ءبىر شۋاق كوڭىلگە كۇي سەبەلەگەن

ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ IV قۇرىلتايىنا قاتىسۋشى­لاردىڭ قۇرمەتىنە كونگرەسس-حولدا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ليبرەتتو­سىنا جازىلعان ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ ەكى ءبولىمدى «قىز جىبەك» وپەراسىن  ۇسىندى. شارتاراپقا قىز جىبەكتىڭ  اسقان سۇلۋلىعى, كوركىنە ساي اقىل-پاراساتى جايىندا اڭگىمە جايىلىپ, جار تاڭداۋعا تال­پىن­عان باتىرلار مەن باعلاندار بوي كورسەتەدى. كور­كەم­دىگىنە كوزدەرى تالىپ, كوڭىلدەرى اۋدەم جەرگە ۇزاعان كەيبىرەۋى كەرى قايتىپ كەتۋگە تاۋەكەلدەرى جەتپەي, جاقىننان ءسوز ارناۋعا جۇرەكتەرى داۋالاماي دىڭكەلەپ, كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر. سەبەبى, جىبەكتەي ارۋدىڭ كوڭىلى­نەن شىعۋ, ۇناۋ ءالى جان بالا­سى­نىڭ قولىنان كەلمەگەن. بىراق تا ادالدىق پەن قياناتتىڭ, ءسۇيىس­پەن­شىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ قا­شان­دا ءبىر-بىرىمەن جاعالاسىپ جاتۋى زاڭ­دىلىققا اينالعان زاماندا ورەكپى­گەن وكتەمدىكتەن ورەس­كەل ءىس-ارەكەت ءورىلىپ وتىرا­تىن. سونداي وكتەم ءۇندى بەكەجاننىڭ (قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانات شىبىق­باەۆ) ساحنالىق كەلبەتى مەن كەڭ دياپازوندى داۋىسى سپەكتاكلدى تاماشالاپ وتىرعان كورەرمەندى وزىنە بىردەن باۋراپ الىپ كەتتى. قىز جىبەك (قر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جاننات باقتاي) بەينەسىنىڭ ساحنا تورىنەن قوس اققۋمەن بىرگە كولبەپ ءوتۋى اسەر­لى جەتىپ, قوناقتار حالقىمىز­دىڭ ەتنو­گرافيالىق باي مۇراسىنا تۇ­شى­نا دەن قويدى. اتى اڭىزعا اينالعان ارۋدى ءوز كوزىمەن كورۋگە الىستان ات ارى­تىپ تولەگەننىڭ (جان تاپين) جەتكەن سا­پارى, الدىنان قاۋمالاپ كوپ قاۋىم­نىڭ قارسى الۋى وتە سالتاناتتى. دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي اجى­را­ماس دوسى شەگەنىڭ مۇندايدا الدى­نان شىعىپ, جىر مارجانىن سورعا­لا­تاتىن ادەتى. شەگە بەينەسى (بەيىمبەت تاڭارىقوۆ) قاشاندا ءوزىنىڭ ءتاتتى اۋەزىمەن وسىلاي جۇرت قۇرمەتىنە يە بولسا, قامقا (قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قورلان قاليلامبەكوۆا), ءدۇ­ريا (حالىقارالىق فەستيۆالدەردىڭ لاۋرەاتى دينا قابىكەەۆا), قارلى­عاش (حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋ­رەاتى ايزادا كاپونوۆا), بات­سايى (گۇلنار ايگەلدينا) مەن بازارباي ء(ومىرجان قادىروۆ) رولدەرى دە ساحنالىق شىعارمانىڭ شىمىر تۇيىندەلۋىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ جاتادى. شەتتەن كەلگەن باۋىر­لار­دىڭ الدىنا ارينە, اسىل مۇرالارى­مىزدىڭ, جىر-داستاندارىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارىن, ساحنالىق تۋىن­دى­لار­دىڭ شۇرايلىسىن ۇسىنۋ ەجەل­دەن بار ءداستۇر دەسەك, وسى­لار­دىڭ اراسى­نان «قىز جىبەك» وپەرا­سىنىڭ ەلەنۋى بەكەر ەمەس.  وسى شارانىڭ بارىسىندا يراننان كەلگەن ءجۇسىپ شادحان ەسىمدى باۋىرىمىزدى اڭگىمەگە تارتىپ, حال-جاعداي سۇراستىق. جيىرما ال­تى جاسار جىگىتتىڭ اتاقونىسقا كەلسەم دەگەن ارمانىن ءوز اۋزىنان ەستىگەندە, مۇن­داي شالعايدا قانشاما قانداس­تارى­مىز اتامەكەنىن اڭساپ ءجۇر دەگەن سۇراق كوكەيگە كەپتەلگەن. ءوزى سپورتپەن اي­نالىساتىن ول قول كۇرەسىنەن يراندا چەمپيون اتاعىنا يە بولىپ, ءۇش جىل بۇرىن قازاق جەرىندە وتكەن سايىسقا قاتىسىپ قاي­تىپتى. «قۇ­رىل­تايعا ال­تى ادام بو­لىپ كەلدىك, – دەدى سپورت­شى ءجۇ­سىپ. – مۇندا كەلگەلى دوس كوڭىل­دى باۋىر­لارىمىزدىڭ ىستىق قۇ­شاعى­نا ورانىپ, زوبالاڭ جىلدارى زور­­لىق­پەن كوشىپ كەتكەن اتا-بابا­لا­رى­­­مىز­دىڭ كوشىن كەرى قاراي بۇراتىن كەزدىڭ كەلگەنىنە كوز جەتكىزۋدەمىز. «قىز جىبەك» وپەراسىن تاماشالاپ وتىرعاندا ويعا قاتتى بەرىلىپ كەتىپپىن. تۋعان جەر­دەن الىستا ءجۇرىپ قان­شاما باي­لى­عىمىز­دان شەت قالىپ قو­يىپپىز. قا­راپ وتىر­سام, ودان حالقىمىزدىڭ بۇكىل قازىناسى تابىلادى. ءوزىمىز بىلمەسەك تە, بۇرىنعى كونە كوزدەردىڭ ىڭىل­داپ ايتىپ وتىراتىن كەيبىر اۋەن­دەرىن الگىن­دە عانا ءوز قۇلاعىممەن ەستىپ, تاڭعالدىم». قىرعىزستاننىڭ ىستىقكول ءوڭى­رىن­دە اكىمنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىز­مەت ىستەيتىن المابەك نۇر­عا­زيەۆ­كە «قىز جىبەك» تۋرالى نە بىلەسىڭ دەپ سۇراق قويۋىمىز ارتىقتاۋ. قىرعىز-قازاق ءبىر تۋعان دەمەكشى, ەجەلدەن «توسەكتە باسى, توسكەيدە ما­لى قوسىلعان» حالىقتىڭ اراسىندا جۇرگەن قازاق بالاسى ءوز-ءوزىن جوعال­تىپ, ءتىلى مەن داستۇرىنەن قول ءۇزىپ قالماسىنا سەنىمدىمىز. ويتكەنى, اكىم المابەكتىڭ باسىندا ەۋروپادا تۇرا­تىن قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنا ءتونىپ تۇرعان ءتىل بىلمەۋ قاۋپى جوق. ودان «قىز جىبەك» وپەراسىنان العان اسەرىن ايتىپ بەرۋىن سۇرادىق: «وپەرا نەگىزىنەن ەۋروپا ەلدەرىنە قاراعاندا, بىزگە كەشتەۋ كەلگەن ونەر بولعاندىقتان, مۇنىڭ ونى-مۇنى كەم-كەتىگىنە بۇرىن كەشىرىممەن قاراۋعا ءتيىسپىز دەپ ويلايتىنمىن. الەم كلاسسيكالارىمەن شىركىن, ءبىز­دىڭ ۇلتتىق وپەرامىزدىڭ تەرەزەسى  قاشان تەڭەسەر ەكەن دەگەن ارمان ۇش­قى­نى سانامدى سان-ساققا جۇگىرتەتىن. بۇگىن مى­نا جاس ۇجىمنىڭ, ەلور­دا­لىق تەاتر­­دىڭ ونەرىن كورىپ وتىرىپ, سول وي­لارىم­نىڭ بارىنەن باس تار­تا­مىن. قازاق­تىڭ ۇلتتىق وپەراسى جو­عا­رى دەڭ­گەيگە كوتەرىلگەن ەكەن» – دەدى  ول وسى سالانىڭ مامانىنان كەم ءسوي­لەمەي.   وزگە ەلدە جۇرسە دە انا ءتىلىن ۇمىت­پاعان قانداستاردى ويلانتاتىن جايتتەر از ەمەس, سونىڭ ىشىندە, ءاسى­رەسە, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ كەۋدەسىنە انا ءتىلىنىڭ ءدانىن سەبۋ قيىنداپ بارادى. سول سەبەپتى دە كەي جاستار تىلگە شور­قاق. وسى قۇرىلتايدا شەتتەگى قازاق­تاردىڭ كوكەيىنە ءتۇيىلىپ كەلگەن وسى تاقىلەتتەس ءبىراز تۇيىندەر بار ەكەنىن اڭعاردىق. ول ءۇشىن كەلەشەكتە نە ىستەۋ كەرەك دەگەن جا­ناي­قايدى جاناردان اتقىلاعان سا­عى­نىش جاسىنىڭ ءوزى-اق جەتكىزىپ تۇر­عانداي. تۇركيا­نىڭ ىستامبۇل قا­لاسىنان كەلگەن ياسىم قۇلت­ ۇلىش ەسىمدى قاندا­سىمىز قا­زاق­­ستانعا قونىس اۋدارعان باۋىر­لارى بار ەكەنىن ايتتى. ارا­داعى با­رىس-كە­لىس سوعان قاراعاندا, ءۇزىل­مە­سىنە سەنىمدى. بۋحگالتەر بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ياسىم باۋىرىمىز ءوزى تۇ­راتىن قالادا 15-20 مىڭداي قازاق ءومىر سۇرەدى دەگەن ماعلۇ­مات­تى ال­عا تارتتى. «ولاردىڭ ءبارىنىڭ تۋ­عان جەر دەگەندە جۇرەكتەرى سابيشە ءلۇ­پىلدەپ قويا بەرەتىنىن از سوزبەن اي­تىپ جەتكىزۋ قيىن» – دەيدى ول. ءبىز ودان «قىز جىبەك» وپەراسىنان قان­داي اسەر الىپ شىقتىڭ دەپ سۇرا­دىق. «مەن قا­زاق­تىڭ مۋزىكا­سى ءدال وسىنداي ديا­پازونى كەڭ, الۋان بوياۋلى دەپ ەشقاشان ويلا­عان ەمەسپىن. قازاق­تىڭ دومبىراسى مەن حا­لىق­تىق نەگىزدەگى شىعار­ما­لارى تۋ­را­لى تام-تۇم بىلەتىنمىن, ال وسىن­داي ءتول وپەرالار توردە تۇراتىنىن, قا­زاق­­ستاندا ءۇش بىردەي وپەرا جانە بالەت تەاترى بار ەكەنىن وسى كەلگەندە ەستىپ-ءبىلدىم. «قىز جىبەك» وپە­را­سىن مەن الەم كلاسسيكالارىمەن تەڭ قويا الامىن. ونىڭ ۇستىنە ون بەس جىل­دىق تاريحى بار قالانىڭ مادە­نيەتىن عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقان الەمدىك جاۋھار­لار­دىڭ استا­نا­­لارى­مەن قالاي سالىس­تى­رارسىڭ؟ سوعان قاراماستان, قا­زاق ەلىنىڭ گۇل­دەنىپ, كوركەيگەن كەيپىنە ءبۇ­گىن­دە الەم قىزىعا كوز تاستايتىن بولدى. مەنىڭ دە كۇن­دەردىڭ ءبىر كۇ­نىندە وسى شاھار­عا قونىس اۋ­دارىپ كەلىپ قا­لۋىم عاجاپ ەمەس», دەدى ەسەپشى ياسىم. ...اسپان مەن جەردىڭ اراسىن ءبىر اۋەن جالعاستىرىپ تۇر. اتاقتى «گاككۋ» ءانى بىردە باياۋلاپ, ەندى بىردە ءورشي جايىلىپ بارادى.  ماڭگىلىك ماحاببات حيكاياسىن جىر­لاعان دۇنيەنىڭ بۇگىنگى قوناق­تار­دىڭ جۇرەگىنە ەرەكشە جاقىن بولاتىن تۇسى ءدال وسى جەرى. ماحاببات دەگەن ۇلى سەزىم. تۋعان جەرگە ولاردى الىپ كەلگەن سول كىرشىكسىز ماحابباتتىڭ قۇدىرەتى ەكەندىگىنە ەش ءشۇبا كەلتىرە المايسىز. قاراشاش توقسانباي.