بۇل ۇلتتىق تۇتاستىققا اپاراتىن سارا جول
وتكەندى ۇمىتساڭ, وزدىگىڭنەن ايىرىلاسىڭ. ال وزىندىك قاسيەتى جوعالعان ەل جەتىم ەل. سوندىقتان ۇلت ءتىلى مەن ۇلت مادەنيەتى تاعدىرىنا بايلانىستى وي تولعاۋ وركەنيەتى وسكەن ەلدىڭ ءىسى.
قاي ەلدىڭ تاريحىن قاۋزاساڭىز دا, سول مەملەكەتتىڭ ءومىر, قوعام, ءوزارا قارىم-قاتىناس جونىندە وزىندىك ۇستانىم, وزىندىك پىكىر, كوزقاراسى, ءوز ساياساتى, ءوز يدەولوگياسى قالىپتاساتىنىن بايقايمىز. الىسقا ۇزاماي-اق كەشەگى كەڭەس وكىمەتىن الايىق. قوعامداعى بۇكىل ءىس-ارەكەت ءبىر عانا يدەولوگياعا – كوممۋنيستىك يدەولوگياعا تاۋەلدى بولىپ كەلگەن جوق پا؟! قالىپتاسقان قوعامدىق قۇرىلىس تۇرعىسىنان قاراساق, مۇنى تۇسىنۋگە بولادى. قيالداعى مۇنارلى كوممۋنيزمگە ءبىر قالىپتان شىعا باستاعان ەل جاپا-تارماعاي ۇمتىلىپ جاتتى. مۇنى ءبىز نە ماقتاۋ ءۇشىن, نە داتتاۋ ءۇشىن ەمەس, ءاربىر مەملەكەتتىڭ ءوز ساياساتى, ءوز يدەولوگياسى بولۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالۋ ءۇشىن عانا ايتىپ وتىرمىز.
ال يدەولوگيا, يدەيا دەگەنىمىز بىردەن جاسالا قويمايدى. اسىرەسە بۇرىن مەملەكەتتىك قۇرىلىم جۇيەسى قالىپتاسا قويماعان, تاۋەلسىزدىك ءدامىن ەندى عانا تاتا باستاعان قازاقستان ءتارىزدى ەلدە مۇنىڭ كوپتەگەن قيىنشىلىقتارى مەن كەدەرگىلەرگە سوقتىعاتىنىن بايقايمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جەلبىرەگەن كەيىنگى جىلداردىڭ وزىندە بولىپ جاتقان وزگەرىس, جاڭالىقتاردى ساراپقا سالىپ, ولار قايدان, نەگە بايلانىستى تۋىنداپ جاتىر, بەت تۇزەر باعىتىمىز قالاي بولماق, تىعىرىقتان, قيىندىقتان شىعار جول قايسى, جالپى ۇستاناتىن ۇلتتىق مەملەكەتتىك ساياساتىمىز, يدەولوگيامىز قانداي بولماعى كىمدى بولسا دا تولعاندىرادى.
حالىق باسىنا قاسىرەت اكەلگەن نەشە قيلى ساياساتشىلاردىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىنەن ءالى كۇنگە جۇرەك سىزدايدى. ساباق الىپ, ساناعا ساۋلە قۇيا ءتۇسۋ ءۇشىن سونىڭ قايسىبىرىن ەسكە تۇسىرە كەتكەن ءجون.
كەشەگى كەڭەستىك ساياسات وسى باعىتتا جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان تۇبىندە ءبىر ءتىل بولساق, ونى جىلدامداتالىق دەپ جەدەلدەتۋ جارىسىنا تۇستىك. قازاقستان, قازاق عالىمدارى جازۋىن وزگەرتىپ, لاتىنعا, لاتىننان كيريلليتساعا ۇمتىلدى. مۇندا دا سول باياعى بارلىق ۇلتتاردى بىرەگەيلەتۋ, ورىستاندىرۋ ماقساتى كوزدەلدى. بارلىق وقۋ جۇيەسى, مادەنيەت وشاقتارى, قىزىل وتاۋ, كلۋب, ونەر, ادەبيەت, كينو وسىعان قىزمەت ەتتى. كەڭەستىك پاتريوتيزم, كوممۋنيستىك ينتەرناتسيوناليزم, ءبىر قالىپتان شىققانداي بىرەگەيلىك, بىرتۇتاستىق, ياعني جانسىزدىق, پيعىلسىزدىق كەيىپ بەلەڭ الدى.
اركىمنىڭ ءوز وتانى, تۋعان جەرى, وسكەن ورتاسى سوعان وراي قالىپتاسقان مىنەز-ق ۇلىق, ءىس-ارەكەت, نانىم-سەنىم جانە سونى بويعا, ويعا دارىتار انا ءتىلدىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالدىق. ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي لەپىرمە سوزدەر, ۇرانداتقان ۇندەۋلەر بالا باقشادان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىن ۇلاسىپ جاتتى. ءسويتىپ, ىلعي بىرجاقتى ويلايتىن, بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ قامىن جەيتىن جالعان پاتريوتتار ءوسىپ جەتىلدى. بوتەن وي, بوگدە پىكىردىڭ, تۋرا ءسوزدىڭ تىنىسى تارىلىپ, ول اۋەلى كوللەكتيۆتەندىرۋ, ودان ءارى اشتىقتىڭ, الاكوزدىك, الاۋىزدىق سالدارىنان رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بوپ كەتە باردى. ءبارىن ەسەپتەسەك, تەڭ جارتىسى قۇربان بولعان حالىق الەمدە كەمدە كەم ەكەن. قازاق بولاشاعىنىڭ تۇتقاسى بولارلىق نەبىر دانالار مەن تالانتتاردى ويلاماعاندا, ەلدىڭ ەكونوميكالىق, رۋحاني ەڭسەسىن كوتەرەر نەبىر بىلىكتى ەرلەردىڭ مەرت بولعانىن قالاي ۇمىتارسىڭ!
بۇكىل كەڭەس جۇرتشىلىعىمەن بىرگە قازاقتاردى دا كوممۋنيزمگە جەتەمىز دەپ ەمەكسىتكەن جوق پا كەشەگى ن.حرۋششەۆ. ال ول كوممۋنيزمگە ەرتە جەتۋدىڭ بىردەن ءبىر امالى – ءوز تىلىڭدە وقىپ, ءبىلىپ, دامىتىپ اۋرە بولماي-اق ورىس ءتىلىن ۇيرەنسەڭ بولدى ەكەن. وسىدان كەلدى دە شاش ال دەسە, باس الۋعا داعدىلانعان شولاق بەلسەندىلەر مۇنسىز دا ەشبىر قامقورلىقسىز ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ وتىرعان قازاق مەكتەپتەرىن جاپپاي جاۋىپ, ولاردى ءىرى سوۆحوز ورتالىقتارىنداعى ورىس مەكتەپتەرىنە قوسىپ, «ىرىلەندىرىپ» جىبەردى. ىرىمشىك پەن قۇرت-مايىن جاساپ, بەس-التى تۇياعىمەن ازىن-اۋلاق ءىرى قاراسىن ەرمەك ەتىپ كۇنەلتىپ وتىرعان قازاق اۋىلدارى «ىرىلەندىرۋ» دەگەن ساياسات قۇربانى بولدى. ۇيرەنگەن اتامەكەن, تۋعان قونىسىن تاستاپ, ورىس اراسىنا كوشىرىلىپ, ورىستاندىرىلا باستادى. ءىسىمىز دە, تۇرمىسىمىز دا, تىرلىگىمىز دە, تىنىسىمىز دا, بالا تاربيەسىنە دەيىن ورىستانا باستادى. «كوممۋنيزمگە جەتۋگە كەدەرگى جاسايتىن ءتىل قۇرىسىن» دەپ سودان انا تىلدەن ادا-كۇدە بەزىنىپ شىققانىمىزدىڭ وكىنىشتى زاپىرانىن جۇتقان جوقپىز با؟
عاسىرلار بويى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي قازاقتاردىڭ قانىمەن قورعالىپ كەلگەن قازاق جەرى كوممۋنيزم مەن ينتەرناتسيوناليزم يدەياسى ناتيجەسىندە قازبا بايلىقتاردى يگەرەمىز دەگەن سىلتاۋمەن كەلىمسەكتەردى كوبەيتتى. تىڭ كوتەرۋ دەگەن سىلتاۋمەن تىڭ يگەرۋشىلەردى قاپتاتقانى از بولعانداي, يادرولىق سىناق الاڭدارى پايدا بولدى. سونداي-اق قازاقتىڭ قولىن كوككە جەتكىزەردەي بوپ ورتامىزدان ويىپ جاسالعان بايقوڭىر كوسمودرومى دۇڭكىلدەتىپ قازاق اسپانىن اتقىلاپ جاتتى. وسىنىڭ بارىندە قازاققا, قازاقستان جۇرتشىلىعىنا تيەر پايداسى قايسى, پايدا دەيمىز-اۋ, كورگەن زياندى ولشەي الاتىن قانداي تارازى قۇرال بار الەمدە. باسقاسى باسقا, بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ تىلگە دەگەن پيعىلىن وزگەرتۋ نەگە تۇرادى. انا ءتىلدى بىلمەۋشىلەر, ۇلتتىق نەگىزدەن, تەكتەن الىستاعان تاربيە ءتۇرىن قايتەمىز؟
توقىراۋ اتالىپ جۇرگەن ل.برەجنەۆ زامانى ءبىر ءسات تويىنشىلىق كەزەڭدى ەلەستەتكەنمەن, ماسكۇنەمدىك پەن ماراپات زامانى بولعانى ءمالىم. راس, قارىن تويىندى. بۇگىنگى دۇكەندەردەن كورە المايتىن زاتتار ول كەزدە كوز قۋانىشىنداي بولعان. بىراق حالىقتىق رۋح, ىشكى رۋحاني سۇرانىس جاعىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە بۇرىن كەتكەن كەمشىلىكتەر ورنىن تولتىراتىن قانداي ارەكەتتەردى ەسكە الا الامىز دەسەڭىز, تاعى دا كوڭىل تويات ەتەرلىك بەلگى شامالى. سول باياعى كوممۋنيزمگە جەتۋ سارىنى, ورىس ءتىلى مەن ورىس حالقىن ماداقتاۋ... سورلى بولعان از ۇلتتار مەن ۇلت تىلدەرىن دامىتۋ جونىندە تۇشىمدى ءبىر تىرلىك بولسايشى. قازاق ءتىلى نە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, نە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە بەل العان ەمەس. وعان ەشقانداي باسشىنىڭ باسى اۋىرعان ەمەس. مەكتەپتەر جابىلعان ۇستىنە جابىلىپ, قازاق قاۋىمىنىڭ 99,08%-ى ورىس ءتىلىن يگەرىپ, قازاقتىڭ ءبىرازى ءوز تىلىنەن جەرىنىپ شىعا كەلدى. مىنە, كوممۋنيستىك يدەولوگيا ءجۇرگىزگەن ۇلت ساياساتىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەت, تىلگە بايلانىستى اكەلگەن «كەرەمەت» ناتيجەسى.
85-ءتىڭ كوكتەمى جاقسى نىشان اكەلگەندەي, ەلدى ەلەڭدەتىپ, ەمەكسىتىپ قويعان-تىن. ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, ۇلت مادەنيەتى, ۇلت ءتىلى, رۋحاني بايلىق, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا دەگەن ءتارىزدى ۇعىمدارعا جان كىرىپ, ەل ويانۋ, سەرگۋ, ەس جيۋ داۋىرىنە كەلگەندەي ەدى. ءاربىر ۇلت ءوزىن-ءوزى تانۋعا, وزىنە ءوزى قىزمەت جاساۋعا كوشكەندەي بوپ ۇمتىلىس جاساعان. جالپى الەۋمەت ءۇشىن ارقيلى پيعىلعا وبەكت بولعان بۇل كەزەڭ بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ شەڭگەلىندە بولعان ەلدەردىڭ ءوز تۋىن كوتەرىپ, ەركىن تىنىستاي باستاۋىنا يتەرمەلەدى.
ءبىز بۇلاردى ايتەۋىر وتكەننىڭ ءبارىن داتتاي ءتۇسۋ ءۇشىن ەمەس, كوزجۇمبايلىقپەن كونىپ كەلگەن ءداۋىردىڭ سوراقىلىقتارىن ساراپقا سالىپ, ساباق الۋ ءۇشىن شولىپ وتىرمىز. ايتپەسە ول كەزدىڭ دە حالقىمىزدى ورەلى بيىكتەرگە جەتەلەگەن بەلگىلەرى, نىشاندارى بولعان. اسىرەسە حالىقتىڭ جاپپاي تەگىن ساۋاتتانىپ, ءبىلىم الۋى, تەگىن دارىگەرلىك جاردەم كورۋى نەگە تۇرادى. بۇل بىردە ءبىر ەلدە كەزدەسە بەرمەيتىن قۇبىلىس. شەتەلدەرگە بارىپ ماماندارمەن تىلدەسكەندە, ولاردىڭ ايتاتىنى دا وسى, ءبىزدىڭ دە كەۋدە كەرىپ كەڭەس قۇرار ارتىقشىلىعىمىز وسى بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك اتريبۋتتارىن تۇگەندەپ, اسىرەسە ەكونوميكالىق قور جاعىنان جالتاقتاماي ءومىر سۇرەتىندەي دەڭگەيگە جەتكەن سوڭ, بالكىم مۇنى قاراستىرعان ءجون بولار. بۇل, ارينە, جادتان شىعارۋعا بولمايتىن ماسەلە.
ال ازىرگە ايقىش-ۇيقىش, الاساپىران زاماندا, جەكە ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىگى وتە از بۇل ءتاۋەلسىزدىكتى دامىتۋ تۇگىلى نارىق پارقىن ءبىلىپ, ۇستاپ تۇرۋ ءتىپتى دە وڭاي بولعان جوق. قازىر, اسىرەسە بۇرىنعى تاربيە تابىن كورگەن ادام, كوپ جىل قاپاستا بولىپ بىردەن جارىققا شىققاندا كوز جانارىن قارىپ الا جازدايتىن كۇيدە. مىناۋ ءساتتى ءبىرى ءتۇسىنىپ, ءبىرى تۇسىنبەي, ءبىرى جول تاپپاي ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ, قۇبىلىپ تۇرعان كەزدە زەردەلەپ زەرتتەپ, ونىڭ پارقىن ءبىلىپ, ءتۇيىن جاساپ, تىعىرىق, قيىنشىلىقتان شىعار جول نۇسقاۋ كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەسە كەرەك. بۇل وڭاي جول ەمەس, تاۋەلسىزدىك وڭاي جۇك ەمەس. سودان جول تاۋىپ شىعۋ ءۇشىن ماقسات مۇددە ايقىندىعى بولۋ شارت. سول ماقسات, مۇددەنى دۇرىس ءتۇسىنىپ, سونى ىسكە اسىرار ارەكەتتەر بىرلەستىگى, تۇسىنىك, پايىم بىرلەستىگى كەرەك. ول ماقساتتاستىق, مۇراتتاستىق دەگەن ءسوز. مۇرات, ماقسات, مىندەت بىرلىگى بولماعان جەردە ناتيجە بولا قويۋى نەعايبىل.
ءوز بيلىگىمىز وزىمىزگە تيگەن بۇگىنگى تاڭدا تالاي كەدەرگىلەر بالالاپ, ءتىپتى كەسىرلى ارەكەتتەر بولۋى دا ىقتيمال بولىپ جاتىر. مۇنىڭ شەت جاعاسى بوي كورسەتە دە باستادى. ەڭسەنى كوتەرۋ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتەن باستالۋى ءتىپتى ورىندى بولدى. بۇل مۇندايعا ءالى ازىرلەنىپ ۇلگەرمەگەن قازاق سياقتى حالىققا, قازاقستان جۇرتشىلىعىنا ءتىپتى وڭاي سوقپادى. بىردەن بازار نارقى باستالىپ كەتتى دە, ول ءا دەگەندە وڭتايلانا الماي نە ىستەرگە بىلمەي اڭتارىلىپ قالعان جايى بار. ءدال وسى تۇستا قازاقستاننىڭ بولاشاعىن يدەيالىق بىرلەستىكتەن ىزدەگەن ەلباسى ن. ءا. نازارباەۆ زەردەلى باسشى مەن كانىگى ساياساتكەردىڭ قارىمىن تانىتتى.
ونىڭ ەڭبەكتەرىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بىرىكتىرۋشىلىك قاسيەتىنە ءمان بەرىلدى. ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى تىلگە قاراي بۇرىپ, سول تۋرالى وي وربىتسەك دەگەن ويدامىز.
ەشبىر حالىقتىڭ وزگە ۇلت مۇددەسىن تابانعا سالىپ تاپتاۋمەن مۇراتقا جەتىپ, مارتەبەسى كوتەرىلگەن ەمەس. ال قازاق حالقىنىڭ وزگەلەرگە ۇستەمدىك ەتۋ, وكتەمدىك كورسەتۋ تابيعاتىندا جوق مىنەز. قاي عاسىرعا تەرەڭدەپ, قاي تاريحتى اقتارساڭىز دا قازاقتان ءزابىر شەككەن ەلدى تابا المايسىز. ەشبىر ەلگە كوز الارتىپ, جەرىن داۋلاپ كورگەن ەمەس. نەشە الۋان جويقىن جورىقتار بولعان. ونىڭ ءبارى جەرىن, ەلىن قورعاۋدان تۋىنداپ جاتقان. الىسىپ-ج ۇلىسىپ ءجۇرىپ, اتا-بابامىز وسىنشاما الىپ ولكەنى اۋقىمداپ, امان ساقتاپ كەلگەنىنە قايران قالاسىڭ. بۇكىل مىنەز-ق ۇلىق, ءىس-ارەكەتتەرىنە قاراپ وتىرىپ, قازاق حالقى دۇنيەگە دوستىقتىڭ, تۋىستىقتىڭ, قوناقجايلىلىقتىڭ تۋىن ۇستاۋ ءۇشىن كەلگەن بە دەپ تە ويلايسىڭ. قازاقستانعا قانشاما جۇرت قاپتاپ كەلىپ, وزىنە باياندى مەكەن تاۋىپ, قازاقتىڭ كەڭ قولتىعىنا كىرىپ, ايقارا اشىلعان قۇشاعىنا ەنىپ كەتىپ جاتتى. اڭعالدىعى مەن اڭقاۋلىعى سونشاما, ەلدىكتىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, كەلگىنشىلەرگە ءتورىن بوساتىپ بەرىپ قانا قويماي, ءتىپتى ءتىلىن بوساعادان سىعالاتىپ قويۋىن قايتەرسىز. ەلىكتەگىشتىگى, ۇلگى العىشتىعى سونشالىق, از جىلدىڭ ىشىندە قازاق اۋلەتى بالا-شاعاسى, ءۇرىم-بۇتاعى, ءزاۋجات-جۇراعاتىمەن «كوممۋنيزمگە ەرتەرەك جەتسەك» دەگەن ەسەك دامەمەن ورىس تىلىندە سويلەپ كەتكەنىن ءوزى اڭداماي قالعان ءتارىزدى. ءتىل بىلگەنگە نە جەتسىن, ارينە! بىراق, ول ءوز انا ءتىلىڭدى تاركى ەتۋ ارقىلى ىسكە اسسا, مۇنى قاي مادەنيەتتىلىككە جاتقىزۋعا بولادى. ءوز انا ءتىلىڭدى جوعالتىپ, وزگە تىلدەن تاپقان باقىتىڭ قايسى, اعايىن!
1985-ءتىڭ ساۋىرىنەن باستالعان جىلى لەپ, ارينە 70 جىل بويى قاتىپ-سەمىپ قالعان ۇستانىمداردىڭ قابىرعاسىن قاقىراتىپ, توڭازىعان وي مۇزىن از ۋاقىتقا ەرىتكەنى راس. جاڭا ويلاۋ, جاڭاشا ءىس باستاۋ, وتكەنىڭە, بۇگىنىڭە سىن كوزبەن قاراۋ, بولاشاقتىڭ قامىن جەۋ ءتارىزدى ارەكەتتەر الەۋمەتتى ەداۋىر العا سۇيرەگەندەي بولعان.
شۇكىر, كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, رەسپۋبليكالار قۇرساۋدان بوسادى. ارقايسىسى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. تمد ەلدەرىنىڭ قاتارىنان قازاقستان دا قالىسقان جوق. مىنە, بىرنەشە جىل بويى قازاقستان جۇرتشىلىعى تاۋەلسىزدىك جەمىسىن تاتىپ, اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسا بىرتىندەپ العا وزىپ كەلەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋەلدەن ۇستانعان ومىرلىك ماقساتى – ەلدىڭ تىنىشتىعىن, بەرەكە-بىرلىگىن, حالىقتار دوستىعىن, ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي وتىرىپ, ريزىعىمىزدى مولايتۋ, ەكونوميكالىق ءال-قۋاتتى كۇشەيتۋ, رۋحاني بايلىقتى دامىتۋ, وركەنيەت ورىنە قاراي جول تارتۋ. وسى مۇددە, وسى ماقسات ءۇشىن ول نەشە الۋان شەگىنىس جاساپ, نەشە الۋان كەلىسىم-شارتتارعا دا بارىپ ءجۇردى. سول جولدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن تايماي كەلەدى, تايمايتىنى دا انىق.
بىراق وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرتاسى مىقتالعانمەن, ونىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ, ۋىعىن شانشۋ, شاڭىراعىن كوتەرۋ ءتىپتى دە وڭاي بولماي تۇر. بازار نارقى قۇلپىرىپ, ينفلياتسيا جالاڭداپ, اسىرەسە قاراپايىم قاۋىمنىڭ ەكى وكپەسىن قىسىپ, تىنىسىن تارىلتا تۇسۋدە.
مۇنداي قىسپاقتان شىعارۋدىڭ ءار الۋان امالدارى قاراستىرىلىپ جاتقانمەن, تۇڭعيىققا تارتىپ كەتەر ءومىردىڭ كولەڭكەلى جاقتارى كۇش الىڭقىراپ تۇرعانداي. وسىنداي ساتتە قازاقستان دەيتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇراقتى تۇرعىندارىنا اۋىزبىرشىلىك مەيلىنشە كەرەك-اق.
ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەكتەرى, اسىرەسە وسىدان ءبىراز بۇرىن بەس قازاق گازەتىنىڭ باسشىلارىنا بەرگەن سۇحباتى كوپ كوكەيدە الاڭ كوبەيىپ تۇرعان وسىناۋ شاقتا زاۋىمەن تۋعان دۇنيەلەر بولدى. نەگە دەسەڭىز, مۇندا قوزعالاتىن ماسەلە – شىنىندا جالعىز پرەزيدەنت عانا ەمەس, بۇكىل قازاق قاۋىمىن, قازاقستان جۇرتشىلىعىن ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرگەن ماسەلە. ءيا, يدەيالىق بىرلىك بولماي, ماقساتتاستىق, مۇددەلەستىك ىرگە تەپپەي قازاقستاننىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
ال ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى ماقساتتاستىقتىڭ دا مۇراتتاستىقتىڭ دا, ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتىڭ دە, ۇلتارالىق قاۋىمداستىقتىڭ دا ءبىر تەتىگى تىلدە جاتادى. ەلباسى سوزدەرىندە بۇل ماسەلەگە جەتە نازار اۋدارىلادى.
ۇلتتىق مەملەكەت بولاشاعى قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگى وزىنەن ءوزى اياعىنان تىك تۇرىپ كەتە المايدى. ول, اسىرەسە تاعدىر قيۋىمەن ءار الۋان ۇلت وكىلدەرى شوعىرلانعان قازاقستان سياقتى تاۋەلسىزدىك ءدامىن كەشتەۋ تاتا باستاعان ەلدە ءتىپتى كۇردەلى. وتانىمىز – كەڭەستەر وداعى دەگەن سەنىمدە بولعان ەلدىڭ بىردەن تاۋەلسىز قازاقستان ازاماتىمىز دەپ وتانشىلدىق سەزىمدى وربىتە قويۋى قيىن بولدى. الايدا وسىعان ۇمتىلىس جاسالدى. ءالى دە بۇكىل وقۋ, تاربيە جۇمىسى وسى باعىتتا جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل ەگەر وسى ەلدىڭ ازاماتىمىن دەيتىن بولساق, ونىڭ جەرىن دە, ءتىلىن دە قاستەرلەپ قادىر تۇتاسىڭ, سۇيەسىڭ دەگەن ءسوز. بۇكىل تابيعي, ماتەريالدىق, رۋحاني بايلىعىن قولدان جاساسىپ, سوعان ءوز ۇلەسىڭدى قوسۋ, سونىڭ باعاسىن ءبىلىپ, بايىبىنا بارۋ دەگەن ءسوز. اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ ءوز ىشىندەگى تۇتاستىق, بىرلىك اسا قاجەت. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە ومىرىنە جاۋاپتى قازاقتى مۇنداي بىرلىككە قالاي شاقىرۋعا بولادى؟!
بۇل اڭگىمەنى قوزعاماس بۇرىن, جالپى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتەتىن نە, كەسىرىن تيگىزەتىن نە دەگەن ماسەلەلەرگە زەر سالۋ كەرەك پە دەيمىز.
كەيىنگى كەزدە تۇتاستىققا نۇقسان كەلتىرەتىن كەلەڭسىزدىكتەر بوي كورسەتىپ جاتقانى دا ءمالىم. ول جەرگە, رۋعا, جۇزگە ءبولىنۋ كەسەلى. مۇنىڭ كەسىرلى دەرت بولاتىنى تاۋەلسىزدىككە ەندى قولى جەتىپ, ەركىن تىنىستاي باستاعان ساتتە وسى ءبىر جىكشىلدىك پسيحولوگيانىڭ قايتادان باس كوتەرۋى. ەگەر بۇل اتا تەگىڭدى ءبىلۋ نيەتى تۇرعىسىنان ءجۇرگىزىلىپ جاتسا, ونىڭ ءرولى ايرىقشا. تەگىمىزدى تۇپتەن تارتىپ جامانداپ, بارلىقتى, بايلىقتى, قوعامعا جات قىلىق ەسەبىندە داتتاپ, وتكەنىڭ تۇگىلى ءوزىڭدى تانىماستاي ءومىر سۇرگەن زاماندا مۇنىمەن جۇرتتىڭ شارۋاسى بولا قويعان جوق. قايتا اتا-تەگىن جاسىرىپ, ەلدىڭ ءبارى تاقىر كەدەيدىڭ بالاسى بولۋعا تىرىسقانى ءمالىم. بۇل بىرجاقتىلىقتىڭ سالدارى ەدى. ال مۇنىڭ ەكىنشى ءبىر جاعىمسىز ءتۇرى تاعى بالالاپ بارا جاتقانداي. ءۇرىم-بۇتاق, ءزاۋزاتىڭدى بىلگەننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, رۋ-رۋ بوپ تۇمشالانىپ, پالەنشە بايدىڭ, تۇگەن تورەنىڭ, حاننىڭ, بەكتىڭ پالەن-پاشتۋان بالاسى تەگىم, ءوزىم سۇمدىق, ءوزىم سويقانمىن دەپ اسپانداپ قارايتىندار شىقتى. ەڭ سوراقىسى, وسىنداي توپشىلدىق اعىمدى قوزدىرىپ ءجۇرگەندەر اراسىندا ەداۋىر قىزمەت اتقارعان, ساۋاتى جوعارى جانداردىڭ بارلىعى. ءماسەلەن, ادامنىڭ مامان, ازامات رەتىندەگى قابىلەت-قاسيەتىنە قاراي ەمەس, جەرىنە, رۋىنا, ياعني تۋىستىق بەلگىسىنە قاراي قىزمەتكە الۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەدى. مۇنىڭ وزگەلەردىڭ وشپەندىلىگىن تۋدىرۋدان باسقا ەشقانداي جاقسىلىققا اپارمايتىنى بەلگىلى. ۇلتقا ورتاق مۇددەلەردى ىسكە اسىرا الماي وتىرعان بۇگىنگى جاعدايدا بۇل ءتارىزدى كەلەڭسىزدىكتەر قوعامدى ىلگەرى جەتەلەۋ ورنىنا, كەرى سۇيرەيتىنى حاق.
تاريحقا ۇڭىلسەك, وسىنداي رۋ-رۋعا ءبولىنىپ, توپ قۇرۋدان قاسىرەت شەككەن قازاقتان باسقا حالىق جوق ءتارىزدى. ماسەلەن, ارى تەرەڭدەمەي-اق, كەشەگى قازان توڭكەرىسىنەن بەرگى جەردەگى جاعدايدى سارالايىقشى. باي, قۇلاقتاردى تاركىلەۋ, اشارشىلىق اپاتى, رەپرەسسيا قىرعىنى ت.ت. زاردابىنان قانشاما قازاق قىرىلدى. وسىنىڭ بارىنە بىردەي تەك قانا كەڭەس ۇكىمەتى كىنالى مە؟ حالىقتىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەتتىڭ ءبارى بىردەي تەك پارتيا ساياساتىنىڭ سالدارى ما؟ جوق, ول عانا ەمەس, ءوزىمىز دە قوسىمشا بولعان سياقتىمىز. كوپ جاعدايدا رۋشىلدىق پەن توپشىلدىقتىڭ, ءجۇزشىلدىك پەن جىكشىلدىكتىڭ دە قىرسىعى تۇبىمىزگە جەتىپ كەلە جاتقان سياقتى. قارعا تامىرلى قازاقتىڭ وسىنداي وسال جەرىن گولوششەكين ءتارىزدى جەندەتتەر ادەمى پايدالانعان ءتۇرى بار. ەشقانداي رۋلىق, جۇزدىك جىككە بولىنبەي, قازاقتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, تاس-ءتۇيىن بولىپ وتىرساق, وسىنشاما شىعىنعا ۇشىراماس ەدىك-اۋ دەپ تە كۇيىنەسىڭ. كەشەگى الاساپىراندا قازاقتىڭ كىلەڭ بەتكە تۇتارلارى, اقىل-وي, بىلىك-ءبىلىم يەلەرى جويىلىپ وتىرىپتى. سول 30-جىلدارى بۇلاردى ۇستاتىپ, يتجەككەنگە ايداتقان, استىرعان, اتتىرعان تەك قانا قانا كومپارتيا ما, ويلانالىقشى. كوبىنە كوپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز كورسەتىپ بەرىپ وتىرعان ەكەنبىز. مۇنىڭ ءبارى كورەالماۋشىلىق, ىشتارلىق, جىكشىلدىك دەيتىن ەلدىڭ ەڭسەسىن باسىپ, ەزە تۇسەتىن قىرسىق قىلىق.
بۇدان ساباق الماسا, قورىتىندى جاساماسا بولا ما؟ بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ پەشەنەسىنە بىتكەن ءاربىر دانانىڭ, ءاربىر كەمەلدىڭ, ءاربىر قايراتكەردىڭ وسىنداي دارەجەگە جەتۋى بەلگىلى ءبىر رۋدىڭ وكىلى بولعاندىقتان عانا ەمەس ەكەنىن ۇعاتىن شاق جەتتى. بابالارىمىز ۇرپاعىنا «اتانىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول!» دەپ نەگە باتا بەرگەن؟ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بايىرعى تۇرعىنى قازاق حالقى ءوز ۇرپاعىن پرەزيدەنت ايتقانداي, وسى نەگىزدە تاربيەلەپ, ۇلتتىق تۇتاستىققا, ىنتىماققا جەتكىزۋگە ءتيىس.
ءيا, قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ, ونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز ەل اۋقىمىنداعى بارشا قاۋىمنىڭ تاعدىر تالايىنا جاۋاپتى قازاق ۇلتىنىڭ ءوز ءىشىندەگى بىرلىگىنىڭ ءمانى اسا زور. مۇنسىز قوعامنىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ماتەريالدىق ريزىقتىڭ دا, رۋحاني بايلىقتىڭ دا جاسالۋى نەعايبىل. ال ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى, تۇتاستىقتى, ەجەلدەن ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ, تۇسىنىكتىڭ, كەلىسىم-كەڭەستىڭ ءبىرىنشى قۇرالى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءتىلسىز قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى. اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ ءوز اراسىنداعى, ياعني ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى قازاق ءتىلىنسىز قالاي جاساي الماقپىز.
سوندىقتان ەلباسى «قازاق ءتىلى – مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ قوسىمشا قۇرالى بولۋعا ءتيىس. ول بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستارعا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ونى وقىپ-ۇيرەنۋ ءماجبۇر ەتۋ ارقىلى ەمەس, سانالى تۇردە جۇرتتىڭ بارلىعى ءۇشىن بالا جاستان باستالۋى, ۇيىمدىق جانە ادىستەمەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس» دەي كەلىپ, «...جانە دە مۇندا (قازاقستاندا - ءو.ا.) تۇراتىن ءاربىر ادام وسىنداي كوزقاراستىڭ قاجەتتىگىن ايقىن ءتۇسىنۋى كەرەك» دەگەن سوزدەرمەن تاپتىشتەيدى.
بۇگىنگى كەزەڭ ساناعا سالماق ءتۇسىپ تۇرعان شاق. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعانىنا الدەنەشە جىل بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەرلىك, ۇلت ىشىلىك بىرلەسۋدە نەندەي وزگەرىستەر, قانداي قارىمدى تىرلىكتەر بولدى. ءسال عانا سارالاپ وتەلىكشى.
جالپى نەشە الۋان ءىس باسىنداعى, ادام تاعدىرىن شەشەرلىك تەتىكتى جۇمىس تۇتقاسى قولىنداعى ازاماتتارىمىز پرەزيدەنتتىڭ وسى ءبىر ساناعا سالىپ وتىرعان تۇجىرىمىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, قازاقستان ەلىنىڭ پاتريوتى ەسەبىندە كەلەلى ارەكەتتەرگە بارۋى قاجەت-اۋ دەپ ويلايمىز. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءاربىر مەكەمە باستىعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋدە قانداي ءىس-ارەكەتتەرىمەن, قالايشا ۇلەس قوسىپ وتىرمىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە دايىن تۇرۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا, ەگەر جەر-جەردە «قازاق ءتىلى» قوعامى جەرگىلىكتى ۇيىمدارى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ۇزدىكسىز دابىل قاعىپ وتىرماسا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كۇيى نە بولار ەدى دەگەن ويعا باراسىڭ.
ءتىل زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ءوز رەتىمەن جوسپارلى, جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋگە ءتيىستى جۇمىستى كوپ جەردە اۋىزبىرشىلىكتىڭ جوقتىعىنان, وتانعا, تىلگە, اتامەكەنگە دەگەن پەرزەنتتىك پارىز-قارىز, سۇيىسپەنشىلىك سەزىمدەردىڭ قالىپتاسپاۋىنان (قالىپتاستىرۋعا تىرىسپاۋدان) كۇردەلەندىرىپ, شيەلەنىستىرىپ الىپ جاتامىز. مۇنداي كەلەڭسىزدىك اسىرەسە ءتىلدىڭ بىرىكتىرۋشىلىك ءرولىن دۇرىس ءتۇسىنبەۋدەن, نە تۇسىنگىسى كەلمەۋدەن تۋىندايدى.
ايتپەسە كوپتەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى مەكەمەلەردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن سالعىرتتىعىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى. ءاربىر وبلىس جاعدايى ەسكەرىلىپ, مۇمكىندىكتەرى ەسەپكە الىنىپ جاسالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما شارتتارى وسى سالعىرتتىق سالدارىنان شاڭ جۇتىپ جاتىر. مۇنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, سوعان كوز بولىپ وتىرعان «قازاق ءتىلى» قوعامىنان جانە ءتىل باسقارمالارىنان باسقا ەشبىر مەكەمە قالماعان سياقتى. سوندا مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنىڭ «قازاق ءتىلى» قوعامى جانە ءتىل باسقارمالارىنان باسقاعا قاتىسى شامالى بولعانى ما؟ سانالى باسشى, سارامان جەتەكشىگە «ءايت-شۋ» دەگەن نە جورىق. دەمەيىن-اق دەسەڭ, ۇلتتىق نامىس تاپتالا بەرەتىن ءتۇرى بار. ورىسشا وقىپ, ورىسشا تاربيە العان اعايىننىڭ ءبىرازى كەيىنگى كەزدە لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە ورلەي باستادى. جالپى وسى زاماننىڭ جوعارى تالابى تۇرعىسىنان قاراساڭىز, تال بويىنان ەش كىنارات تابا الماعاندايسىز. ال بىراق كوبىنىڭ انا تىلگە زاۋقى جوق. ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق مادەنيەت, ۇلتتىق سانا دەگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە كەلگەندە ءبىر قازاق ەندى ەكىگە جارىلىپ, ەكى ۇداي كۇي كەشۋدە. سوندا پرەزيدەنت قاتتى ءمان بەرىپ وتىرعان ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى قالاي دامىتىپ, قالاي قالىپتاستىرامىز؟
بۇل جونىندە قازاق ءباسپاسوزى مەن قازاق تەلەراديو كومپانياسى بار مۇمكىندىكتەرىن اياماي-اق كەلەدى. ايتسە دە قانشاما باستاما, قانشاما ۇسىنىس اياقسىز قالا بەرگەن سوڭ جان كۇيزەلىسىنە تۇسەدى ەكەنسىڭ. قازاققا كەرەك نارسەنى, سول قازاعىڭىزدىڭ ءوزى قاجەت ەتپەسە كىمگە وكپەلەيمىز. ءتىل, ەڭ الدىمەن كىم ءۇشىن كەرەك دەگەندى ۇقتىرا الماۋدان اسقان ازاپ بولا ما؟ انا تىلىنە قولقابىس ەتۋدىڭ ورنىنا, الگىندەي كەسىرىن تيگىزەتىندەردىڭ بارلىعىنا كۇيىنەسىڭ. دەگەنمەن ماساتتاناتىن دا جايىمىز بارشىلىق. ءومىردەن وزىنە لايىقتى ناپاقا تاۋىپ, تالاي تىرلىكتەردىڭ باسىن قايىرار قابىلەتى بار نەبىر ازامات كەزىندە نەگىزگى كاسىبىن تاستاپ, بىرىڭعاي ءتىل تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسۋگە سايلانىپ شىققان بولاتىن. جەر-جەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن تام-تۇمداپ بولسا دا كوتەرىلىپ جاتسا, ول, مىنە, سول ساردارلاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسى. ولار اۋەلدە بۇل جۇمىستى ەشقانداي اقىسىز-پۇلسىز ءجالاڭتوس قيمىلمەن باستاعان-تىن. شاماسى, ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتىڭ, ءوزارا ىنتىماقتىڭ ناعىز ءبىر جارىق كورىنىسى ءدال وسى كەزدە, ياعني مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تاعدىرى تالقىعا ءتۇسىپ جاتقان كەزدە بايقالدى. قانشاما ايقاس, الا-قۇلا پىكىرلەر الىپ قاشىپ جاتقانمەن قازاقستان ءتارىزدى ەلدىڭ ءوز مەملەكەتتىك ءتىلى بولۋى كەرەكتىگىن اقىرى جۇرتشىلىق ءتۇسىندى. مىنە, بىرلىكتىڭ, ىنتىماقتىقتىڭ ناعىز ۇلگىسى. سول سياقتى تۇڭعىش رەت تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن كوتەرىپ, ەلتاڭبامىزدى ايقىنداعاندا دا, ەل ۇرانىمىزدى قابىلداعاندا دا قازاقستان جۇرتشىلىعى بىراۋىزدىلىق تانىتتى.
ەندەشە, اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ, سارىۋايىمعا سالىنساق تا, بىزدە يدەيالىق بىرلىكتىڭ جورالعىسى جاسالعان دەيمىز. تەك سونىڭ جالىنان مىقتاپ ۇستاپ, اساۋدى باس بىلدىرگەن باپكەردەي ماپەلەپ, ايالاي ءبىلۋ پارىز. اڭگىمە تەتىگى وسىندا. الگى ايتىلعانداردىڭ ىشىنەن اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولا بەرەتىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءجايى ءالى دە كۇردەلى.
ەگەر شىن مانىندە ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى كوكسەيتىن بولساق, ءبىر ءبۇتىندى ەكى جارماي ءتىل ارقىلى تۇتاسۋ قاجەت. 25 پەن 40 پروتسەنت اراسىندا تولقىمالى ءومىر كەشىپ جاتقان ءوز اعايىندارىمىزدىڭ الدىندا ۇلى مىندەت تۇر. ول – انا تىلگە دەگەن پەرزەنتتىك بەتبۇرىس. ءوز ورتاڭدا ءجۇرىپ وگەيلىك ءومىر كەشۋ ازاماتتىققا جاراسار قىلىق ەمەس.
پرەزيدەنتتىڭ بەس قازاق گازەتتەرى باسشىسىنا بەرگەن سۇحباتىنىڭ مىنا ءبىر تۇسىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك دەپ بىلەمىن. ول «ەڭ الدىمەن, قازاق ازاماتتارىنىڭ نامىسىنا سالماق سالماي بولمايدى. انا ءتىلىن بىلمەۋ قازاق ازاماتى ءۇشىن ۇيات سانالۋعا ءتيىس. وسى 17 جىلدىڭ ىشىندە ول ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە مىندەتتى ەدى. بۇل تالاپ ەشقانداي دا ادام قۇقىعىنا قول سۇعۋ رەتىندە قارالماۋعا ءتيىس. بۇل – پارىز. ادامدىق پارىز. پەرزەنتتىك پارىز. قازاق ەلى باردا قازاق ءتىلى دە بولادى. وسەدى. وركەندەيدى. مەن «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە» دەگەن ءسوزىمدى تاعى دا قايتالاعىم كەلەدى. قازاق تىلىنە قامقورلىق جاساۋ مەنىڭ پەرزەنتتىك تە, پرەزيدەنتتىك تە پارىزىم» دەپ اعىنان جارىلىپ, اشىلىپ ايتتى. نامىسى بار قازاقتى بۇدان ارتىق قالاي قامشىلاۋعا بولادى. بيىلعى جولداۋ مەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XIII سەزىندە دە ەلباسى تاعى دا قاداپ, قازىپ ايتتى.
ءبىر عاجابى, ءتىل شەرۋى العا باسقان سايىن ونىڭ قاتارىنا كەلۋشىلەر دە, كەدەرگى كەلتىرۋشىلەر جە تۇرلەنە تۇسۋدە.
ماسەلەن, كوپتەپ اشىلىپ, قاتار تۇزەپ كەلە جاتقان قازاق بالاباقشاسى مەن قازاق مەكتەپتەرىنە بالالارىن بەرىپ جاتقاندار اراسىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى كوبەيە تۇسكەن ەدى. مىنە, بۇل ءتىل ارقىلى بىرىگۋدىڭ جاڭا قىرى بولاتىن. ياعني, قازاقستان جاعدايىندا ۇلتىشىلىك بىرلىك قانا ەمەس, بارلىق حالىق ىنتىماعى دا قىمبات. وسى بىرلەسۋدى مەملەكەتتىك ءتىل ارقىلى دا قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىن ەل سەزىنە باستاعان سياقتى. ەشقانداي قىستاۋ, زورلىقسىز, سانالى ارەكەتتەر ناتيجەسىندە بەلەڭ الىپ جاتقان مۇنداي جۇمىستاردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسكەن ماقۇل. جۇرت ءتىل ۇيرەنۋدىڭ اسىرەسە, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ پايدادان باسقا زيانى جوق ەكەنىن تۇسىنە تۇسكەندەي.
الايدا وسى بىرلىك پەن تىرلىككە كەسىرلى كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ جاتقان جايلار دا بار. جۇرتتىڭ اۋسارىن انا تىلىنەن گورى اقشاعا اۋىستىرىپ جىبەرگەن قىمباتشىلىق, بازار, نارىق, بيزنەس ءبىر جاعىنان قازاقستاندىقتاردى الەمدىك ساۋدا الاڭىنا شىعارسا, ەكىنشى جاعىنان ازامات بويىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان قۇندىلىقتاردى: يماندىلىق, ادامگەرشىلىك, قايىرىمدىلىق دەگەن ءتارىزدى كيەلى ۇعىم ءتۇسىنىكتەرگە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ءتىپتى قاتارعا قوسىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ شارۋاسى ەكىنشى كەزەككە ىعىستىرىلا باستاۋى كوڭىل قابارتادى. ءا دەگەندەگى تىلگە دەگەن ىقىلاستىڭ قىزۋى تومەندەدى. جۇرت بالامنىڭ بولاشاعىن انا ءتىلسىز-اق بىردەڭە ەتەرمىن, ودان دا قارنىنىڭ توقتىعىن, كويلەگىنىڭ كوكتىگىن ويلاستىرايىن دەگەنگە قايتا كوشكەن سياقتى. توقتىققا نە جەتسىن, ارينە. بىراق حالىقتىڭ رۋحاني سالاماتتىعىن ويسىراتىپ بارىپ جەتكەن تويىنشىلىق كوبىنەسە كوڭىلگە جۇبانىش اكەلە قويمايدى. ادام بالاسى قاي شارۋامەن اينالىسىپ, قانداي دارەجەگە كوتەرىلسە دە ءتىلىن ۇمىتپايدى. مىناۋ وتپەلى كەزەڭدە جاس ساۋداگەرلەر ماسەلەنىڭ وسى جاعىن ۇمىت قالدىرىپ بارادى. ءتاي-ءتاي باسقان تىلىمىزگە, ءوز اتامەكەنىمىزگە الشاڭداپ باسار كۇن كەلە مە دەسەك, قايتا نەشە الۋان شەتەلدىك اسسوتسياتسيا, كورپوراتسيا, ەلشىلىكتەرگە ەلىكتەگەن ورتالىقتار, ت.ت. ايقۇش-ۇيقىش, الەم-جالەم دۇنيەنىڭ ارقاسىندا ءۇنى شىقپاي, تۇنشىعىپ قالار ءتۇرى بار. الگى مەكەمەلەر ماڭدايشاسى مەن ماڭدايىنداعى ءار قيلى شەت تىلىندە جازىلعان جارقىراما جارنامالاردى (رەكلامالاردى) كورگەندە وزىڭنەن ءوزىڭ قورىناسىڭ. الگى جارقىلداقتار ۇرپاعىڭدى جاھاندانۋ ۇيىعىنا تارتىپ بارا جاتقان بەينەبىر تۇڭعيىق دەرسىڭ. ءبىر باتساڭ, ول جەردەن قايتا امان شىعۋ كۇماندى. ول اينالادان قازاق جازۋىن ەمگە تابا المايسىڭ. بۇل سوندا قاي جەر, قاي ەل؟
ەسىكتى ايقارا اشىپ, تاعى دا قوناقجايلىعىمىزدى كورسەتىپ-اق جاتىرمىز. اندا-ساندا شەت ەلدەن تابارىك ەسەبىندە الىپ كەلەتىن شاراپتىڭ سانسىز ءتۇرى قازىر كورىنگەن كوشەدە سامساپ تۇر. بۇل سوندا نە, اڭساۋلى ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ نىشانى ما؟ ءبىز كوكسەپ وتىرعان يدەولوگيالىق بىرلىككە, حالىقارالىق ىنتىماققا جەتكىزەتىندەي مۇنىڭ قانداي قاسيەتى بار. ءتىلدىڭ, مادەنيەتتىڭ جاناشىرلارى تۇگەل اراق ساتىپ, اقشا اۋلاپ كەتسە ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولماق؟
قانشاما قوناقجاي بولعانمەن, ءاربىر ەلدىڭ وزگەلەر الدىنا كولدەنەڭ تارتار وزىنە ءتان ءتارتىپ, تالابى بار ەمەس پە؟! الگى شەتەلدىك مەكەمەلەر اتى نەگە مەملەكەتتىك تىلدە جازىلمايدى. ولاردىڭ ومىراۋلاپ, ەركىنسىنۋىنە نەگە ەرىك بەرەمىز. مۇنى كىم قاداعالايدى. ەلەۋسىز نارسە دەگەنمەن, ەسكەرمەۋگە بولمايتىن جايت قوي بۇل.
وسى جايتتار جونىندە ءبىر مىقتاپ ويلانايىقشى, اعايىن!
ومىرزاق ايتباي ۇلى, اكادەميك.
قاي ەلدىڭ تاريحىن قاۋزاساڭىز دا, سول مەملەكەتتىڭ ءومىر, قوعام, ءوزارا قارىم-قاتىناس جونىندە وزىندىك ۇستانىم, وزىندىك پىكىر, كوزقاراسى, ءوز ساياساتى, ءوز يدەولوگياسى قالىپتاساتىنىن بايقايمىز. الىسقا ۇزاماي-اق كەشەگى كەڭەس وكىمەتىن الايىق. قوعامداعى بۇكىل ءىس-ارەكەت ءبىر عانا يدەولوگياعا – كوممۋنيستىك يدەولوگياعا تاۋەلدى بولىپ كەلگەن جوق پا؟! قالىپتاسقان قوعامدىق قۇرىلىس تۇرعىسىنان قاراساق, مۇنى تۇسىنۋگە بولادى. قيالداعى مۇنارلى كوممۋنيزمگە ءبىر قالىپتان شىعا باستاعان ەل جاپا-تارماعاي ۇمتىلىپ جاتتى. مۇنى ءبىز نە ماقتاۋ ءۇشىن, نە داتتاۋ ءۇشىن ەمەس, ءاربىر مەملەكەتتىڭ ءوز ساياساتى, ءوز يدەولوگياسى بولۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالۋ ءۇشىن عانا ايتىپ وتىرمىز.
ال يدەولوگيا, يدەيا دەگەنىمىز بىردەن جاسالا قويمايدى. اسىرەسە بۇرىن مەملەكەتتىك قۇرىلىم جۇيەسى قالىپتاسا قويماعان, تاۋەلسىزدىك ءدامىن ەندى عانا تاتا باستاعان قازاقستان ءتارىزدى ەلدە مۇنىڭ كوپتەگەن قيىنشىلىقتارى مەن كەدەرگىلەرگە سوقتىعاتىنىن بايقايمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جەلبىرەگەن كەيىنگى جىلداردىڭ وزىندە بولىپ جاتقان وزگەرىس, جاڭالىقتاردى ساراپقا سالىپ, ولار قايدان, نەگە بايلانىستى تۋىنداپ جاتىر, بەت تۇزەر باعىتىمىز قالاي بولماق, تىعىرىقتان, قيىندىقتان شىعار جول قايسى, جالپى ۇستاناتىن ۇلتتىق مەملەكەتتىك ساياساتىمىز, يدەولوگيامىز قانداي بولماعى كىمدى بولسا دا تولعاندىرادى.
حالىق باسىنا قاسىرەت اكەلگەن نەشە قيلى ساياساتشىلاردىڭ قيتۇرقى ارەكەتتەرىنەن ءالى كۇنگە جۇرەك سىزدايدى. ساباق الىپ, ساناعا ساۋلە قۇيا ءتۇسۋ ءۇشىن سونىڭ قايسىبىرىن ەسكە تۇسىرە كەتكەن ءجون.
كەشەگى كەڭەستىك ساياسات وسى باعىتتا جۇرگىزىلدى. وسىنىڭ سالدارىنان تۇبىندە ءبىر ءتىل بولساق, ونى جىلدامداتالىق دەپ جەدەلدەتۋ جارىسىنا تۇستىك. قازاقستان, قازاق عالىمدارى جازۋىن وزگەرتىپ, لاتىنعا, لاتىننان كيريلليتساعا ۇمتىلدى. مۇندا دا سول باياعى بارلىق ۇلتتاردى بىرەگەيلەتۋ, ورىستاندىرۋ ماقساتى كوزدەلدى. بارلىق وقۋ جۇيەسى, مادەنيەت وشاقتارى, قىزىل وتاۋ, كلۋب, ونەر, ادەبيەت, كينو وسىعان قىزمەت ەتتى. كەڭەستىك پاتريوتيزم, كوممۋنيستىك ينتەرناتسيوناليزم, ءبىر قالىپتان شىققانداي بىرەگەيلىك, بىرتۇتاستىق, ياعني جانسىزدىق, پيعىلسىزدىق كەيىپ بەلەڭ الدى.
اركىمنىڭ ءوز وتانى, تۋعان جەرى, وسكەن ورتاسى سوعان وراي قالىپتاسقان مىنەز-ق ۇلىق, ءىس-ارەكەت, نانىم-سەنىم جانە سونى بويعا, ويعا دارىتار انا ءتىلدىڭ تاعدىرىن تالكەككە سالدىق. ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي لەپىرمە سوزدەر, ۇرانداتقان ۇندەۋلەر بالا باقشادان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىن ۇلاسىپ جاتتى. ءسويتىپ, ىلعي بىرجاقتى ويلايتىن, بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ قامىن جەيتىن جالعان پاتريوتتار ءوسىپ جەتىلدى. بوتەن وي, بوگدە پىكىردىڭ, تۋرا ءسوزدىڭ تىنىسى تارىلىپ, ول اۋەلى كوللەكتيۆتەندىرۋ, ودان ءارى اشتىقتىڭ, الاكوزدىك, الاۋىزدىق سالدارىنان رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بوپ كەتە باردى. ءبارىن ەسەپتەسەك, تەڭ جارتىسى قۇربان بولعان حالىق الەمدە كەمدە كەم ەكەن. قازاق بولاشاعىنىڭ تۇتقاسى بولارلىق نەبىر دانالار مەن تالانتتاردى ويلاماعاندا, ەلدىڭ ەكونوميكالىق, رۋحاني ەڭسەسىن كوتەرەر نەبىر بىلىكتى ەرلەردىڭ مەرت بولعانىن قالاي ۇمىتارسىڭ!
بۇكىل كەڭەس جۇرتشىلىعىمەن بىرگە قازاقتاردى دا كوممۋنيزمگە جەتەمىز دەپ ەمەكسىتكەن جوق پا كەشەگى ن.حرۋششەۆ. ال ول كوممۋنيزمگە ەرتە جەتۋدىڭ بىردەن ءبىر امالى – ءوز تىلىڭدە وقىپ, ءبىلىپ, دامىتىپ اۋرە بولماي-اق ورىس ءتىلىن ۇيرەنسەڭ بولدى ەكەن. وسىدان كەلدى دە شاش ال دەسە, باس الۋعا داعدىلانعان شولاق بەلسەندىلەر مۇنسىز دا ەشبىر قامقورلىقسىز ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ وتىرعان قازاق مەكتەپتەرىن جاپپاي جاۋىپ, ولاردى ءىرى سوۆحوز ورتالىقتارىنداعى ورىس مەكتەپتەرىنە قوسىپ, «ىرىلەندىرىپ» جىبەردى. ىرىمشىك پەن قۇرت-مايىن جاساپ, بەس-التى تۇياعىمەن ازىن-اۋلاق ءىرى قاراسىن ەرمەك ەتىپ كۇنەلتىپ وتىرعان قازاق اۋىلدارى «ىرىلەندىرۋ» دەگەن ساياسات قۇربانى بولدى. ۇيرەنگەن اتامەكەن, تۋعان قونىسىن تاستاپ, ورىس اراسىنا كوشىرىلىپ, ورىستاندىرىلا باستادى. ءىسىمىز دە, تۇرمىسىمىز دا, تىرلىگىمىز دە, تىنىسىمىز دا, بالا تاربيەسىنە دەيىن ورىستانا باستادى. «كوممۋنيزمگە جەتۋگە كەدەرگى جاسايتىن ءتىل قۇرىسىن» دەپ سودان انا تىلدەن ادا-كۇدە بەزىنىپ شىققانىمىزدىڭ وكىنىشتى زاپىرانىن جۇتقان جوقپىز با؟
عاسىرلار بويى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي قازاقتاردىڭ قانىمەن قورعالىپ كەلگەن قازاق جەرى كوممۋنيزم مەن ينتەرناتسيوناليزم يدەياسى ناتيجەسىندە قازبا بايلىقتاردى يگەرەمىز دەگەن سىلتاۋمەن كەلىمسەكتەردى كوبەيتتى. تىڭ كوتەرۋ دەگەن سىلتاۋمەن تىڭ يگەرۋشىلەردى قاپتاتقانى از بولعانداي, يادرولىق سىناق الاڭدارى پايدا بولدى. سونداي-اق قازاقتىڭ قولىن كوككە جەتكىزەردەي بوپ ورتامىزدان ويىپ جاسالعان بايقوڭىر كوسمودرومى دۇڭكىلدەتىپ قازاق اسپانىن اتقىلاپ جاتتى. وسىنىڭ بارىندە قازاققا, قازاقستان جۇرتشىلىعىنا تيەر پايداسى قايسى, پايدا دەيمىز-اۋ, كورگەن زياندى ولشەي الاتىن قانداي تارازى قۇرال بار الەمدە. باسقاسى باسقا, بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ تىلگە دەگەن پيعىلىن وزگەرتۋ نەگە تۇرادى. انا ءتىلدى بىلمەۋشىلەر, ۇلتتىق نەگىزدەن, تەكتەن الىستاعان تاربيە ءتۇرىن قايتەمىز؟
توقىراۋ اتالىپ جۇرگەن ل.برەجنەۆ زامانى ءبىر ءسات تويىنشىلىق كەزەڭدى ەلەستەتكەنمەن, ماسكۇنەمدىك پەن ماراپات زامانى بولعانى ءمالىم. راس, قارىن تويىندى. بۇگىنگى دۇكەندەردەن كورە المايتىن زاتتار ول كەزدە كوز قۋانىشىنداي بولعان. بىراق حالىقتىق رۋح, ىشكى رۋحاني سۇرانىس جاعىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە بۇرىن كەتكەن كەمشىلىكتەر ورنىن تولتىراتىن قانداي ارەكەتتەردى ەسكە الا الامىز دەسەڭىز, تاعى دا كوڭىل تويات ەتەرلىك بەلگى شامالى. سول باياعى كوممۋنيزمگە جەتۋ سارىنى, ورىس ءتىلى مەن ورىس حالقىن ماداقتاۋ... سورلى بولعان از ۇلتتار مەن ۇلت تىلدەرىن دامىتۋ جونىندە تۇشىمدى ءبىر تىرلىك بولسايشى. قازاق ءتىلى نە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, نە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە بەل العان ەمەس. وعان ەشقانداي باسشىنىڭ باسى اۋىرعان ەمەس. مەكتەپتەر جابىلعان ۇستىنە جابىلىپ, قازاق قاۋىمىنىڭ 99,08%-ى ورىس ءتىلىن يگەرىپ, قازاقتىڭ ءبىرازى ءوز تىلىنەن جەرىنىپ شىعا كەلدى. مىنە, كوممۋنيستىك يدەولوگيا ءجۇرگىزگەن ۇلت ساياساتىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەت, تىلگە بايلانىستى اكەلگەن «كەرەمەت» ناتيجەسى.
85-ءتىڭ كوكتەمى جاقسى نىشان اكەلگەندەي, ەلدى ەلەڭدەتىپ, ەمەكسىتىپ قويعان-تىن. ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, ۇلت مادەنيەتى, ۇلت ءتىلى, رۋحاني بايلىق, ۇلتتىق ادەت-عۇرىپ, سالت-سانا دەگەن ءتارىزدى ۇعىمدارعا جان كىرىپ, ەل ويانۋ, سەرگۋ, ەس جيۋ داۋىرىنە كەلگەندەي ەدى. ءاربىر ۇلت ءوزىن-ءوزى تانۋعا, وزىنە ءوزى قىزمەت جاساۋعا كوشكەندەي بوپ ۇمتىلىس جاساعان. جالپى الەۋمەت ءۇشىن ارقيلى پيعىلعا وبەكت بولعان بۇل كەزەڭ بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ شەڭگەلىندە بولعان ەلدەردىڭ ءوز تۋىن كوتەرىپ, ەركىن تىنىستاي باستاۋىنا يتەرمەلەدى.
ءبىز بۇلاردى ايتەۋىر وتكەننىڭ ءبارىن داتتاي ءتۇسۋ ءۇشىن ەمەس, كوزجۇمبايلىقپەن كونىپ كەلگەن ءداۋىردىڭ سوراقىلىقتارىن ساراپقا سالىپ, ساباق الۋ ءۇشىن شولىپ وتىرمىز. ايتپەسە ول كەزدىڭ دە حالقىمىزدى ورەلى بيىكتەرگە جەتەلەگەن بەلگىلەرى, نىشاندارى بولعان. اسىرەسە حالىقتىڭ جاپپاي تەگىن ساۋاتتانىپ, ءبىلىم الۋى, تەگىن دارىگەرلىك جاردەم كورۋى نەگە تۇرادى. بۇل بىردە ءبىر ەلدە كەزدەسە بەرمەيتىن قۇبىلىس. شەتەلدەرگە بارىپ ماماندارمەن تىلدەسكەندە, ولاردىڭ ايتاتىنى دا وسى, ءبىزدىڭ دە كەۋدە كەرىپ كەڭەس قۇرار ارتىقشىلىعىمىز وسى بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك اتريبۋتتارىن تۇگەندەپ, اسىرەسە ەكونوميكالىق قور جاعىنان جالتاقتاماي ءومىر سۇرەتىندەي دەڭگەيگە جەتكەن سوڭ, بالكىم مۇنى قاراستىرعان ءجون بولار. بۇل, ارينە, جادتان شىعارۋعا بولمايتىن ماسەلە.
ال ازىرگە ايقىش-ۇيقىش, الاساپىران زاماندا, جەكە ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىگى وتە از بۇل ءتاۋەلسىزدىكتى دامىتۋ تۇگىلى نارىق پارقىن ءبىلىپ, ۇستاپ تۇرۋ ءتىپتى دە وڭاي بولعان جوق. قازىر, اسىرەسە بۇرىنعى تاربيە تابىن كورگەن ادام, كوپ جىل قاپاستا بولىپ بىردەن جارىققا شىققاندا كوز جانارىن قارىپ الا جازدايتىن كۇيدە. مىناۋ ءساتتى ءبىرى ءتۇسىنىپ, ءبىرى تۇسىنبەي, ءبىرى جول تاپپاي ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ, قۇبىلىپ تۇرعان كەزدە زەردەلەپ زەرتتەپ, ونىڭ پارقىن ءبىلىپ, ءتۇيىن جاساپ, تىعىرىق, قيىنشىلىقتان شىعار جول نۇسقاۋ كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەسە كەرەك. بۇل وڭاي جول ەمەس, تاۋەلسىزدىك وڭاي جۇك ەمەس. سودان جول تاۋىپ شىعۋ ءۇشىن ماقسات مۇددە ايقىندىعى بولۋ شارت. سول ماقسات, مۇددەنى دۇرىس ءتۇسىنىپ, سونى ىسكە اسىرار ارەكەتتەر بىرلەستىگى, تۇسىنىك, پايىم بىرلەستىگى كەرەك. ول ماقساتتاستىق, مۇراتتاستىق دەگەن ءسوز. مۇرات, ماقسات, مىندەت بىرلىگى بولماعان جەردە ناتيجە بولا قويۋى نەعايبىل.
ءوز بيلىگىمىز وزىمىزگە تيگەن بۇگىنگى تاڭدا تالاي كەدەرگىلەر بالالاپ, ءتىپتى كەسىرلى ارەكەتتەر بولۋى دا ىقتيمال بولىپ جاتىر. مۇنىڭ شەت جاعاسى بوي كورسەتە دە باستادى. ەڭسەنى كوتەرۋ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىكتەن باستالۋى ءتىپتى ورىندى بولدى. بۇل مۇندايعا ءالى ازىرلەنىپ ۇلگەرمەگەن قازاق سياقتى حالىققا, قازاقستان جۇرتشىلىعىنا ءتىپتى وڭاي سوقپادى. بىردەن بازار نارقى باستالىپ كەتتى دە, ول ءا دەگەندە وڭتايلانا الماي نە ىستەرگە بىلمەي اڭتارىلىپ قالعان جايى بار. ءدال وسى تۇستا قازاقستاننىڭ بولاشاعىن يدەيالىق بىرلەستىكتەن ىزدەگەن ەلباسى ن. ءا. نازارباەۆ زەردەلى باسشى مەن كانىگى ساياساتكەردىڭ قارىمىن تانىتتى.
ونىڭ ەڭبەكتەرىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بىرىكتىرۋشىلىك قاسيەتىنە ءمان بەرىلدى. ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدى تىلگە قاراي بۇرىپ, سول تۋرالى وي وربىتسەك دەگەن ويدامىز.
ەشبىر حالىقتىڭ وزگە ۇلت مۇددەسىن تابانعا سالىپ تاپتاۋمەن مۇراتقا جەتىپ, مارتەبەسى كوتەرىلگەن ەمەس. ال قازاق حالقىنىڭ وزگەلەرگە ۇستەمدىك ەتۋ, وكتەمدىك كورسەتۋ تابيعاتىندا جوق مىنەز. قاي عاسىرعا تەرەڭدەپ, قاي تاريحتى اقتارساڭىز دا قازاقتان ءزابىر شەككەن ەلدى تابا المايسىز. ەشبىر ەلگە كوز الارتىپ, جەرىن داۋلاپ كورگەن ەمەس. نەشە الۋان جويقىن جورىقتار بولعان. ونىڭ ءبارى جەرىن, ەلىن قورعاۋدان تۋىنداپ جاتقان. الىسىپ-ج ۇلىسىپ ءجۇرىپ, اتا-بابامىز وسىنشاما الىپ ولكەنى اۋقىمداپ, امان ساقتاپ كەلگەنىنە قايران قالاسىڭ. بۇكىل مىنەز-ق ۇلىق, ءىس-ارەكەتتەرىنە قاراپ وتىرىپ, قازاق حالقى دۇنيەگە دوستىقتىڭ, تۋىستىقتىڭ, قوناقجايلىلىقتىڭ تۋىن ۇستاۋ ءۇشىن كەلگەن بە دەپ تە ويلايسىڭ. قازاقستانعا قانشاما جۇرت قاپتاپ كەلىپ, وزىنە باياندى مەكەن تاۋىپ, قازاقتىڭ كەڭ قولتىعىنا كىرىپ, ايقارا اشىلعان قۇشاعىنا ەنىپ كەتىپ جاتتى. اڭعالدىعى مەن اڭقاۋلىعى سونشاما, ەلدىكتىڭ, ىنتىماقتاستىقتىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, كەلگىنشىلەرگە ءتورىن بوساتىپ بەرىپ قانا قويماي, ءتىپتى ءتىلىن بوساعادان سىعالاتىپ قويۋىن قايتەرسىز. ەلىكتەگىشتىگى, ۇلگى العىشتىعى سونشالىق, از جىلدىڭ ىشىندە قازاق اۋلەتى بالا-شاعاسى, ءۇرىم-بۇتاعى, ءزاۋجات-جۇراعاتىمەن «كوممۋنيزمگە ەرتەرەك جەتسەك» دەگەن ەسەك دامەمەن ورىس تىلىندە سويلەپ كەتكەنىن ءوزى اڭداماي قالعان ءتارىزدى. ءتىل بىلگەنگە نە جەتسىن, ارينە! بىراق, ول ءوز انا ءتىلىڭدى تاركى ەتۋ ارقىلى ىسكە اسسا, مۇنى قاي مادەنيەتتىلىككە جاتقىزۋعا بولادى. ءوز انا ءتىلىڭدى جوعالتىپ, وزگە تىلدەن تاپقان باقىتىڭ قايسى, اعايىن!
1985-ءتىڭ ساۋىرىنەن باستالعان جىلى لەپ, ارينە 70 جىل بويى قاتىپ-سەمىپ قالعان ۇستانىمداردىڭ قابىرعاسىن قاقىراتىپ, توڭازىعان وي مۇزىن از ۋاقىتقا ەرىتكەنى راس. جاڭا ويلاۋ, جاڭاشا ءىس باستاۋ, وتكەنىڭە, بۇگىنىڭە سىن كوزبەن قاراۋ, بولاشاقتىڭ قامىن جەۋ ءتارىزدى ارەكەتتەر الەۋمەتتى ەداۋىر العا سۇيرەگەندەي بولعان.
شۇكىر, كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, رەسپۋبليكالار قۇرساۋدان بوسادى. ارقايسىسى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. تمد ەلدەرىنىڭ قاتارىنان قازاقستان دا قالىسقان جوق. مىنە, بىرنەشە جىل بويى قازاقستان جۇرتشىلىعى تاۋەلسىزدىك جەمىسىن تاتىپ, اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسا بىرتىندەپ العا وزىپ كەلەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ اۋەلدەن ۇستانعان ومىرلىك ماقساتى – ەلدىڭ تىنىشتىعىن, بەرەكە-بىرلىگىن, حالىقتار دوستىعىن, ءوزارا ىنتىماقتاستىعىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي وتىرىپ, ريزىعىمىزدى مولايتۋ, ەكونوميكالىق ءال-قۋاتتى كۇشەيتۋ, رۋحاني بايلىقتى دامىتۋ, وركەنيەت ورىنە قاراي جول تارتۋ. وسى مۇددە, وسى ماقسات ءۇشىن ول نەشە الۋان شەگىنىس جاساپ, نەشە الۋان كەلىسىم-شارتتارعا دا بارىپ ءجۇردى. سول جولدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن تايماي كەلەدى, تايمايتىنى دا انىق.
بىراق وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرتاسى مىقتالعانمەن, ونىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ, ۋىعىن شانشۋ, شاڭىراعىن كوتەرۋ ءتىپتى دە وڭاي بولماي تۇر. بازار نارقى قۇلپىرىپ, ينفلياتسيا جالاڭداپ, اسىرەسە قاراپايىم قاۋىمنىڭ ەكى وكپەسىن قىسىپ, تىنىسىن تارىلتا تۇسۋدە.
مۇنداي قىسپاقتان شىعارۋدىڭ ءار الۋان امالدارى قاراستىرىلىپ جاتقانمەن, تۇڭعيىققا تارتىپ كەتەر ءومىردىڭ كولەڭكەلى جاقتارى كۇش الىڭقىراپ تۇرعانداي. وسىنداي ساتتە قازاقستان دەيتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇراقتى تۇرعىندارىنا اۋىزبىرشىلىك مەيلىنشە كەرەك-اق.
ن.نازارباەۆتىڭ ەڭبەكتەرى, اسىرەسە وسىدان ءبىراز بۇرىن بەس قازاق گازەتىنىڭ باسشىلارىنا بەرگەن سۇحباتى كوپ كوكەيدە الاڭ كوبەيىپ تۇرعان وسىناۋ شاقتا زاۋىمەن تۋعان دۇنيەلەر بولدى. نەگە دەسەڭىز, مۇندا قوزعالاتىن ماسەلە – شىنىندا جالعىز پرەزيدەنت عانا ەمەس, بۇكىل قازاق قاۋىمىن, قازاقستان جۇرتشىلىعىن ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرگەن ماسەلە. ءيا, يدەيالىق بىرلىك بولماي, ماقساتتاستىق, مۇددەلەستىك ىرگە تەپپەي قازاقستاننىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
ال ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى ماقساتتاستىقتىڭ دا مۇراتتاستىقتىڭ دا, ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتىڭ دە, ۇلتارالىق قاۋىمداستىقتىڭ دا ءبىر تەتىگى تىلدە جاتادى. ەلباسى سوزدەرىندە بۇل ماسەلەگە جەتە نازار اۋدارىلادى.
ۇلتتىق مەملەكەت بولاشاعى قوعامنىڭ يدەيالىق بىرلىگى وزىنەن ءوزى اياعىنان تىك تۇرىپ كەتە المايدى. ول, اسىرەسە تاعدىر قيۋىمەن ءار الۋان ۇلت وكىلدەرى شوعىرلانعان قازاقستان سياقتى تاۋەلسىزدىك ءدامىن كەشتەۋ تاتا باستاعان ەلدە ءتىپتى كۇردەلى. وتانىمىز – كەڭەستەر وداعى دەگەن سەنىمدە بولعان ەلدىڭ بىردەن تاۋەلسىز قازاقستان ازاماتىمىز دەپ وتانشىلدىق سەزىمدى وربىتە قويۋى قيىن بولدى. الايدا وسىعان ۇمتىلىس جاسالدى. ءالى دە بۇكىل وقۋ, تاربيە جۇمىسى وسى باعىتتا جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل ەگەر وسى ەلدىڭ ازاماتىمىن دەيتىن بولساق, ونىڭ جەرىن دە, ءتىلىن دە قاستەرلەپ قادىر تۇتاسىڭ, سۇيەسىڭ دەگەن ءسوز. بۇكىل تابيعي, ماتەريالدىق, رۋحاني بايلىعىن قولدان جاساسىپ, سوعان ءوز ۇلەسىڭدى قوسۋ, سونىڭ باعاسىن ءبىلىپ, بايىبىنا بارۋ دەگەن ءسوز. اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ ءوز ىشىندەگى تۇتاستىق, بىرلىك اسا قاجەت. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە ومىرىنە جاۋاپتى قازاقتى مۇنداي بىرلىككە قالاي شاقىرۋعا بولادى؟!
بۇل اڭگىمەنى قوزعاماس بۇرىن, جالپى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتەتىن نە, كەسىرىن تيگىزەتىن نە دەگەن ماسەلەلەرگە زەر سالۋ كەرەك پە دەيمىز.
كەيىنگى كەزدە تۇتاستىققا نۇقسان كەلتىرەتىن كەلەڭسىزدىكتەر بوي كورسەتىپ جاتقانى دا ءمالىم. ول جەرگە, رۋعا, جۇزگە ءبولىنۋ كەسەلى. مۇنىڭ كەسىرلى دەرت بولاتىنى تاۋەلسىزدىككە ەندى قولى جەتىپ, ەركىن تىنىستاي باستاعان ساتتە وسى ءبىر جىكشىلدىك پسيحولوگيانىڭ قايتادان باس كوتەرۋى. ەگەر بۇل اتا تەگىڭدى ءبىلۋ نيەتى تۇرعىسىنان ءجۇرگىزىلىپ جاتسا, ونىڭ ءرولى ايرىقشا. تەگىمىزدى تۇپتەن تارتىپ جامانداپ, بارلىقتى, بايلىقتى, قوعامعا جات قىلىق ەسەبىندە داتتاپ, وتكەنىڭ تۇگىلى ءوزىڭدى تانىماستاي ءومىر سۇرگەن زاماندا مۇنىمەن جۇرتتىڭ شارۋاسى بولا قويعان جوق. قايتا اتا-تەگىن جاسىرىپ, ەلدىڭ ءبارى تاقىر كەدەيدىڭ بالاسى بولۋعا تىرىسقانى ءمالىم. بۇل بىرجاقتىلىقتىڭ سالدارى ەدى. ال مۇنىڭ ەكىنشى ءبىر جاعىمسىز ءتۇرى تاعى بالالاپ بارا جاتقانداي. ءۇرىم-بۇتاق, ءزاۋزاتىڭدى بىلگەننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, رۋ-رۋ بوپ تۇمشالانىپ, پالەنشە بايدىڭ, تۇگەن تورەنىڭ, حاننىڭ, بەكتىڭ پالەن-پاشتۋان بالاسى تەگىم, ءوزىم سۇمدىق, ءوزىم سويقانمىن دەپ اسپانداپ قارايتىندار شىقتى. ەڭ سوراقىسى, وسىنداي توپشىلدىق اعىمدى قوزدىرىپ ءجۇرگەندەر اراسىندا ەداۋىر قىزمەت اتقارعان, ساۋاتى جوعارى جانداردىڭ بارلىعى. ءماسەلەن, ادامنىڭ مامان, ازامات رەتىندەگى قابىلەت-قاسيەتىنە قاراي ەمەس, جەرىنە, رۋىنا, ياعني تۋىستىق بەلگىسىنە قاراي قىزمەتكە الۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەدى. مۇنىڭ وزگەلەردىڭ وشپەندىلىگىن تۋدىرۋدان باسقا ەشقانداي جاقسىلىققا اپارمايتىنى بەلگىلى. ۇلتقا ورتاق مۇددەلەردى ىسكە اسىرا الماي وتىرعان بۇگىنگى جاعدايدا بۇل ءتارىزدى كەلەڭسىزدىكتەر قوعامدى ىلگەرى جەتەلەۋ ورنىنا, كەرى سۇيرەيتىنى حاق.
تاريحقا ۇڭىلسەك, وسىنداي رۋ-رۋعا ءبولىنىپ, توپ قۇرۋدان قاسىرەت شەككەن قازاقتان باسقا حالىق جوق ءتارىزدى. ماسەلەن, ارى تەرەڭدەمەي-اق, كەشەگى قازان توڭكەرىسىنەن بەرگى جەردەگى جاعدايدى سارالايىقشى. باي, قۇلاقتاردى تاركىلەۋ, اشارشىلىق اپاتى, رەپرەسسيا قىرعىنى ت.ت. زاردابىنان قانشاما قازاق قىرىلدى. وسىنىڭ بارىنە بىردەي تەك قانا كەڭەس ۇكىمەتى كىنالى مە؟ حالىقتىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەتتىڭ ءبارى بىردەي تەك پارتيا ساياساتىنىڭ سالدارى ما؟ جوق, ول عانا ەمەس, ءوزىمىز دە قوسىمشا بولعان سياقتىمىز. كوپ جاعدايدا رۋشىلدىق پەن توپشىلدىقتىڭ, ءجۇزشىلدىك پەن جىكشىلدىكتىڭ دە قىرسىعى تۇبىمىزگە جەتىپ كەلە جاتقان سياقتى. قارعا تامىرلى قازاقتىڭ وسىنداي وسال جەرىن گولوششەكين ءتارىزدى جەندەتتەر ادەمى پايدالانعان ءتۇرى بار. ەشقانداي رۋلىق, جۇزدىك جىككە بولىنبەي, قازاقتىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, تاس-ءتۇيىن بولىپ وتىرساق, وسىنشاما شىعىنعا ۇشىراماس ەدىك-اۋ دەپ تە كۇيىنەسىڭ. كەشەگى الاساپىراندا قازاقتىڭ كىلەڭ بەتكە تۇتارلارى, اقىل-وي, بىلىك-ءبىلىم يەلەرى جويىلىپ وتىرىپتى. سول 30-جىلدارى بۇلاردى ۇستاتىپ, يتجەككەنگە ايداتقان, استىرعان, اتتىرعان تەك قانا قانا كومپارتيا ما, ويلانالىقشى. كوبىنە كوپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز كورسەتىپ بەرىپ وتىرعان ەكەنبىز. مۇنىڭ ءبارى كورەالماۋشىلىق, ىشتارلىق, جىكشىلدىك دەيتىن ەلدىڭ ەڭسەسىن باسىپ, ەزە تۇسەتىن قىرسىق قىلىق.
بۇدان ساباق الماسا, قورىتىندى جاساماسا بولا ما؟ بۇگىنگى تاڭدا قازاقتىڭ پەشەنەسىنە بىتكەن ءاربىر دانانىڭ, ءاربىر كەمەلدىڭ, ءاربىر قايراتكەردىڭ وسىنداي دارەجەگە جەتۋى بەلگىلى ءبىر رۋدىڭ وكىلى بولعاندىقتان عانا ەمەس ەكەنىن ۇعاتىن شاق جەتتى. بابالارىمىز ۇرپاعىنا «اتانىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول!» دەپ نەگە باتا بەرگەن؟ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بايىرعى تۇرعىنى قازاق حالقى ءوز ۇرپاعىن پرەزيدەنت ايتقانداي, وسى نەگىزدە تاربيەلەپ, ۇلتتىق تۇتاستىققا, ىنتىماققا جەتكىزۋگە ءتيىس.
ءيا, قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ, ونىڭ ىشىندە تاۋەلسىز ەل اۋقىمىنداعى بارشا قاۋىمنىڭ تاعدىر تالايىنا جاۋاپتى قازاق ۇلتىنىڭ ءوز ءىشىندەگى بىرلىگىنىڭ ءمانى اسا زور. مۇنسىز قوعامنىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ماتەريالدىق ريزىقتىڭ دا, رۋحاني بايلىقتىڭ دا جاسالۋى نەعايبىل. ال ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى, تۇتاستىقتى, ەجەلدەن ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ, تۇسىنىكتىڭ, كەلىسىم-كەڭەستىڭ ءبىرىنشى قۇرالى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءتىلسىز قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى. اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ ءوز اراسىنداعى, ياعني ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى قازاق ءتىلىنسىز قالاي جاساي الماقپىز.
سوندىقتان ەلباسى «قازاق ءتىلى – مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە بارلىق قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ قوسىمشا قۇرالى بولۋعا ءتيىس. ول بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستارعا قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ونى وقىپ-ۇيرەنۋ ءماجبۇر ەتۋ ارقىلى ەمەس, سانالى تۇردە جۇرتتىڭ بارلىعى ءۇشىن بالا جاستان باستالۋى, ۇيىمدىق جانە ادىستەمەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس» دەي كەلىپ, «...جانە دە مۇندا (قازاقستاندا - ءو.ا.) تۇراتىن ءاربىر ادام وسىنداي كوزقاراستىڭ قاجەتتىگىن ايقىن ءتۇسىنۋى كەرەك» دەگەن سوزدەرمەن تاپتىشتەيدى.
بۇگىنگى كەزەڭ ساناعا سالماق ءتۇسىپ تۇرعان شاق. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعانىنا الدەنەشە جىل بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرەرلىك, ۇلت ىشىلىك بىرلەسۋدە نەندەي وزگەرىستەر, قانداي قارىمدى تىرلىكتەر بولدى. ءسال عانا سارالاپ وتەلىكشى.
جالپى نەشە الۋان ءىس باسىنداعى, ادام تاعدىرىن شەشەرلىك تەتىكتى جۇمىس تۇتقاسى قولىنداعى ازاماتتارىمىز پرەزيدەنتتىڭ وسى ءبىر ساناعا سالىپ وتىرعان تۇجىرىمىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, قازاقستان ەلىنىڭ پاتريوتى ەسەبىندە كەلەلى ارەكەتتەرگە بارۋى قاجەت-اۋ دەپ ويلايمىز. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءاربىر مەكەمە باستىعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋدە قانداي ءىس-ارەكەتتەرىمەن, قالايشا ۇلەس قوسىپ وتىرمىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە دايىن تۇرۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا, ەگەر جەر-جەردە «قازاق ءتىلى» قوعامى جەرگىلىكتى ۇيىمدارى جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ۇزدىكسىز دابىل قاعىپ وتىرماسا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كۇيى نە بولار ەدى دەگەن ويعا باراسىڭ.
ءتىل زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ءوز رەتىمەن جوسپارلى, جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋگە ءتيىستى جۇمىستى كوپ جەردە اۋىزبىرشىلىكتىڭ جوقتىعىنان, وتانعا, تىلگە, اتامەكەنگە دەگەن پەرزەنتتىك پارىز-قارىز, سۇيىسپەنشىلىك سەزىمدەردىڭ قالىپتاسپاۋىنان (قالىپتاستىرۋعا تىرىسپاۋدان) كۇردەلەندىرىپ, شيەلەنىستىرىپ الىپ جاتامىز. مۇنداي كەلەڭسىزدىك اسىرەسە ءتىلدىڭ بىرىكتىرۋشىلىك ءرولىن دۇرىس ءتۇسىنبەۋدەن, نە تۇسىنگىسى كەلمەۋدەن تۋىندايدى.
ايتپەسە كوپتەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى مەكەمەلەردىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن سالعىرتتىعىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى. ءاربىر وبلىس جاعدايى ەسكەرىلىپ, مۇمكىندىكتەرى ەسەپكە الىنىپ جاسالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما شارتتارى وسى سالعىرتتىق سالدارىنان شاڭ جۇتىپ جاتىر. مۇنىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, سوعان كوز بولىپ وتىرعان «قازاق ءتىلى» قوعامىنان جانە ءتىل باسقارمالارىنان باسقا ەشبىر مەكەمە قالماعان سياقتى. سوندا مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنىڭ «قازاق ءتىلى» قوعامى جانە ءتىل باسقارمالارىنان باسقاعا قاتىسى شامالى بولعانى ما؟ سانالى باسشى, سارامان جەتەكشىگە «ءايت-شۋ» دەگەن نە جورىق. دەمەيىن-اق دەسەڭ, ۇلتتىق نامىس تاپتالا بەرەتىن ءتۇرى بار. ورىسشا وقىپ, ورىسشا تاربيە العان اعايىننىڭ ءبىرازى كەيىنگى كەزدە لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە ورلەي باستادى. جالپى وسى زاماننىڭ جوعارى تالابى تۇرعىسىنان قاراساڭىز, تال بويىنان ەش كىنارات تابا الماعاندايسىز. ال بىراق كوبىنىڭ انا تىلگە زاۋقى جوق. ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق مادەنيەت, ۇلتتىق سانا دەگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە كەلگەندە ءبىر قازاق ەندى ەكىگە جارىلىپ, ەكى ۇداي كۇي كەشۋدە. سوندا پرەزيدەنت قاتتى ءمان بەرىپ وتىرعان ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى قالاي دامىتىپ, قالاي قالىپتاستىرامىز؟
بۇل جونىندە قازاق ءباسپاسوزى مەن قازاق تەلەراديو كومپانياسى بار مۇمكىندىكتەرىن اياماي-اق كەلەدى. ايتسە دە قانشاما باستاما, قانشاما ۇسىنىس اياقسىز قالا بەرگەن سوڭ جان كۇيزەلىسىنە تۇسەدى ەكەنسىڭ. قازاققا كەرەك نارسەنى, سول قازاعىڭىزدىڭ ءوزى قاجەت ەتپەسە كىمگە وكپەلەيمىز. ءتىل, ەڭ الدىمەن كىم ءۇشىن كەرەك دەگەندى ۇقتىرا الماۋدان اسقان ازاپ بولا ما؟ انا تىلىنە قولقابىس ەتۋدىڭ ورنىنا, الگىندەي كەسىرىن تيگىزەتىندەردىڭ بارلىعىنا كۇيىنەسىڭ. دەگەنمەن ماساتتاناتىن دا جايىمىز بارشىلىق. ءومىردەن وزىنە لايىقتى ناپاقا تاۋىپ, تالاي تىرلىكتەردىڭ باسىن قايىرار قابىلەتى بار نەبىر ازامات كەزىندە نەگىزگى كاسىبىن تاستاپ, بىرىڭعاي ءتىل تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسۋگە سايلانىپ شىققان بولاتىن. جەر-جەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن تام-تۇمداپ بولسا دا كوتەرىلىپ جاتسا, ول, مىنە, سول ساردارلاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسى. ولار اۋەلدە بۇل جۇمىستى ەشقانداي اقىسىز-پۇلسىز ءجالاڭتوس قيمىلمەن باستاعان-تىن. شاماسى, ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتىڭ, ءوزارا ىنتىماقتىڭ ناعىز ءبىر جارىق كورىنىسى ءدال وسى كەزدە, ياعني مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تاعدىرى تالقىعا ءتۇسىپ جاتقان كەزدە بايقالدى. قانشاما ايقاس, الا-قۇلا پىكىرلەر الىپ قاشىپ جاتقانمەن قازاقستان ءتارىزدى ەلدىڭ ءوز مەملەكەتتىك ءتىلى بولۋى كەرەكتىگىن اقىرى جۇرتشىلىق ءتۇسىندى. مىنە, بىرلىكتىڭ, ىنتىماقتىقتىڭ ناعىز ۇلگىسى. سول سياقتى تۇڭعىش رەت تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن كوتەرىپ, ەلتاڭبامىزدى ايقىنداعاندا دا, ەل ۇرانىمىزدى قابىلداعاندا دا قازاقستان جۇرتشىلىعى بىراۋىزدىلىق تانىتتى.
ەندەشە, اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ, سارىۋايىمعا سالىنساق تا, بىزدە يدەيالىق بىرلىكتىڭ جورالعىسى جاسالعان دەيمىز. تەك سونىڭ جالىنان مىقتاپ ۇستاپ, اساۋدى باس بىلدىرگەن باپكەردەي ماپەلەپ, ايالاي ءبىلۋ پارىز. اڭگىمە تەتىگى وسىندا. الگى ايتىلعانداردىڭ ىشىنەن اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولا بەرەتىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءجايى ءالى دە كۇردەلى.
ەگەر شىن مانىندە ۇلت ىشىندەگى بىرلىكتى كوكسەيتىن بولساق, ءبىر ءبۇتىندى ەكى جارماي ءتىل ارقىلى تۇتاسۋ قاجەت. 25 پەن 40 پروتسەنت اراسىندا تولقىمالى ءومىر كەشىپ جاتقان ءوز اعايىندارىمىزدىڭ الدىندا ۇلى مىندەت تۇر. ول – انا تىلگە دەگەن پەرزەنتتىك بەتبۇرىس. ءوز ورتاڭدا ءجۇرىپ وگەيلىك ءومىر كەشۋ ازاماتتىققا جاراسار قىلىق ەمەس.
پرەزيدەنتتىڭ بەس قازاق گازەتتەرى باسشىسىنا بەرگەن سۇحباتىنىڭ مىنا ءبىر تۇسىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك دەپ بىلەمىن. ول «ەڭ الدىمەن, قازاق ازاماتتارىنىڭ نامىسىنا سالماق سالماي بولمايدى. انا ءتىلىن بىلمەۋ قازاق ازاماتى ءۇشىن ۇيات سانالۋعا ءتيىس. وسى 17 جىلدىڭ ىشىندە ول ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ۇيرەنۋگە مىندەتتى ەدى. بۇل تالاپ ەشقانداي دا ادام قۇقىعىنا قول سۇعۋ رەتىندە قارالماۋعا ءتيىس. بۇل – پارىز. ادامدىق پارىز. پەرزەنتتىك پارىز. قازاق ەلى باردا قازاق ءتىلى دە بولادى. وسەدى. وركەندەيدى. مەن «قازاقستاننىڭ بولاشاعى قازاق تىلىندە» دەگەن ءسوزىمدى تاعى دا قايتالاعىم كەلەدى. قازاق تىلىنە قامقورلىق جاساۋ مەنىڭ پەرزەنتتىك تە, پرەزيدەنتتىك تە پارىزىم» دەپ اعىنان جارىلىپ, اشىلىپ ايتتى. نامىسى بار قازاقتى بۇدان ارتىق قالاي قامشىلاۋعا بولادى. بيىلعى جولداۋ مەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XIII سەزىندە دە ەلباسى تاعى دا قاداپ, قازىپ ايتتى.
ءبىر عاجابى, ءتىل شەرۋى العا باسقان سايىن ونىڭ قاتارىنا كەلۋشىلەر دە, كەدەرگى كەلتىرۋشىلەر جە تۇرلەنە تۇسۋدە.
ماسەلەن, كوپتەپ اشىلىپ, قاتار تۇزەپ كەلە جاتقان قازاق بالاباقشاسى مەن قازاق مەكتەپتەرىنە بالالارىن بەرىپ جاتقاندار اراسىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى كوبەيە تۇسكەن ەدى. مىنە, بۇل ءتىل ارقىلى بىرىگۋدىڭ جاڭا قىرى بولاتىن. ياعني, قازاقستان جاعدايىندا ۇلتىشىلىك بىرلىك قانا ەمەس, بارلىق حالىق ىنتىماعى دا قىمبات. وسى بىرلەسۋدى مەملەكەتتىك ءتىل ارقىلى دا قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىن ەل سەزىنە باستاعان سياقتى. ەشقانداي قىستاۋ, زورلىقسىز, سانالى ارەكەتتەر ناتيجەسىندە بەلەڭ الىپ جاتقان مۇنداي جۇمىستاردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتە تۇسكەن ماقۇل. جۇرت ءتىل ۇيرەنۋدىڭ اسىرەسە, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ پايدادان باسقا زيانى جوق ەكەنىن تۇسىنە تۇسكەندەي.
الايدا وسى بىرلىك پەن تىرلىككە كەسىرلى كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ جاتقان جايلار دا بار. جۇرتتىڭ اۋسارىن انا تىلىنەن گورى اقشاعا اۋىستىرىپ جىبەرگەن قىمباتشىلىق, بازار, نارىق, بيزنەس ءبىر جاعىنان قازاقستاندىقتاردى الەمدىك ساۋدا الاڭىنا شىعارسا, ەكىنشى جاعىنان ازامات بويىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان قۇندىلىقتاردى: يماندىلىق, ادامگەرشىلىك, قايىرىمدىلىق دەگەن ءتارىزدى كيەلى ۇعىم ءتۇسىنىكتەرگە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ءتىپتى قاتارعا قوسىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ شارۋاسى ەكىنشى كەزەككە ىعىستىرىلا باستاۋى كوڭىل قابارتادى. ءا دەگەندەگى تىلگە دەگەن ىقىلاستىڭ قىزۋى تومەندەدى. جۇرت بالامنىڭ بولاشاعىن انا ءتىلسىز-اق بىردەڭە ەتەرمىن, ودان دا قارنىنىڭ توقتىعىن, كويلەگىنىڭ كوكتىگىن ويلاستىرايىن دەگەنگە قايتا كوشكەن سياقتى. توقتىققا نە جەتسىن, ارينە. بىراق حالىقتىڭ رۋحاني سالاماتتىعىن ويسىراتىپ بارىپ جەتكەن تويىنشىلىق كوبىنەسە كوڭىلگە جۇبانىش اكەلە قويمايدى. ادام بالاسى قاي شارۋامەن اينالىسىپ, قانداي دارەجەگە كوتەرىلسە دە ءتىلىن ۇمىتپايدى. مىناۋ وتپەلى كەزەڭدە جاس ساۋداگەرلەر ماسەلەنىڭ وسى جاعىن ۇمىت قالدىرىپ بارادى. ءتاي-ءتاي باسقان تىلىمىزگە, ءوز اتامەكەنىمىزگە الشاڭداپ باسار كۇن كەلە مە دەسەك, قايتا نەشە الۋان شەتەلدىك اسسوتسياتسيا, كورپوراتسيا, ەلشىلىكتەرگە ەلىكتەگەن ورتالىقتار, ت.ت. ايقۇش-ۇيقىش, الەم-جالەم دۇنيەنىڭ ارقاسىندا ءۇنى شىقپاي, تۇنشىعىپ قالار ءتۇرى بار. الگى مەكەمەلەر ماڭدايشاسى مەن ماڭدايىنداعى ءار قيلى شەت تىلىندە جازىلعان جارقىراما جارنامالاردى (رەكلامالاردى) كورگەندە وزىڭنەن ءوزىڭ قورىناسىڭ. الگى جارقىلداقتار ۇرپاعىڭدى جاھاندانۋ ۇيىعىنا تارتىپ بارا جاتقان بەينەبىر تۇڭعيىق دەرسىڭ. ءبىر باتساڭ, ول جەردەن قايتا امان شىعۋ كۇماندى. ول اينالادان قازاق جازۋىن ەمگە تابا المايسىڭ. بۇل سوندا قاي جەر, قاي ەل؟
ەسىكتى ايقارا اشىپ, تاعى دا قوناقجايلىعىمىزدى كورسەتىپ-اق جاتىرمىز. اندا-ساندا شەت ەلدەن تابارىك ەسەبىندە الىپ كەلەتىن شاراپتىڭ سانسىز ءتۇرى قازىر كورىنگەن كوشەدە سامساپ تۇر. بۇل سوندا نە, اڭساۋلى ەۋروپا مادەنيەتىنىڭ نىشانى ما؟ ءبىز كوكسەپ وتىرعان يدەولوگيالىق بىرلىككە, حالىقارالىق ىنتىماققا جەتكىزەتىندەي مۇنىڭ قانداي قاسيەتى بار. ءتىلدىڭ, مادەنيەتتىڭ جاناشىرلارى تۇگەل اراق ساتىپ, اقشا اۋلاپ كەتسە ەرتەڭگى كۇنىمىز نە بولماق؟
قانشاما قوناقجاي بولعانمەن, ءاربىر ەلدىڭ وزگەلەر الدىنا كولدەنەڭ تارتار وزىنە ءتان ءتارتىپ, تالابى بار ەمەس پە؟! الگى شەتەلدىك مەكەمەلەر اتى نەگە مەملەكەتتىك تىلدە جازىلمايدى. ولاردىڭ ومىراۋلاپ, ەركىنسىنۋىنە نەگە ەرىك بەرەمىز. مۇنى كىم قاداعالايدى. ەلەۋسىز نارسە دەگەنمەن, ەسكەرمەۋگە بولمايتىن جايت قوي بۇل.
وسى جايتتار جونىندە ءبىر مىقتاپ ويلانايىقشى, اعايىن!
ومىرزاق ايتباي ۇلى, اكادەميك.
