«كوكتەرەك» اسقاقتاپ, تۇر اناۋ ەڭسەلى...

كوكتەرەككە كوپ كەلەمىز. تارتىپ تۇراتىن قاسيەتى بار. قالىڭ قاراعاي, اق تەرەك پەن كوك تەرەكتىڭ قولتىعىنداعى اۋىل ەندى-ەندى قانات سەرمەگەلى تۇرعان اققۋلاردى ەلەستەتەدى. قيال قومداساڭىز, ارمانىڭىزدىڭ ۇياسى كۇن اينالعان سايىن قۇبىلىپ, كوكىرەككە ارقيلى سۋرەتتەر دە قوناقتاي باستايدى. وسىناۋ ىستىق سەزىمدەردى سەزىنۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە كوكتەرەكتە تۋدىڭ قاجەتى جوق. اركىمنىڭ ءوز كوكتەرەگى بار. ماسەلە ساعى­نىشتا. اناۋ ءبىر جىلدارى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن الماتىعا كەلىپ, ستۋدەنت اتانعان جاستاردىڭ ءبارى يسرايل سا­پارباەۆتىڭ «اقتەرەك اسقاقتاپ, تۇر اناۋ ەڭسەلى...» دەپ باستالاتىن ءانىن ۇزبەي ءارى ۇزدىگىپ ايتاتىن. سول اقتەرەك – وسى كوكتەرەك! نە كورمەگەن كوكتەرەك. قازاقى تا­ريح­تىڭ تامىرى تەرەڭ. ايتكەنمەن, ءمور باسىلعان داعدىلى دەرەكپەن بەزبەندەيتىن عادەتىمىز اۋىل 1929 جىلدىڭ سوڭى­نا قاراي قۇرىلعاندىعىن ايتادى. سول كەزدە «ۇيىم» اۋىل شارۋاشىلىعى ارتەلى ۇيىمداستىرىلىپ, ونى كارىمجان رىس­قۇلوۆ دەگەن ازامات باسقارعان ەكەن. ال, 1930 جىلى العا باسۋدىڭ ايعاي-شۋى­مەن «كوكتەرەك» كولحوزى بوي كوتە­رەدى (ال­عاشقى توراعا جولىمباي تىلەۋكەنوۆ). جۋىردا ءوزىمىز كۋاسى بولعان اۋىل­دىڭ 80 جىلدىق تويى وسىنى نەگىزگە الىپ وتىر. قاقپاقتاستىڭ باۋرايى قۇلپىرىپ تۇر. سىرعاسى سىلدىرلاعان اق قايىڭ­داردىڭ بۇگىنگى بۇراما ءبيى ءتىپتى وزگە­شە. ءسان-سالتاناتتى كيىز ۇيلەرگە ءارتا­راپ­تان قوناقتار ءتۇسىپ, جىگىتتەردىڭ ءجۇ­گىرىسى كوبەيدى. ءوزى دە ءانشى اۋىلدىڭ ءبۇ­گىنگى داۋىسى ايرىقشا قۋاتتانىپ, قىر-جوتانى سىلكىندىرە جاڭعىرتىپ, كور­شى اۋىلداردى ەلەڭدەتۋدە. قۇنان شىق­قان ارعىماعىن ارىنداتقان بوزبالا ءارى-بەرى شاۋىپ, ادەمى ماشينەلەرگە قىر كورسەتكەندەي بولعاندا, جانىمداعى قا­ريا­نىڭ «با­لامىسىڭ» دەپ ءماز-مەي­رام­عا باتقانى دا قىزىق. جان-جاعىم قۋانىپ ك ۇلىپ, قۋانىپ جى­لاۋ. تاعدىر ايداۋىمەن, قىزمەت با­بى­مەن ءار قيىردا جۇرگەن اۋىلداس­تار­دىڭ قايتا قاۋىشقان ماۋقى باسى­لار ەمەس. رەسمي جينالىستىڭ باستالۋى شابارمان, جارشىلارعا ءبىراز كۇشكە ءتۇسىپ تۇر. اۋىلدىڭ ەڭ قارت تۇرعىنى شاياحمەت جولدىقوۆتىڭ اق باتاسىمەن باس­تال­عان جيىندا اۋدان اكىمى ەربول ساع­ديەۆ تولعانىستى ءسوز سويلەدى. زەرلى زە­رەن­دىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان كوك­تەرەك­تىڭ ىنتى­ماق-بەرەكەسى ورتايعان ەمەس. وتىزىنشى جىلداردىڭ قيانپۇرىس ناۋبەتىندە دە قىرى سىنا قويعان جوق. جازىقسىز اتىلىپ كەتكەن, ايدالىپ كەتكەن بوزداقتاردىڭ ار­مانى مەن امانا­تى­نا ادالدىق اۋىلدى ۇنەمى العا جىل­جى­تۋ­دا. ۇلى وتان سوعى­سىنىڭ قان ماي­دان­دارىندا كوكتەرەكتىڭ ەلۋ ازاماتى ەرلىك­تىڭ ەرەن ۇلگىسىن تانىتتى. ولاردىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى ەلگە ورالماپتى. بۇل جەتپىس ءۇيلى اۋىل ءۇشىن از شىعىن دەۋگە اۋىز بارمايدى. كوكتەرەكتىڭ كورنەكتى جەرىندەگى ەڭسەلى ەسكەرتكىش قۇرباندار رۋ­حى­نا تاعزىم تۇعىرى رەتىندە قاستەر­لە­نە­دى. سوعىستان كەيىنگى قيىن جىل­داردا شۇعايىپ تايشىقوۆ كولحوز تىرشىلىگىن, ەل اماندىعىن ىدىراتپاي ۇستاعان اسا قۇرمەتتى تۇلعا رەتىندە ەسكە الىندى. اۋدان اكىمى سول كەزەڭدە شارۋاشىلىق ءىسىن ءدوڭ­گەلەتىپ, ەل-جۇرتقا باس بولا بىلگەن شاياحمەت جولدىقوۆ اتامىزدىڭ يىعىنا شاپان جاپتى. سونداي-اق, اۋىلدىڭ 80 جىل­دىعى تويلانىپ جاتقان تۇستا دۇنيە­گە كەلگەن مولداحمەت مۇحامەدالىگە باۋى بەرىك بول­سىن ايتقان ەربول بولات ۇلى ءۇيىپ-توگىپ ويىنشىق سىيلادى. اقمولا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باس­­­­قارماسىنىڭ باستىعى عوسمان تولە­عۇل, وب­لىستىق ءماسليحاتتىڭ ءبولىم باستىعى ءادىل­­حان شاياحمەتوۆ, گەرمانيادان ارنايى كەلگەن بۇرىنعى كوكتەرەكتىك ۆيكتور ەن­گەل جانە باسقالار جينالعانداردى اۋىل تويى­مەن قۇتتىقتاپ, ەل بولاشا­عى­نىڭ جارقىن بولۋىنا تىلەك قوستى. الماتى قالاسىنان ارنايى كەلگەن قا­يىر ماعزۇموۆ اعامىز كوكتەرەكتىڭ ەلۋىنشى جىلداردان بەرگى تىرشىلىگىن ەسكە الدى. كوكتەرەك بۇل ۋاقىتتا ىرىلەندىرىلگەن «زەرەندى» سوۆحوزىنىڭ وزات ءبولىم­شەسى بولعان. احمەتجان قوزعانباەۆ, عەل­مان دوسماعام­بەتوۆ, بايمۇرات جانسەيىتوۆ, الەكساندر ۋستيمەنكو, نازىمبەك راح­ماتۋللين, قاي­روللا بايجانوۆتار باس­قا­رۋ­شىلىق قىز­مەتتى ءمىنسىز اتقارعان كو­رىنەدى. ونى 1978 جىلى ءار گەكتاردان 27 تسەنتنەردەن استىق جينالىپ, اۋداندىق جا­­رىستىڭ كوشىن باستا­عانىمەن دالەلەدەۋگە بولادى. ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن اۋىلدىڭ بەس مەحانيزاتورى جوعارى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان. «كوكتەرەك» شارۋاشىلىعى ءار ۋاقىتتا كوپ سالالى بولعان. مۇندا ەگىنشىلىك ءما­دەنيەتى جوعارى, جىلقى, ءىرى قارا, قوي ءوسىرۋ تابىستى سالا سانالادى. تاۋارلى ءسۇت فەر­ماسىندا «ءۇشمىڭىنشىلار» قوز­عا­لى­سىن ورىستەتكەن ەميليا تسيممەر­مان­نىڭ, ۇل­تۋار امانجولوۆانىڭ, ناجيا مۇ­تاعار­وۆا­نىڭ, مايرا گيمالوۆانىڭ, ءزۇ­بايرا قا­يىر­جانوۆانىڭ, پولينا براۋننىڭ, ماكەن ءابى­شەۆانىڭ, قايىرجان جولدىقوۆانىڭ, زويا مۇساەۆانىڭ جالىندى جاستىق شاقتارى وتكەن. ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋا­شىلىعى كورمەسىنە تالاي مارتە قا­تى­سىپ, التىن-كۇمىس مەدالدارمەن ماراپات­تالعان جولدانعار ەلكەنوۆ, ريگارت كيسسەلمان, عالىم بريشەۆ, اعا­يىندى مۇتاعاروۆ­تاردىڭ ەسىمىن جۇرت­شىلىق ماقتان تۇتادى. وسىنداعى مەكتەپتى بەكسۇلتان سۇلەي­مەنوۆتىڭ 42 جىل بويى ۇزبەي باسقارۋى اڭىزعا تۇرارلىق وقيعا. بۇل جەردەن كوررۋپتسيانى ىزدەپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل – بىلىكتىلىك, بۇل – قۇرمەت, اعا­يىننىڭ تاتۋلىعى مەن تۇسىنىستىگى. ءبىلىم ورداسىندا ءالىمجان جاقىپوۆ, جاريا جانايداروۆا, دامەن جاقىپوۆا 35-40 جىلدان ءدارىس بەرگەن. مەكتەپ ديرەكتورى مارقۇم داۋلەت ساعاديەۆ «نۇر وتان» حدپ اۋداندىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە زور بەدەلگە يە جان ەدى. ونەگەلى ءبىلىم ۇياسىنان مىڭداعان شاكىرت قانات قاعىپ, ەلىمىزگە ايتۋلى ازاماتتار اتاندى. تويباسشىلاردىڭ ءبىرى سەيىتزيا بايمانوۆ بۇل جونىندە ۇزاق ءتىزىم وقىدى. مەنى ايرىقشا قۋانتقانى, سوعىس جىلدارى مەحانيزاتور, ودان كەيىن وردەندى ساۋىنشى بولعان ۇلتۋار امانجولوۆا­نىڭ ۇلى قورعانبەكتىڭ, ۇلاعاتتى ۇستاز جاريا جانايداروۆانىڭ ۇلى جانمۇرات­تىڭ اتى ابىرويمەن اتالعاندىعى. ەكەۋى دە جۋرناليست, ەكەۋى دە كۋرستاسىم. جان­مۇرات «قازاق اقپارات» اگەنتتىگىنىڭ اق­مولا وبلىسىنداعى ءتىلشىسى قىزمەتىن ات­قارسا, قورعانبەك «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ الماتىداعى بيۋروسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن تاجىريبەلى جۋرناليست-اقىن, «زەرەندى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازا­ماتى». مەن ارىپتەسىمىزگە بەرىلگەن جوعارى باعا ءۇشىن العىس ايتىپ, گازەتتىڭ 90 جىلدى­عىنا ارنالىپ شىعارىلعان «ەگەمەنقا­زاق­­ستاندىقتار» كىتابى مەن جىل سايىن جارىق كورەتىن توپتاما توم­داردى جەرگىلىكتى مەكتەپ كىتاپ­حاناسىنا تارتۋ ەتتىم. كۇن ساۋلەسى قاقپاقتاستى جالقىن تۇسكە بويادى. كوكتەرەكتىڭ تويى تارقار ەمەس. التىباقان اۋەلەپ, ارقان تارتى­لىپ, سپورتتىق شارالار وتكىزىلىپ جاتىر. تويشى قاۋىم جەرگىلىكتى مەكتەپتىڭ 2-سىنىپ وقۋشىسى, رەسپۋبليكالىق باي­قاۋدا «قازاقستاننىڭ بالعىن سۇ­لۋى-2010» اتاعىن يەلەنگەن جانە «ميسس تالانت-2010» نوميناتسياسىنىڭ جەڭىم­پازى بولعان زاميرا ساعاديەۆانى ساح­ناعا قايتا-قايتا شاقىرۋدا. اۋىلداعى «اسات» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى مارات مولداحمەتوۆتىڭ, جەكە كاسىپكەر­لەر مارات مۇتاعاروۆ, ءسالىمجان شۇ­ماتوۆ, ەسلام ابىشەۆتىڭ اتىنان قۇرمەتتى قوناقتارعا, ونەرپازدار مەن سپورت­شىلارعا ارنايى كادەلەر, جۇلدە سىي­لىقتار ۇسىنىلدى. باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى, زەرەندى اۋدانى.