قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار لەبىزى

الىشەر گاپپاروۆ, وزبەكستان: – مەن ءوزىم قۇ­رىل­تايعا قاتىسىپ وتىر­عانىما قۋانىش­تى­مىن. مەن وزبەك­ستان قازاق­تارىنىڭ ارا­­سى­نان دەلەگات بو­لىپ كەل­دىم. ۇزاق جىل­دار ول جاقتا قىز­مەت ەتتىم, قازىر زەينەت دەمالىسىندامىن. قازاق پەن وزبەك ەجەلدەن تۋىسقان حالىقتار عوي, ول جاقتاعى ءبىزدىڭ ءومى­رىمىز جامان ەمەس. ەشقانداي قىسىمشىلىق كورىپ جاتقان جوق­پىز. بىراق تاريحي وتانعا قايتۋ ءار­قاشاندا ويىمىزدا, اتتەڭ سوعان كەدەرگىلەر دە از ەمەس. سونىڭ ىشىندە كوشى-قون ماسەلەلەرى قيىن ەكەنىن ەستىپ ءجۇرمىز. سولار­دى جەڭىلدەتىپ, قيىندىقتار جويىلا­تىن بولسا, كەلگىمىز-اق كەلەدى. قازاقستاندا تۇرمىس­تىڭ جاقسى ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. ءبىز كەلگەندە اعايىن-تۋعاندارىمىزبەن بىرگە كەلەمىز عوي. اسىرەسە, بالالارىمىز ەل جاققا بارعىسى كەلەدى. بۇگىن ەلباسىمىزدى كورىپ وتىرمىز, وعان دا قۋانىشتىمىز. دۇنيەجۇزى قازاق­تارىن ءبىر جەرگە جيناپ, باسىمىزدى قوسىپ وتىرعانى ءۇشىن ول كىسىگە العىس ايتامىن. ونىڭ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن دە بىلەمىز.  اللادان دەنساۋلىق تىلەيمىن ول كىسىگە.  ءابۋ يسلام, رەسەي فەدەراتسياسى: – ەل تاۋەلسىز­دىگى­نىڭ 20 جىلدىعى قار­ساڭىن­دا ءوتىپ وتىرعان قۇرىل­تايدا ۇلكەن شەشىمدەر بولاتىنىنان ءۇمىتتىمىن. ەلباسى ن.نا­زارباەۆتىڭ سوزىنەن دە سونداي ءۇمىت وتىن كوردىم. مەن ەندىگى جەردە شەتەلدە تۇراتىن قازاقتارمەن ارالاسۋ, ولارمەن ءما­دەني, ەكو­نوميكالىق جانە عىلىمي جاعىنان ىنتىماق­تاسۋ بۇرىنعىعا قاراعاندا جيىرەك ءارى تيىمدىرەك بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. «نۇرلى جول» اتتى باعدارلامادا كورسەتىل­گەن ماسە­لەلەردىڭ تىم بولماسا 80 پايىزى ناقتى ىسكە اسسا – ۇلكەن ولجا بولار ەدى. ال ەندى ءوز تارا­پىمنان ايتار ۇسىنىسىم, ءماس­كەۋدە تمد-دا تۇراتىن بارلىق قازاقتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني ورتالىعى اشىلسا ەكەن دەيمىن. ويتكەنى, ماسكەۋ توعىز جولدىڭ تورابى عوي. ونداي ورتالىقتار ارميان, ءازىربايجان جانە ت.ب. حالىقتاردا بار. سونداي بەتكە ۇستار ورتا­لىق بىزگە دە كەرەك-اق. ارينە, ماسكەۋدە كري­مينالدىق جاعدايدىڭ قيىن, باسقا ۇلتتارعا دەگەن باسقاشا كوز­قاراستاردىڭ بارى راس. بىراق «قاسقىردان قو­رىقساڭ, ورمانعا بارما» دەگەندەي, قايداعى ءبىر توپتاردان قورقىپ, ءومىر سۇرمەي وتىرا الامىز با؟ ماسكەۋدىڭ ءوزىن­دە عانا 15 مىڭ­داي, ال بۇكىل رەسەيدە 1 ملن-عا جۋىق قازاق بار, سونداي جەردە قازاق­ستانمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان ءبىر ءما­دەني ورتالىق كەرەك قوي. بۇل مەنىڭ ءوز ويىم. ابدۋاقاپ قارا, تۇركيا: – ءبىز وسى  قۇرىل­تاي­عا ۇلكەن ۇمىتپەن كەلىپ وتىرمىز, ءويت­كەنى بۇل قۇ­رىلتاي قا­­زاقستان­نىڭ كامە­لەت­­كە تولعان شا­عىن­­دا ءوتىپ وتىر. قا­زىر قا­­زاق­ستاننىڭ حا­لىق­­ارا­لىق ارەناداعى سال­­ما­عى ءوس­تى. ول الەمدىك ۇلكەن باستا­ما­لارعا دا مۇ­رىندىق بولىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى ونى الەمگە تانىتىپ, بەدەلىن كوتەرە ءتۇستى. ەندى قازاقستان دياسپورا ماسەلەلەرىن دە تولىق شەشە الادى دەگەن ويدامىز. وسىعان وراي مەن دياسپورا مي­نيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋى شارت دەر ەدىم. قازىر قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى شەت ەلدەردە ءجۇر. ولاردى قاتىس­تىرعان سىرتقى ساياسات ءالى كۇنگە قازاق­ستاندا جاسالعان جوق. دياسپورا ساياساتى دەگەندە تەك كوشى-قون ماسەلەسىن عانا قامتۋ – ول بىرجاقتىلىققا ۇرىندىرادى. بۇعان قوسا شەت ەلدەردە تۇراتىن قازاقتار قا­زاقستانعا قانداي قىزمەت ەتە الادى دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلىپ, ونى شەشۋ جولدارىن جاساۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ «قازاق­ستاننان نە الامىن دەپ كەلمەي, نە بەرەمىن دەپ كەلۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى دۇرىس, بىراق جەكە ادامدار ماردىمدى ەشنارسە بەرە المايدى, ال ولاردىڭ كۇشىن الگىندەي  مي­نيسترلىك ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, سىرت­تاعى قازاقتاردىڭ «قازاقستانعا قىزمەت ەتۋ ساياساتىن» جاساسا – ول ۇلكەن كۇش بولار ەدى. ەكىنشىدەن, شەتەل قازاقتارى  مەن اتامەكەن قازاقتارىن, سون­داي-اق شەتەلدەگى قانداستاردى ءوزارا بايلا­نىس­­تىرۋ ماسەلەسىن قولعا الۋ كەرەك. ولار قازىر ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەيتىن, ءبىر-ءبىرىن وقىپ, بىلە المايتىن جاعدايعا كەتىپ بارا جاتىر. سون­دىقتان بارلىق قازاقتىڭ ورتاق ءالىپبيى بولۋى كەرەك. وسى ءىستى قازاقستان باستاپ قولعا الىپ, لاتىن قارپىنە كوشسە, ودان ءارى شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ وعان كوشۋىنە ىقپال ەتسە, ءبارىمىز ءبىر ءتۇرلى جازۋعا قول جەتكىزىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قالتقىسىز ۇعاتىن بولار ەدىك.       قۇرمانبەك الىمعازى, قىتايدان كەلگەن ورالمان: – مەنىڭشە بارلىق ادامنىڭ جۇرەگىندە اتا­مەكەنگە جەتۋگە دە­گەن قۇش­تارلىق بو­لا­دى. تا­رى­داي شا­شىل­عان حا­لىق­تىڭ ءبا­رى دە ءوز وتا­نىنىڭ بولعا­نىن قالاي­دى. ءوزىم دە سونداي سەزىمدى باستان كەشكەن اداممىن. سوندىقتان دا قىتايدان 2001 جى­لى تۋعان جەرگە قونىس اۋداردىم. قازىر جاع­دايىمىز جامان ەمەس. مەن دە ەلدەن الايىن دەپ ەمەس, بو­يىمداعىنى بەرەيىن دەگەن ادام­مىن. تۋعان جەرىم مەنىڭ نيەتىمدى قولدا­دى, اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا جەكە كونتسەرتىمدى بەردىم جۋىردا. ولجاس دەگەن ۇلىم, ۇكىباي دەگەن قىزىم بار. ەلبا­سىنىڭ ءسوزى ۇنادى, ول كىسى كەلەمىن دەگەندەرگە ەسىك اشىق ەكەنىن ايتتى. ەندى كەلۋ, كەلمەۋ اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ساناسىنا بايلا­نىستى نارسە عوي. مەنىڭشە, بارلىق قازاقتار دا اتامەكەنگە ورالىپ, تۋعان جەردىڭ گۇل­دە­نۋىنە وزدەرىنىڭ قولدان كەلگەن ۇلەسىن قوسۋى كەرەك.  ءبىز مىنە, ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە, قۇ­دايعا شۇكىر, شال­قىپ ءجۇرمىز, ەشكىم كەۋدەمىزدەن يتەرىپ جاتقان جوق. كەرىسىنشە, بار­لىق جەردە قولدان كەلگەن قولداۋلارىن كورسەتەدى. يرينا قارا­بو­لاتوۆا, رەسەي فەدەراتسياسى: – مەن از ساندى حا­لىقتاردىڭ تىلدەرى, ءداس­­تۇر­لەرى ساقتالۋ پرو­ب­لە­مالارىمەن اينالىسا­مىن. سونىڭ ىشىندە جەر­­گىلىكتى حالىقتار­دىڭ فول­ك­لورىن جي­ناي­مىن. ءبىزدىڭ تۇمەن وب­لىسىندا 151 حا­لىقتىڭ وكىلدەرى تۇرادى. سونىڭ ىشىندە قازاق دياسپوراسىنىڭ الا­تىن وزىندىك ورنى بار. مەنىڭ اكەم قازاق, شەشەم ۋكراين قىزى. مەنىڭ وي-پىكىرىم قازاق قىزىنىكى بولعانى­مەن, ءتىلىم ورىسشا. اكەم تورعايدا تۇرعان, ول اقىن بولعان ەدى. ءوزىم ارقالىق پەدي­نس­تيتۋتىن ءبىتىرىپ, تاعدىردىڭ جازۋىمەن ءتۇ­مەن­گە كەتىپ قالعان ەدىم. سول جاقتا تۇرمىس قۇر­دىم, بالالى بولدىم. ءبىر قىزىعى, مەنىڭ قىزىم ءوزىن ۋكراينمىن دەپ, ال ۇلىم ءوزىن قازاق­پىن دەپ ەسەپتەيدى. وسى جولى مەن اتا-بابانىڭ رۋحىن سەزىنسىن دەپ ونى وزىممەن بىرگە الىپ كەلدىم. قازىر مەن قازاق, تاتار حالىقتارىنىڭ بەسىك جىرلارىنان جيناق شىعارۋ ءۇستىن­دەمىن. ءسىبىر تاتارلارى مەن قازاقتار وتە ۇقساس كەلەدى. ويتكەنى, قازاق حالقىن قۇرا­عان رۋ-تاي­پالاردىڭ 70 پايىزى وندا بار ەكەنى قازىر ءمالىم بولىپ وتىر. قۇ­رىل­تاي­دى مەن ءار قيىردا جۇرگەن قازاق­تاردىڭ اراسىندا عى­لى­مي, ىسكەرلىك ىستەردەگى ءوزارا ىنتى­ماق­تاستىق ورناتۋ فورۋمى دەپ قا­بىل­دايمىن. سونىڭ ىشىندە مەن ءوزىم قا­زاق­­ستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتىمەن كەزدەسىپ, قازاقتانۋ تاقىرىبى بويىنشا ىسكەرلىك بايلانىستار ورناتۋ ماقساتىندا كەلىسسوز­دەر جۇرگىزدىم.