شايىر شەرتكەن شەجىرە

حالىق قازىناسى سانالاتىن شەجىرە – بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ ارعى تەگى مەن تارالۋىن, سونداي-اق بۇگىنگى ۇرپاعى حاقىندا سىر شەرتىپ, تاريحىن بايان­دايتىن تانىمدىق دۇنيە دەۋگە بولادى. ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى, نۇسقالى ءسوزدى شايىرى قاراساقال ەرىمبەت تە شەجىرەگە دەن قويعان. ول وزىنە دەيىنگى عۇلامالار مەن تاريحشىلار, اقىندار, ەسكىدەن قالعان ەستى سوزگە ءۇيىر قۇيما- قۇلاق شەشەندەردىڭ دەرەك جازبالارىنا, ولەڭ جىرلارىنا, مايىن تامىزا جەتكىزەتىن اۋىزەكى سوزىنە, جالپى العاندا, قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى مەن دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قازاق شەجىرەسىن حال-قادىرىنشە, شاما-شار­قىن­شا قاعازعا تۇسىرگەن. اقىننىڭ باعا جەتكىسىز بۇل ەڭبەگى قازاق ادەبيەتىن زەرت­­تەۋشىلەر مەن جالپى ەل اراسىندا «قارا­ساقال ەرىمبەت شەجىرەسى», شا­يىر­دىڭ ءوز تىلىمەن ايتقاندا, «اتا ساناق شەجىرەسى» اتاندى. شايىردىڭ ءومىر سۇرگەن زامانىن­داعى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا جا­زىلعان شەجىرەنىڭ تۇپنۇسقاسى اۆتوردىڭ وزىندە عانا ساقتالعان دا, ال وعان قى­زىققاندار مەن دەن قويۋشىلار قولجاز­بانى كوشىرىپ الىپ, قولدان كوبەيتىپ وتىرعان. ەرىمبەت شايىر ءوزىنىڭ «اقتام ساحابا» داستانىندا: «مەن كىشى ءجۇز, الشىن, ءالىم, اسىلىم قازاق, بۇل كىم دەپ سۇراسا بىرەۋ تابىلماققا», – دەگەن ولەڭ جولىمەن ءوزىنىڭ شىعۋ تەگىن, قان­داي اتاعا جاتاتىنىن قىسقاشا تاراتا كەلىپ, قازاق ەكەنىن اسپەتتەپ وتەدى. وسى جىر تىركەسىنىڭ وزىنەن-اق, ونەگەلى وسيەت پەن ناسيحات جىر-تەرمەلەرى, تىنىسى كەڭ داستان, قيسسالارى ارقىلى سۇيىكتى حالقىنىڭ بويىنا ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىك ءنارىن سەبۋدى ماقسات تۇتقان ءوز زامانىنىڭ جاۋجۇرەك باتىرى, ارىن­دى اقىنى, ءدىلمار شەشەنى, شەجىرەشى بىلگىرى اتانعان ەرىمبەت اتامىزدىڭ رۋلىق, تايپالىق ويلاۋ جۇيەسى دەڭ­گەيىندە قال­ما­عانى اڭعارىلادى. بار بىلگەنىنشە قازاق شەجىرەسىن تاراتۋدا ادىلدىكتى, ناق­تىلىقتى تالاپ ەتەتىن شەجىرە جانرىنا بارار جولدا شايىردىڭ كوپ ىزدەنىپ, وعان بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قا­راعانى سەزىلەدى. بۇعان بالا كەزىندە شا­يىردى كوزىمەن كورگەن, ونىڭ ۇلاعاتتى ءسوزىن ۇرپاعىنا تىنباستان ايتىپ وتكەن, ءجۇز جاساعان رىستىعۇل اتامىزدىڭ ءوت­كەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى باسىندا ايتقان مىنا دەرەكتەرى بۇل­تارتپاس ايعاق. – جەتى قات اسپاندى, جۇمىر جەردى قيالىمەن شارلايتىنداي كەمەل جاسقا كەلگەندە شايىر اتامىز كەيىنگىگە ۇلگى بولسىن دەگەن ويمەن قازاق شەجىرەسىن قاعازعا تۇسىرگەن. ارينە, شەجىرەنىڭ كىشى ءجۇز الشىننىڭ ون ەكى اتا باي ۇلى, التى اتا ءالىم مەن جەتى رۋدى, ياعني ءوزىنىڭ جەتىك بىلەتىن تۇستارىنا كوبىرەك توقتال­عا­نىن, تاراتقانىن جوققا شىعارۋعا بولماس. بىردە ەرەكەڭ وقىعانى مەن توقى­عانىنا, ەستىگەنى مەن بىلگەنىنە سۇيەنىپ, قاعازعا تۇسىرگەن جازباسىنىڭ ۇلگىسىن الىپ, ەل ءىشىنىڭ بىلگىرى اتانعان اقىلباي اقساقالعا ىزدەپ بارىپ جولىقسا كەرەك. – ءبىز جاققا ات ءىزىن سيرەك سالۋشى ەدىڭ. نەندەي شارۋامەن ءجۇرسىڭ, ەرىمبەت؟ – دەپ قاريا سوزگە تارتادى. – حالىق شەجىرەسىن قاعازعا تۇسىرگەن «شاتپاعىم» بار ەدى. سونىڭ ۇيلەستىرە الماعان تۇسىن سىزگە كورسەتىپ, اقىلداس­پاق نيەتتەمىن, – دەيدى ول. سودان نە كەرەك, بولاشاق شەجىرەنىڭ العاشقى نۇسقاسى شايىردىڭ ءوز اۋزى­مەن وقىلادى. ءبارىن باستان-اياق تىڭدا­عان دانا قارت جازبانىڭ كەيبىر ەسكەرىلمەگەن تۇستارىن قوستىرادى, قاتە كەتكەن جەرلەرىن تۇزەتەدى. وعان ەرىمبەت تە ريزا بولادى. قاراساقال ەرىمبەت شەجىرەسىنىڭ قۇن­دى­لىعىنا قانىعۋ ءۇشىن قازاق ادە­بيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ ءبىرى زەينوللا شۇكىروۆتىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1992 جىلعى 25 قىركۇيەكتەگى ءنومى­رىندەگى تانىمدىق ماقالاسىنا جۇگى­نە­يىكشى. وندا «قازاق حالقىنىڭ ساۋات اشىپ, جازۋ-سىزۋعا دەن قويعان كەزى ءوت­كەن XIX عاسىر, اسىرەسە, ونىڭ ەكىنشى جار­تىسى. حالىق ورتا­سى­نان شىققان عۇ­لامالار اتاسىنىڭ قاي­دان تاراعانىن انىقتاۋعا تالاپ قىلا باستايدى. باعزى بىرەۋلەرى بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان اڭىزداردى وزىنشە تولىقتىرىپ, جاڭعىرتىپ قازاق شەجىرەسىن جاسايدى. قاراساقال ەرىمبەت اقىن­نىڭ شەجىرەسىندە قازاق, قاراقالپاق, تۇركى­مەن حالىقتارىنىڭ ارعى تەگىن انەس ساحابادان تاراتادى ەكەن», – دەي كەلىپ, قازاقتىڭ شىعۋ تاريحى انەس ساحابادان دا ارىدا جاتقاندىعىنا توق­تالادى. ءبىز بۇل جەردە ءار عاسىردا ءومىر كەشكەن ەكى اقىننىڭ قازاق شەجىرەسىنە قاتىستى ءبىلىم دەڭگەيىن, تانىم قابى­لەتىن سالىس­تىرۋ­دان مۇلدەم اۋلاقپىز. ايتپاعىمىز, حالقىمىزدىڭ شەجىرەسى توڭىرەگىندە وي تولعاعان زەينوللا اعا­مىزدىڭ ەرىمبەت شايىردىڭ اتالعان مۇراسىن باسشىلىق­قا الىپ, ىسكە جاراتا بىلگەندىگى. رەسپۋبليكالىك, «انا ءتىلى» گازەتى 1992 جىلى شەجىرە كىتاپشاسىن دايىنداعان تۇستا بەكارىس, الشىن بىرلەستىگىن تارات­قان ساتىندە قاراساقال ەرىمبەت پەن كەردەرى اۋباكىر شايىرلاردىڭ قالدىرىپ كەتكەن شەجىرەلەرىنە كوبىرەك سۇيەنگەن. اپتالىق قالامگەرلەرى: «جامبىل وبلى­سى, قۇلاندى ستانساسىنان جۇباتقان وتەگەنوۆ اقساقال جىبەرگەن شوعىر-شو­عىر شەجىرەلەر ارقىلى ءبىز شايىر قا­راساقال ەرىمبەتتىڭ قولجازباسىمەن تا­نىسۋعا مۇمكىندىك الدىق,» – دەپ اعىنان جارىلادى. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى,» – دەگەن قا­نات­تى ۇعىم وسى بولسا كەرەك. قازا­لى­لىق بىلگىر شەجىرەشى ومىرزاق احمەتوۆ اعاي ءوزىنىڭ «سىر ەلىندە جيناقتالعان قازاقتىڭ شەجىرەسى» اتتى تانىمدىق كىتابىندا ەرىمبەت شايىر شەجىرەسىن ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. بۇل تۋراسىندا اۆتور: «سىر وڭىرىندەگى شەجىرەنى – قاراساقال ەرىمبەتتىڭ, قىرداعى شەجىرەنى – قۇلامان بىلشىقتىڭ شەجىرەسى دەپ اتاعان. اسىرەسە, ەرىمبەتتىڭ شەجىرەسى حالىق اراسىنان قولداۋ تاۋىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلكەن كىسىلەر: – شىركىن, ەرىمبەتتىڭ شەجىرەسىن ايتسايشى, كەرۋەننىڭ كوسىلىپ جاتقان داڭعىل جولىنداي ەدى-اۋ, – دەپ ءالى كۇنگە دەيىن كوكسەيدى. شاماسى, ەرىمبەت شەجىرەسى – حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ءساتتى جازىلعان شەجىرە بولسا كەرەك. ويتكەنى, بۇل شەجىرەگە ەشكىم قارسى داۋ ايت­پاعان», – دەي كەلىپ, ونىڭ قىر-سىرىنا كە­ڭى­رەك توقتالادى. ال قازالىلىق با­يىر­عى ۇستاز قاليبەك بەكەتوۆتىڭ «قا­زا­عىمدى, قازالىمدى جىرلايمىن» كى­تا­بىندا  سامارقاندى بيلەگەن, قازاق دا­لاسىن جات دۇشپانداردان قورعاۋعا ءول­شەۋسىز ۇلەس قوسقان ءجالاڭتوس باھا­دۇردىڭ شىعۋ تەگى مەن ۇرپاعىن قاراساقال ەرىمبەت شەجىرەسى نەگىزىندە تاراتقان. سونداي-اق, اسان دوسجانوۆ جاساعان اۋدارما­سىن­داعى ورىستىڭ تاريحشى عالىمى ي.ۆ. انيچ­كوۆتىڭ 1894 جىلعى «قازاق باتىرى جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى» كىتاپشاسىندا (الماتى, «تەرمە» بىرلەستىگى, 1991 جىل) ەرىمبەت شايىر شەجىرەسى اۋىزعا الىنا­دى. تانىمال تاريحشى حاميت مادانوۆ­تىڭ كىتابىندا دا ەرەكەڭنىڭ شەجىرەسىنە كوبىرەك ورىن بەرگەن. تۇيىندەي كەلگەندە, نار تۇلعاسىنا اللا سىيلاعان قابىلەت پەن دارىندى شەبەر توعىستىرا بىلگەن ەرىمبەت شا­يىر­دىڭ قۇندىلىعى ارتپاسا كەمىمەيتىن قازاق تاريحىنا, حالقىمىزدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ىرگەلى اتالاردى قولدىڭ سالاسىنداي ەتىپ كەلىستىرە تاراتقان شەجىرەسى تاريحىمىز بەن ادەبيەتىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن الداعى كۇندەردە دە قىزمەت ەتە بەرەرىنە كامىل سەنىمدىمىز. شايىر جەكەي قىزبەن ايتىسىندا التى اتا ءالىمنىڭ ەكى ۇلى قاراساقالعا جانە وزىنە انىقتاما بەرگەن تۇستا: الىمدە التى جۇيە, بەس شەكتى كوپ, ايتاتىن ادەتىم جوق ءسوزىمدى ەپتەپ, ەكەۋى التى ءالىمنىڭ قاراساقال, ىشىندە ءبىزدى ايتادى سارىباسى, دەپ, - سىر اقتارادى. سونىمەن قازاق شەجىرە­سى­نىڭ باستاۋ الىپ, وركەن جايۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسقان ەرىمبەت شايىردىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان بۇل اسىل مۇراسى قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنۋىمەن قاتار, ونىڭ بويىنداعى دارىنىنىڭ مولدىعى مەن سان قىرلىلىعىن ايعاقتاسا كەرەك. قاراشا قارامان, جۋرناليست. الماتى وبلىسى, قاراتال اۋدانى.