تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتۋ – ءار قازاقتىڭ بورىشى

ۇلتتىق مەملەكەتتىگىنەن ايى­رى­لىپ, بوداندىقتىڭ بۇراۋىن كور­گەن حالىقتار ءۇشىن ايتقاندا, تاۋەل­سىز­دىكتەن ارتىق, دەربەستىكتەن قىم­بات ەش نارسە بولماق ەمەس. ويتكەنى, تەك مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىك قانا ۇلت­تىڭ ۇلت بو­لىپ ساقتالۋىنىڭ, ەل بو­لىپ دامۋ­دىڭ كەپىلى بولا الادى. بۇل تاريحي اكسيوما. بۇعان ءبىر عاسىر جار­تىلاي وتار بولعان قىتاي مەن ەكى عاسىر كلاسسيكالىق وتار بول­عان ءۇندىستاندى مىسالعا كەلتىرۋگە بو­لا­دى. ول مەملەكەتتەردىڭ تاۋەل­­سىزدىك العاننان كەيىن نەبارى جارتى عاسىرلىق دامۋ ارقىلى الەم­نىڭ ال­دىڭعى قاتارىنداعى قۋاتتى, الىپ ەلگە اينالعانىنا كۋا بولىپ وتىر­عان جوقپىز با؟! وسى مەملەكەتتەر سياقتى قا­زاق­ستان دا كەشتەۋ بولسا دا حح عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ءوز تاۋەل­سىزدىگىنە قول جەتكىزدى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقسان كۇنى پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جا­ريا­لاعاندا, جاقسى بىلەمىن, قى­تاي­داعى قازاقتاردىڭ قۋانى­شىن­دا شەك بولعان جوق, ولار وزدەرىنىڭ كوكتەن تىلەگەنىن جەردەن تاپقان­داي شاتتاندى. قانداستارىمىز قا­زاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنەن حال­قى­مىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن كور­گەن­دەي بولدى, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان  نازارباەۆقا بار ءۇمى­تىن ارتىپ, ىزگى تىلەۋىن تىلەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك الدى, ەن­دىگى جەردە ۇلتتىق تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا, دەربەس مەملەكەتىن دا­مىتۋعا ءاربىر قازاق ءوزىنىڭ اقىل-پا­راساتى مەن كۇش-قايراتىن قوسۋ­عا بورىشتى دەپ ءتۇسىندىم ءوز با­سىم. جاي ءتۇسىنىپ قانا قويعان جوقپىن, قازاقستانعا كەلىپ ەڭبەك ەتۋگە شەشىم قابىلدادىم. ول كەزدە مەن قىتاي شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىمعا جاۋاپ­تى ورىنباسارى, قحر جاستار سىي­لى­عىنىڭ لاۋرەاتى ەدىم. ونىڭ ءۇستى­نە ەكى جىلعا جاپونياعا بارىپ, ونداعى ارىپتەستەرىممەن بىرلەسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋگە كەلىسىپ قويعان بولاتىنمىن. بىراق مەن ەلىم تاۋەلسىزدىك الىپ جات­قاندا جاپونياعا بارىپ قاي­تەيىن دەدىم دە, 1992 جىلى قارا­شا­دا الماتىعا كەلدىم. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنان شاقىرتۋ الىپ, 1993 جىلى ءساۋىر ايىندا ەلگە قاي­تا ورالىپ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىندا­عى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستي­تۋ­تىنا دوكتورانت بولىپ ورنالاس­تىم. ول كەزدە قوعام وزگەرىپ, اقشا اۋىسىپ جاتقان, حالىق ازىق-ت ۇلىك, تاۋار تاپشىلىعىنان ابدىراپ قال­عان, كوپتەگەن جاستار عى­لىم­نان ساۋداعا كەتىپ جاتقان كەز ەدى. بىراق مەن ءوزىمنىڭ ماماندىعىم بويىنشا ەلىمە ۇلەس قوسسام دەگەن ۇستانىمنان تايمادىم, ساۋداعا بارمادىم, كەزدەسكەن قيىنشى­لىق­تى «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەپ ەسەپتەدىم. شىنىمدى ايتسام, ەلگە كەلگەن قۋانىشتىڭ اسەرى مە, ول كەزدە پالەندەي قيىنشىلىقتى سەزىنگەن دە جوقپىن. ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا عىلىمي زەرتتەۋىمدى جالعاستىرا ءجۇرىپ, 1993-1996 جىلدارى ابى­لاي حان اتىنداعى الەم تىلدەرى ۋني­ۆەرسيتەتىندە جاپون تىلىنەن قازاق توبىنا ءدارىس بەردىم. بۇل قازاق­ستان­دا قازاق تىلىندە جاپون ءتىلىن وقىتقان العاشقى كۋرس بولدى. ماعان قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ زاڭى بويىنشا عىلىمي دارە­جەلەر قورعاۋعا تۋرا كەلدى. سو­نىمەن 1995 جىلى ءساۋىر ايىن­دا «قازاق-قىتاي قارىم-قاتى­ناس­تارىنىڭ دامۋ تاريحى ء(حVىىى-حح عاسىرلار ارالىعىندا)» دەگەن تا­قى­رىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى عىلىمي دارەجەسىن قور­­­عا­دىم. بۇل جۇمىس وتاندىق تاريح عىلىمىندا, تىڭ دەرەكتەر نەگىزىندە قازاق-قىتاي قارىم-قا­تىناستار تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەگەن العاشقى ەڭبەك بولىپ سانالدى. 2001 جىلى جەلتوقسان ايىندا «قىتايداعى قازاقتاردىڭ قوعام­دىق تاريحى (1860-1920 جج.)» دەگەن تاقىرىپتا تاريح عى­لىم­­دارى­نىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعادىم. بۇل جۇمى­سىم قر بعم جوعارى اتتەستاتسيالاۋ كوميتەتى تاراپىنان 2001 جىل­عى «ەڭ ۇزدىك دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا» بولىپ باعالاندى. مەن 2000 جىلدان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دوتسەنت, پروفەسسور رەتىندە وقىتۋشىلىقپەن شۇعىلدانىپ, اس­پيرانت, ماگيسترانت جانە PhD دوك­تورانتتارعا عىلىمي جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن. قازىرگە دەيىن مەنىڭ عى­لىمي جەتەكشىلىگىممەن  14 ماگيسترانت, 4 عىلىم كاندي­دا­تى, 2 PhD دوكتور وزدەرىنىڭ عى­لىمي دارەجەسىن ابىرويمەن قور­عادى. ۋنيۆەرسيتەتتە ۇستازدىق ەتۋمەن قاتار, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمى­سىن دا جالعاستىرىپ كەلەمىن. قا­زىرگە دەيىن ينستيتۋتتارداعى ءارىپ­تەس ماماندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, 5 مەملەكەتتىك گرانتتى جەڭىپ الىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزدىم. بۇلار: قازاق مەملە­كەت­تى­لىگىنىڭ تاريحي ساباقتاستىعى, قازاق دياسپوراسى ماسەلەلەرى, قا­زاق تاريحىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ديپلوماتيالىق قاتىناستار جانە قىتايتانۋ ماسەلەلەر سالاسىن قام­تيدى. ادال ەڭبەك باعالانباي قال­ماي­دى ەكەن. مەن كونكۋرس  بو­يىن­شا 2008 جىلى ءال-فارابي اتىن­داعى قازۇۋ-ءنىڭ ەڭ ۇزدىك وقىتۋ­شىسى بولدىم, 2009 جىلى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشى جەڭىمپازى اتاندىم. قازىرگى قازاقستاندا جەكە ادام­داردىڭ (ينديۆيديۋمدەردىڭ) ءوز تالانتىن كورسەتۋگە, مۇمكىندىگىن اشۋعا, ارمانىن ورىنداۋعا تولىق نەگىز بار دەپ سانايمىن. مىسالى, مەنىڭ ەكى بالام ۇرىمشىدە قىتاي مەكتەبىنىڭ بىرەۋى ونىنشى, ەكىنشىسى جەتىنشى سىنىبىن ءبىتىرىپ كەلىپ, الماتىداعى ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­داعى № 12 مەكتەپ-گيمنازياسىندا وقۋلارىن جالعاستىردى. ولار كونكۋرس ارقىلى مەملەكەتتىك گرانتقا يە بولىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى­نىڭ باكالاۆريات, ماگيسترانت ءجا­نە اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. قازىر ماگيستراتۋرانى بىتىرگەن قىزىم زاۋرە قازۇۋ-دەگى شەت تىلدەرى كا­فەدرا­سىندا اعىلشىن ءتىلىنىڭ وقى­تۋ­شىسى, ال ارحيتەكتۋرا ما­مان­دى­عى بويىنشا اسپيرانتۋرا­نى بىتىرگەن ۇلىم ماردان «قازاق ءاتومو­نەر­كاسىپ» سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ارينە, ءار ۇرپاقتىڭ ءوز ارمانى بار عوي. دەگەنمەن  مەنىڭ ءتۇسى­نىگىم بويىنشا, ءاربىر قازاق بالا­سى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە بورىشتى. مەيلى ول قاي جەردە ءومىر سۇرسە دە, بەينە ەۆرەيلەردىڭ يزرايل ءۇشىن, قىتاي دياسپوراسى – حۋاتسياولاردىڭ قى­تاي ءۇشىن ەمىرەنە ەڭبەك ەتەتىنى سياق­تى. سوندا عانا ەگەمەن ەلى­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگى بەرىك, بولاشاعى نۇرلى بولادى. ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.