نازارباەۆ تۇردى, دەگەن سماعۇل ەلۋباي بۇدان كەيىن, وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى قازاق باسىنا تونگەن قىزىل ءناۋ­بەت حال­قىمىزدىڭ تەڭ جارتىسىن جەر جاستاندىرعانىن, سول زۇلمات بولماعاندا بۇگىندە سانىمىز 40 ميلليوننان اسقان الىپ ەل بولىپ وتىراتىنىمىزدى العا تارتتى. سونداي الاپاتتاردان امان قال­عان حالىقتىڭ اتا توپىراقتا باسىن قوساتىن كوشى-قون ماسەلەسى ەكەنىن بىلدىرگەن جازۋشى, كەيبىر ازاماتتاردىڭ بۇعان سەلقوس قا­راي­تىنىنا مىسالدار كەلتىردى.  مۇنداي نەمقۇرايدىلىق, اي­نا­لىپ كەلگەندە, تاۋەلسىز قازاق­ستان تاعدىرىنا – نەمقۇراي­دى­لىق دەپ بىلەمىز. سەبەبى, ەندى ءبىر 15 جىلدا قازاقستانعا كوشكىسى كە­لەتىندەردىڭ سانى عانا ەمەس, نيە­تىنىڭ ءوزى بۇلاقتاي تارتىلۋى ءمۇم­كىن. ويتكەنى, اتاجۇرتىن اڭساي­تىن اعا ۇرپاق كەتىپ, ونىڭ ورنى­نا كەلگەن جاس ۇرپاق بىرتە-بىرتە وزگە ۇلت­تارعا ءسىڭىپ, «اتامەكەن», «قا­زاق­ستان» دەگەن ۇعىمدار ولار­عا جاي سىلدىر ءسوز بولىپ قالۋى ءمۇم­كىن. شەتەلدەگى 5 ميلليون قا­زاق ۇرپاعىنان بولاشاقتا ءبىرجولا ايرىلىپ قالماۋ ءۇشىن قازىردەن باستاپ جۇيەلى جۇمىسقا ۇيىتقى بولعانىمىز ءجون, دەدى جازۋشى. موڭعوليادان كەلگەن عالىم اساي ءرامىش ۇلى ءوزىنىڭ ءسوزىن ۇلت­تىڭ بىرلىگى جولىندا بۇگىن ءتورتىن­شى رەت باس قوسىپ وتىرعاندارىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدەن باستا­دى. بۇل قۇرىلتاي قازاق ۇلتىنىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن «ءبىر جاعا­دان باس, ءبىر جەڭنەن قول» شىعا­رىپ, باسىمىز قۇرالا الار ما ەكەن­بىز دەپ الاڭداپ جۇرگەن شا­عىندا ەمەس, بيىك ماقسات, ورتاق ءمۇد­دەنىڭ جولىندا بىرىگە الاتى­نىمىزدى ءوزىمىز تانىپ بىلگەن, ءوز­گەلەرگە مويىنداتقان كەزەڭدە ءوتۋ­دە. بۇعان قوسا قازاقستان پرە­زي­­دەنتىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى كور­نەكتى قايراتكەر بيىگىنە كوتە­رىل­گەندىگى دە قازاق ەلىنىڭ ءمار­تە­بەسىن بيىكتەتە ءتۇسىپ وتىر. ءبىز, شەتەلدەگى اعايىندار دا وسى بيىككە ۇمتى­لىپ, وسى دەڭگەيدى بەتكە ۇس­تاۋى­مىز كەرەك, دەي كەلىپ, موڭ­عوليا­داعى قازاقتاردى قولداۋ ءجو­نىندەگى ءوزىنىڭ كەيبىر ناقتى ۇسى­نىستارىن ايتتى. سونىڭ ىشىندە موڭعولياعا قازاق باق ونىمدەرىن جەتكىزۋ قاجەتتىگىن الدىمەن تىلگە تيەك ەتتى. بۇرىن ەمىن-ەركىن جەتىپ تۇرا­تىن گازەت-جۋرنالدار قازىر جەتكىزىلۋدەن قالدى. ال وزىمىزدە شىعا­تىن باق قارجى تاپشىلى­عى­نان جابىلۋدا. سوندىقتان وسى ماسەلە شەشىلىپ, بىزگە قازاق باق ونىمدەرى جەتكىزىلىپ جانە راديو حابارلارىن تىڭداي الاتىن جاع­داي تۋدىرىلسا ەكەن, دەدى ول. سونىمەن قاتار, ارمەنيا مەن ءازىربايجاندا دا اشىل­عان اباي ورتالىعىنىڭ موڭ­عو­ليادا دا اشىلعانىن قالاي­تىنىن ايتا كەلىپ, موڭعوليا قازاق­تارى­نىڭ ءبىر­ازى اتامەكەنگە جىلىنا بىرنەشە دۇركىن كەلىپ جاتادى. بىراق رەسەيدى باسىپ وتەتىن جول ۇزاق. شىعىس قازاقستان ارقىلى تارتى­لۋعا ءتيىستى توتە جول كوپتەن اي­تىلعانىمەن, ءالى كۇنگە سالىن­عان جوق. وسى ماسەلەنى شەشۋدى ءوتى­نە كەل دەپ ماعان ونداعى اعاي­ىن­دارىڭىز امانات ەتىپ ەدى, سونى جەتكىزىپ وتىرمىن, دەدى شەشەن. ونىڭ ۇسىنىستارىنىڭ قاتا­رىن­دا موڭعوليادان كەلىپ وقىپ جات­قان جاستارعا ارنايى باعدار­لا­ما­مەن جەڭىلدىك جاساۋ قاجەتتىگى دە اي­تىلدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا: «شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسى بولىپ تا­بىلاتىن بىزدەر قازاقستاندى ءوزى­مىز­دىڭ ۇلتتىق وتانىمىز دەپ ساناپ, وسى ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە سەزىنەمىز. سوندىقتان ءبىز ءوزىمىزدى قازاقستاننىڭ قامقورلىعىنا ءبو­لە­نۋ­گە لايىقتىمىز دەپ ساناي­مىز. بىراق ۇنەمى الا بەرەيىك دەگەننەن اۋلاقپىز, كەرىسىنشە, اتا­جۇر­تىمىزدىڭ كەتىگىنە كىرپىش بولىپ قالانساق ەكەن دەپ تىلەيمىز, دەدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋ­تا­تى ءۋاليحان قاليجان ءوز ءسوزىن­دە ساناۋلى جىلدار ىشىندە سىرت­تا رەسمي تىركەلگەن 5 ميلليون قا­زاقتىڭ 1 ميلليونى اتاجۇرتقا ورال­عانىن تىلگە تيەك ەتە كەلە, وسى­نىڭ ءبارى ەلباسى, قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, الەم قازاقتارىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ اعاسى اتانىپ وتىر­­عان نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ىرگەلى سايا­ساتىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ايتتى. سونداي-اق ول مەملەكەت باسشىسى ەشقاشان قازاق تاقىرىبىن, قازاق ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەي كەلە جاتقا­نىن, وزگە ەلگە رەسمي ساپارلارى­نىڭ بارىندە قانداستار­مەن كەزدەسىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەر­دىڭ شەشىلۋىنە تىكەلەي ءوزى ارا­لاسقانىنا كۋا بولعانىن جەتكىزدى. وسىناۋ وردالى جيىندا تاعى ءبىر اينالىپ وتۋگە بولمايتىن ماسەلە بار. ول «ورالماندار قا­زاق­ستان قوعامىنا ماسىل» دەگەن كەيبىر زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ قاڭ­قۋ ءسوزى. وسىعان وراي, مىنا دەرەكتەردى العا تارتامىن: تاۋەل­سىز­دىك العان كەزدەن باستاپ, 2011 جىل­عى 1 قاڭتارداعى جاعداي بوي­ىن­شا تاريحي وتانىنا تۇراقتى تۇرۋ ءۇشىن 210 مىڭ وتباسى نەمەسە 825 مىڭ ادامدى قۇرايتىن ەتنوستىق قازاق قايتىپ ورالدى. ال بي­ىلعى جىلدىڭ ءۇش ايىنىڭ ءوزىن­دە 10 491 ادام تۋعان جەر تو­پى­را­عىن باستى. بۇل رەتتە دۇنيە­جۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اتقارىپ وتىرعان جۇمىستى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. رەسپۋبليكا اۋماعىندا تۇرا­تىن ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى 448 459 ادامنىڭ 224 000-ى (50,0 %) جۇمىس ىستەيدى, ال 179 000-ى ءوزىن جۇمىسپەن قامتۋدا. 30 مىڭ ورالماننىڭ شارۋاشىلىقتارىن­دا 31049 ءىرى قارا, 6848 جىلقى, 78 مىڭنان استام قوي-ەشكى بار. جو­عارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىن­دارىندا 5508 ورالمان ستۋدەنت, ال دايىندىق كۋرستارىندا 160 قىز-جىگىت وقيدى. 620 ادام قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قا­رۋ­لى كۇشتەرى قاتارىندا قىزمەت اتقا­رۋدا. ورالمانداردىڭ ارا­سىن­دا: 74 عىلىم دوكتورى, 213 عىلىم كانديداتى بار. 40777 ورال­مان جوعارى ءبىلىمدى, 2509-ىنىڭ اياق­تالماعان جوعارى جانە 93600-ءىنىڭ ورتا ارناۋلى ءبىلىمى بار. ورال­مانداردىڭ 4 پايىزى عانا زەينەتكەرلەر دەگەن دەرەكتەردى العا تارت­قان ۋ.قا­ليجان ودان ءارى قازاقتىڭ ءبىر عانا وتانى, ءبىر عانا ەلى, ءبىر عانا جەرى بار. ول – قازاقستان, دەپ  ءسوزىن اياقتادى. وزبەكستاننان كەلگەن قانداس­تارىمىزدىڭ اتىنان ءسوز تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور باكىر سەرىكباەۆقا بەرىلدى. ءبىز ۇنەمى وزبەكستاندا تۇ­راتىن قازاق­تار وزدەرىن ەشقاشان دا وزگە ەلدە تۇراتىن دياسپورا رەتىندە ەسەپتەمەيتىنىن ايتىپ كەلەمىز. دەمەك, ءبىز ەجەلگى مەكەنىمىزدە, اتا-با­بالارىمىز سان عاسىرلار بويى ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىك ەتكەن جەرىمىزدە وتىرمىز. بۇعان ءبىزدىڭ شەجىرەلى تاريحىمىز ايعاق. كۇنگەيى پامير تاۋلارىنان باستالىپ, تەرىسكەيى ارال وڭىرىنە دەيىن سوزى­لىپ جاتقان ۇلان-عايىر ولكەدەگى سانسىز ەسكەرتكىشتەرىمىز, جادىگەر مۇرالارىمىز كۋا. قازاق حالقى­نىڭ ەڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ قاتا­رىنان ورىن الاتىن تولە بي مەن ايتەكە ءبيدىڭ ماڭگىلىك مەكەنى, توپىراق بۇيىر­عان جەرى – وزبەك­ستان ەكەندىگى وسىنىڭ ايقىن كورى­نىسى, دەدى ول. ودان ءارى شەشەن ءوز­بەكستاندا 1,5 ملن. قازاق تۇراتى­نىن ايتتى. وزبەكستان جەرىندەگى اعايىن­داردىڭ اراسىندا انا ءتىلىن بىلمەيتىن, ءوزىنىڭ سالت-داستۇرىنەن الىستاپ كەتكەن قازاق جوق دەگەندى نىق سەنىممەن ايتا الامىز, دەي كە­لىپ, ودان ءارى وزبەكستانداعى قازاق اعايىنداردىڭ كورىپ وتىر­عان قامقورلىقتارىن سانامالاپ بەردى. سونىڭ قاتارىندا 541 قازاق مەكتەبىنىڭ, جوو-لاردا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ماماندارىن داي­ىندايتىن بولىمدەردىڭ بارىن ايتتى. رەسپۋبليكالىق «نۇرلى جول» گازەتى جارىق كورىپ, ورتالىق تەلەديداردان «ديدار» باعدار­لاما­سى كورسەتىلەدى. سوڭعى كەزدەرى جاڭادان بىرنەشە قازاق ۇلتتىق ۇجىمدارى اشىلىپ, ۇلتتىق مادە­نيەت جاندانا ءتۇستى. قا­زاقستان ەلشىلىگى بۇل ىستەرگە قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرادى. دۇنيە­جۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى­نىڭ جانىنان شى­عاتىن باق ونىمدەرى دە بىزگە ۇزبەي جەتىپ تۇرادى دەپ ول ءوز ءسوزىن اياقتادى. «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋب­لي­­كالىق گازەتى» اكتسيونەرلىك قو­عامى­نىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ءوز ءسوزىن ءجارىسسوز بارىسىندا العاشقى قۇرىلتاي ءوت­­كىزۋ جونىندە پرەزيدەنت ن.­ا.نا­­زارباەۆقا تۇركياعا رەسمي ساپارى كەزىندە ۇسىنىس جاسالعان ەدى, سول ۇسىنىس ارتىنشا جۇزەگە استى دەگەن پىكىردىڭ ايتىلۋىنا بايلا­نىستى ويىن بىلدىرۋدەن باستادى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اينالاسى ەكى اپتانىڭ ىشىندە ۇكى­مەتكە وتانداستاردى وتانعا ورال­تۋعا جاعداي جاساۋ تۋرالى تىعىز تاپسىرما بەرىپ, قاۋىرت قاۋلى قابىلداتقان, 1991 جىل­دىڭ 31 جەلتوقسانىندا الەم قازاقتارىنا راديو ارقىلى ۇندەۋ ارناپ, قان­داستارىمىزدى قازاق­ستانعا شا­قىر­عان بولاتىن, دەدى س.ابدراحمانوۆ. ول كەزدە اپپاراتتا ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ور­ىن­­باسارى قىز­مە­تىن اتقار­عان­دىقتان, بۇل شارۋا­نىڭ باسى-قا­سىندا جۇرگەنبىز. بۇل شىن ءما­نىندە جان تول­قىتارلىق جاعداي. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل بيلىگىنە كەلگەننەن كەيىنگى ەڭ العاشقى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرىن وتانداستارعا بايلانىستى قابىلداعان, ال­عاش­قى سوزدەرىنىڭ ءبىرىن الىستاعى اعاي­ىنعا ارناعان. ءبىز مۇنى انىق بىلۋگە ءتيىسپىز. بۇل ءبىزدىڭ پرەزي­دەنتىمىزدىڭ وزىمىزگە تەڭدىك تيەر كۇن قاشان كەلەر ەكەن, بار قا­زاقتىڭ باسى قوسى­لار كۇن قاشان بولار ەكەن دەگەن ارماندى ويدى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە دە كوكىرەگىندە الديلەپ كەلگەنىن كورسەتەدى. وسىدان شيرەك عاسىر عانا بۇ­رىن ماسكەۋ وسى باسقارىپ كورسىن­شى دەپ, بىزگە ءبىر كولدەنەڭ كوك اتتىنى جىبەرە سالعان ەدى. شالقار تۇنىق ايدىنىمىزعا قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي قونىپ, تىنىشى­مىز­دى كەتىرىپ ەدى. بۇكىل الەم وزگەرسە دە وزگەرمەيتىندەي كورىنەتىن كە­ڭەس وداعىنىڭ وزىندە دەموكراتيا جەلى ەسە باستاعان كەزدە ءدال ءبىزدىڭ باسىمىزعا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, جىگەرىمىز جاسىپ, ساعىمىز سىنا جازداعان ەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق­تىڭ سول كەزدە ەتەككە تۇسكەن باسىن تورگە الىپ شىقتى. ءتور بولعاندا دا ەۋروپانىڭ تورىنە الىپ شىق­تى. «ءار حالىقتىڭ باسشىسى وزىنە لايىق بولادى», دەگەن ءسوز بار. تاريحتىڭ, تاعدىردىڭ تار كەزەڭىن­دە قازاقستان اسپانىنا نازارباەۆتاي ازاماتتى الىپ شىعۋىندا عا­جايىپ ادىلەتتىلىك جاتىر. قا­زاق­تىڭ ماڭدايىنا ماڭدايى جار­قىراعان نۇرسۇلتانداي پەرزەنت بىتۋىندە, ونىڭ عاسىرلار توعى­سىندا, مىڭجىلدىقتار مەجەسىندە ەل بيلىگىنە كەلۋىندە عاجايىپ زاڭدى­لىق جاتىر, دەدى س.ابدراحمانوۆ. ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بو­لىپ سانالاتىن بەس جىلدا ءبىر رەت وتكىزىلىپ تۇراتىن الەم قازاق­تارىنىڭ قۇرىلتايىندا ءسوز ال­عان ازاماتتار ۇلتىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن, جارقىن بولاشاعىن ايتا كەلىپ, القالى جيىن ساتىمەن اياق­تالعاندا قورىتىندى ءسوزدى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قانات ساۋداباەۆ الىپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرى­شىنا تاراعان ۇرپاق بۇگىن ءتورت كوزى تۇگەل استاناعا جينالىپ وتىر. بارلىقتارىڭىز سىرتتاعى, ىشتەگى قازاق جۇرتىنىڭ بۇگىنى, كەلەشەگى تۋراسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ماز­مۇن­دى باياندا­ما­سىن تىڭدادى­ڭىزدار. وندا قا­زاق دياسپوراسى مەن جۇمىس ءجو­نىندە, كوشى-قون ماسەلەسىن جاڭا ورىسكە شىعارۋعا قاتىستى تاپسىر­مالار بەردى. بارىمىزگە ورتاق ەندىگى مىندەت – وسى العا قويىلعان جوس­پار­لى ءىستى ساپالى دەڭگەيدە ورىن­داپ شىعۋ. سونىمەن قاتار, القالى توپتىڭ الدىندا سويلەگەندەر ءدۇ­نيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنا ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتى ۇسىنىپ جات­تى. وسى زالدا وتىرعانداردىڭ ءبارى دە سول پىكىردى ءبىراۋىزدان قول­­دادى, دەپ قۇرىلتايدىڭ جار­لىعىنا سايكەس اشىق داۋىس بەرۋ تاسىلىمەن تورالقا توراعالىعىنا نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ كاندي­دا­تۋرا­سىن قويعاندا, بۇكىل دەلەگاتتار ءبىر كىسىدەي داۋىس بەردى. ءسويتىپ, تورالقا توراعاسى بولىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساي­لاندى. تورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جۇمىسىن وسى­عان دەيىن سول جۇمىستى ات­قارىپ كەلگەن تالعات ماماشەۆ جالعاستىرا بەرەتىن بولدى. سۇلەيمەن مامەت, جاقسىباي سامرات.