تريۋمفاتور جاڭا شابۋىل شەبىن كورسەتىپ بەردى

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋى ەلىمىزدىڭ ءومىرىن تاعى دا جوعارى ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋ مەجەسىن كورسەتىپ بەرگەن ءبىر يگىلىكتى ءىس باعدارلاماسى بولىپ شىق­تى. بۇل 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلا­ما­نىڭ ەكىنشى جىلىنداعى كەزەكتى جۇمىستاردىڭ جوسپارى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەل ەكونوميكاسىن تۇپكىلىكتى ءارتاراپ­تان­دىرۋدىڭ, وتانداستار ءال-اۋقاتىن ساپالى جاقسارتۋدىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق ينتەللەكت ءوسۋى­نىڭ جاڭا ءبىر جوباسى ىسپەتتى قۇجات بولىپ شىققان. مەنىڭشە, قۇجاتتا 2020 جىلعا دەيىن الىنۋى بەلگىلەنگەن اسۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن يگەرۋ ماقساتى جاتقان بولسا كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جولبارىستارى اتانىپ ءجۇر­گەن قارقىندى دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ جەتىستىكتەرىنە تاڭ قالىپ كەلدىك. ال بارلىق اقيقاتقا عىلىمي نەگىزدە كوز سالسا قىتاي تۇگىلى مالايزيا, يندونەزيا, سينگاپۋر سەكىلدى مەم­لەكەت­تەردىڭ دامۋ قارقىنى مەن جەتكەن جەتىستىگى ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەيدى. وسىعان وراي پرەزيدەنتىمىز بيىلعى جول­داۋىندا ناقتى ستاتيستيكالىق اقپاراتتار كەلتىردى. «ەگەمەن دامۋدىڭ العاشقى جيىر­ما جىلىندا جان باسىنا شاق­قان­داعى ىشكى جالپى ءونىم وڭتۇستىك كورەيادا 3 ەسە, مالايزيادا 2 ەسە, سينگاپۋردە 4 ەسە, ۆەنگريادا 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە وسكەن» دەگەن ناقتى كورسەتكىشتەردى ەلباسىمىز مىسالعا كەلتىردى. ال 2010 جىلدىڭ قورىتىن­دى­سىندا بۇل كورسەتكىش قازاق­ستاندا 12 ەسەدەن ارتىققا ءوسىپ, ءدال قازىر 9 مىڭ اقش دوللارىن قۇراپ تۇرعانى دا مىسالعا الىندى. باسقالار ءۇشىن جۇمباق بولسا دا بۇل ناقتى كورسەت­كىش­تەردىڭ اقيقاتتىعى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جولبارىستارى­نىڭ ەكونوميكالىق دامۋ تا­ريحىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەگەن ماعان بەس ساۋساقتاي بەلگىلى بولاتىن. ءيا, ءبىزدىڭ دامۋ قارقىنىمىز بۇرىن-سوڭدى ادامزات تاريحىندا بولىپ كور­مەگەن ەرەكشە ءبىر عاجايىپ قۇبىلىس. ويتكەنى, ەگەمەندىككە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ تاريحى دا, الەمدىك, ونىڭ ىشىندە ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەردىڭ دامۋ تاريحى دا بەلگىلى. 50 جىلدان اساتىن تەك قانا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ار­نال­عان عۇمىرىمدا ەۋرازيا تۇگىل اقش, لاتىن امەريكاسى مەملەكەتتەرىنىڭ ەكو­نوميكالىق دامۋ بارىسىن ساراپتان ءوت­كىزگەن اداممىن. سولاردىڭ ىشىندە مەنى ەرەكشە ريزا ەتەتىنى قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق دامۋ تاريحى. ءتىپتى, بارشا الەم «عالام عاجايىبى» دەپ مويىنداعان جاپونيانىڭ دامۋ قارقىنى دا, جەتكەن جەتىستىگى دە ءدال قازاقستاننىڭ 20 جىلدا شىققان بيىگىندەي ريزا ەتىپ, تاڭ قال­دىرمايدى. سەبەبى, بىرىنشىدەن, جاپونيا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىلگەن ەلدەردىڭ ءبىرى بولسا دا, ولاردا قالىڭ بۇ­قارانىڭ ساناسىن وزگەرتۋگە كۇش جۇمساۋ قاجەت ەمەس ەدى. بۇل – باستى بايلىق. ءويت­كەنى, نارىق قوعامىنا قاجەتتى زاڭداردىڭ جۇيەسى ساقتالعان جانە مەملەكەت تۇرعىن­دارىنىڭ «مەملەكەت اسىرايدى» دەگەن ماسىلدىق ۇستانىم ساناسىن ۋلاما­عان بولاتىن. ەكىنشىدەن, ولارعا اقش باستى كومەكشى بولدى. ۇشىنشىدەن, جاپونيا جان-جاعىنان اشىق تەڭىزگە, ياعني الەمدەگى ەڭ ارزان تاسىمال جولىنا يە مەملەكەت. مىنە, جاپونياداعى وسىناۋ ءۇش با­سىمدىقتىڭ بىردە-ءبىرى قازاقستاندا بول­ما­دى. كەرىسىنشە, قازاقستان بۇكىلالەمدىك قىسپاق جاعدايىندا تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن مەملەكەت. تەڭىز جولىنان ال­شاق­تىعىمىز دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, اقش ءبىزدىڭ قۋاتتى ەل بولۋىمىزعا ەشقاشان دا مۇددەلى بولعان جوق. باستاپقىدا ءبىزدىڭ قولدا كسرو-دان مۇراعا قالعان يادرولىق قارۋ الەۋەتى بولعاندىقتان دا ۇركە قارادى. ۇشىنشىدەن, قازاقستان ۇلتتىق بانكتى قۇرعان كەزدە وندا ءبىر ۋنتسيا التىن نەمەسە ءبىر تسەنت ۆاليۋتا بولمادى. ءتورتىن­شىدەن, تاۋەلسىزدىك العان قازاقستاندى ءدۇ­نيە جۇزىندە ەشبىر مەملەكەت تانىمايتىن ەدى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. بەسىنشىدەن, ءتاۋ­ەلسىزدىك العان كەزدە ەلتسيننىڭ كومەكتەس­كىسى كەلگەنىمەن, رەسەيدە قازاقستانعا بەرە قوياتىن ناقتى كومەك كۇشى جوق ەدى. وزدەرى دە تۇرالاپ جاتقان بولاتىن. التىنشى­دان, ىرگەدەگى الىپ قىتايدىڭ بىزگە قاتىس­تى شەكارالىق داۋى بولدى. جەتىنشىدەن, وڭتۇستىكتەگى جاقىن كورشىلەرىمىزدە تەر­رور­شىل-ەكسترەميستىك ارەكەتتەر ءورشىپ تۇردى. اۋعانستاننان قىرعىزستان, وزبەك­ستان, تاجىكستان سەكىلدى بىزگە جاقىن مەملەكەتتەرگە كۇشتى قاۋىپ ءتوندى. سەگىزىنشىدەن, كسرو اسكەري-عارىشتىق ستراتەگيا­لىق جوبالارىنا قىزمەت ەتكەن بۇكىل زاۋىتتار توقتاۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل قازاقستان يندۋسترياسىنىڭ 80 پايىزىن ەنشىلەيتىن الىپ اعزا بولاتىن. تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستاندا حالىق شارۋا­شى­لى­عى تاۋارلارىن شىعاراتىن ونەركاسىپ سالاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ 10 پايىزىن دا ەنشىلەمەيتىن. مىنە, وسىنداي جاعدايدا, الاپات رەتسەسسيا, گيپەرينفلياتسيا, شەكسىز جۇمىس­سىز­دىق ءورىس الدى. باسقاسىن بىلاي قوي­عاندا, عالىم مەنىڭ وزىمە وسىلاردى توق­تاتۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. ويلاپ قاراڭىزشى, 1993 جىلى تەڭگەمىزدى وندىرىسكە ەنگىزگەن كەزدە ونىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 1=4,5 مولشەرىندە بولاتىن. كوپ ۇزاماي-اق ول 1=150 دەڭ­گەيىنەن اسىپ كەتتى. ال اۋىل شارۋا­شى­لى­عىنىڭ قانشالىقتى كۇيزەلگەنىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. ءتىپتى, ونىڭ جاعدايىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتۇ­زەي الماي كەلەمىز, بىراق جال­پى ەكونو­مي­كانىڭ عا­رىشتىق جىل­دام­دىقپەن دا­مى­عانى سون­شا­لىق, 1994 جىل­عى جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 700 دوللارلىق دەڭگەيىنەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى كۇنىنە دەيىن ءدال وسى كورسەتكىشتى 9000 دوللارعا جەتكىزە الدىق. مۇنداي قارقىندى عارىش­تىق جىلدامدىق دەمەگەندە نە دەرسىز؟! ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا تريۋمفاتورعا تەڭەي­مىن. ارينە, ول اسكەرلەرىن سوڭىنان ەرتىپ, جاۋ قامالىن العان جوق. بىراق, تاۋەل­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەلدىڭ جاعدايى جاۋ شاپقان ەلدەن دە جامان بولدى دەسەم, ەشكىم مۇنىڭ قاتە دەي الماس. حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى جۇمىسسىز قالدى. مىنە, ءدال وسىنداي جاعدايدا تەڭسەلىپ كەتكەن حالقىنا جۇبا­نىش ايتۋ ءۇشىن سول كەزدەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالىڭ بۇقارامەن قازىرگىدەن دە ءجيى كەزدەسىپ ءجۇردى. ءبىر قايران قالارلىعى سول – حالىقتى توزىمگە شاقىرعان پرەزيدەنتىمىز قيىندىقتىڭ كوپ ۇزاماي-اق ارتتا قالاتىنىنا ۋادە ەتىپ ءجۇردى. ول كەزدە «شەۆرون» كومپانياسى ءبىزدىڭ ەلگە ءالى كەلمەگەن. كاسپي تۇبىنەن ءالى ءبىر شەلەك مۇناي الىنباعان شاق بولاتىن. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, باتىس پەن شىعىستىڭ الپاۋىت ينۆەستورلارى ءبىزدىڭ ەكونوميكانى كوتەرۋگە قارجى سالماق تۇگىل, شوشيتىنداي جاعدايدا ەدى. ويتكەنى, يادرولىق تاجال قارۋى بار ەل بولدىق. وسىنىڭ ءبارىن تاۋەلسىز­دىكتەن كەيىنگى دامۋ ساياساتىنىڭ باعىتىن 180 گرادۋسقا بۇرا العان, بۇل رەتتە ودان ءارى نە بولادى دەپ مۇلدە قوبالجىماعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كەمەڭگەرلىگىنە ريزا بولاسىڭ. ول ناعىز تريۋمفاتورداي باتىلدىق تانىتىپ, بارلىق قيىندىقتار­دى جەڭىپ شىعىپ ءجۇردى. العاشقى جىل­دارىن قازاقستانداعى شيكىزات قورىن ناسيحاتتاۋعا ارناعان ەلباسىمىز جاڭى­لىس­پادى. تەرىس قاراپ جۇرگەن شەتەلدىك الپاۋىتتاردىڭ بەتى بۇرىلدى. اۋەلى «شەۆرون» كەلدى, سونان سوڭ «بريتيج پەتروليۋم», «ادجيپ», تاعى باسقالارى ىقىلاس تانىتا باستادى. قازىر وسىندايلاردىڭ كوپشىلىگى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قابىلداۋىنا كىرۋگە ىنتىزار بولىپ ءجۇر دەسەم, قاتەلەسپەس­پىن. ءار قادامىن عىلىمي نەگىزدەپ الىپ بارىپ باساتىن پرەزيدەنتىمىز ەڭبەك ماي­دانىنداعى شابۋىلدارىن ۇدەتە ءتۇستى. ءبىرىنشى كەزەكتە شيكىزات وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا قۇيۋشىلارعا جول اشتى. ويتكەنى, كسرو زامانىنىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ مەتاللۋرگيا, ەنەرگەتيكا اتالاتىن يندۋس­تريالىق سالاسى نەگىزىنەن شيكىزات ءوندىرۋ­مەن اينالىساتىن. سولاردى قالپىنا كەلتىرسەك, ءىرى قالالارىمىزداعى ءبىراز ادام جۇمىس تاباتىنىن, اقىر اياعىندا وسى تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋ ارقىلى ەلگە ۆاليۋتالىق كىرىس تۇسىرۋگە بولاتىنىن ول كىسى دۇرىس ءتۇسىندى. اقىرى بارلىق ءىس نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ويلاعانىنداي شەشىلدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستاپقى كەزەڭى ءدال وسىلايشا شيكىزاتتىق سالانى يگەرىپ, قور جيناپ, حالىقتىڭ باسىم بولىگىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ, ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە ارنالعانىن وسى 30 جىلدىق اۋقىمدى جوسپاردى جاساۋعا قاتىسقان عالىمداردىڭ ءبىرى رەتىندە مەن جاقسى بىلەمىن. ناتيجە ءبىز جوسپارلاعاننان دا جاقسى بولىپ شىقتى. شىنىن ايتايىن, ءدال سول جوسپاردى جاساپ جاتقان كەزدە, باسقانى بى­لاي قويعاندا, ءوز باسىم كۇيزەلىپ تۇر­عان الماتى كوشەلەرىندە 2010 جىلى 450 مىڭ جەڭىل اۆتوكولىك كۇن سايىن ءجۇرۋى مۇمكىن ەكەنىن كوز الدىما ەلەستەتپەپ ەدىم. بۇل بۇل ما, قازىر ءبىزدىڭ قازاقستاندا 2 ميلليونداي جەڭىل اۆتوكولىك رەسمي تىركەۋدەن وتكەن ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز, ءاربىر سەگىزىنشى وتانداس نەمەسە باس-اياعى 4 جاننان تۇراتىن ەكى وتباسىنىڭ ءبىرى كولىك ءمىنىپ ءجۇر دەگەن ءسوز. مۇنداي بايلىقتى الەمنىڭ ەشبىر مەملەكەتى باس-اياعى 20 جىلدا قامتاماسىز ەتە العان جوق. ەگەر وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بەيبىت شا­بۋىلدا العان شەپتەردى ەسەپتەر بولساق, وندا «قازاتومپروم» ۇلتتىق اتوم ونەر­كاسىبى كومپانياسىنىڭ ۋران ءوندىرىپ, ەكس­پورتتاۋدان دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىققانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ۋران قورى جاعىنان بىزبەن شامالاس جانە اشىق تەڭىز جولىنا بىردەن شىعاتىن, سونداي-اق تورتكۇل دۇنيەگە ەرتەدەن تانى­مال, اقىر اياعىندا بۇكىل عۇمىرىن نا­رىقتىق قوعامدا وتكىزىپ كەلە جاتقان اۆستراليا مەن چيلي سەكىلدى مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ سوڭىمىزدا قالىپ قويدى. ال وسى­نىڭ ىشىندە اۆستراليا ۇلىبريتانيانىڭ, ۇلى­بريتانيا اقش-تىڭ سەنىمدى ارىپتەسى ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا قازاقستاننىڭ شىق­قان بيىگى عالىمداردىڭ دا باسىن اينال­دىراتىنداي اسقاق شىڭ دەۋگە بولادى. تريۋمفاتور ن.ءا.نازارباەۆ ەشقاشان دا جەتىستىككە توقمەيىلسىگەن تۇلعا ەمەس. ول ۇلتىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن جەتە سەزىنىپ, جۇمىس ىستەيتىن ناعىز كوشباسشى. ءيا, ول كوپ پرە­زي­دەنتتىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەي ۇلت كوش­باسشىسى. سوندىقتان دا ءوزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن, باي تاجىريبەسىن ۇلتىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن, ءوزى شاڭىراعىن كوتەرگەن مەملە­كەتىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن جۇمساپ كەلەدى. سوندىقتان دا 2007 جىلدىڭ تامىزىندا اقش يپوتەكالىق جۇيەسىندە باستالىپ, بۇكىل الەمگە تاراعان داعدارىس زاردابىن قازاقستان ونشالىقتى سەزىنە قويعان جوق. ويتكەنى, اقش-تا باستالعان «داۋىلدىڭ» تۇبىندە بىزگە دە جەتەتىنىن جەتە تۇسىنگەن كوشباسشىمىز ودان قورعاناتىن دۋال تۇرعىزعان جوق, سونىڭ قۋاتىن ەل يگىلىگىنە پايدالانىپ قالۋ ءۇشىن جەل ديىرمەن جاساپ ۇلگەردى. مەن كەزىندە «قازاقستان داع­دارىستى ءوز پايداسىنا شەشە الادى» دەگەن ەدىم. بولجامىم ءومىردىڭ اقيقاتىنا اينالدى. سەبەبى, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنداي بىلىكتى باسشىسى بار ەل الىس بو­لاشاقتى جارقىن ەتۋ ءۇشىن الىپ باعدار­لاما قابىلداعانى بارشاعا بەلگىلى. سول 30 جىلدىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭى يندۋستريالاندىرۋ مەن يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس قۇرۋعا, تۇسىنىكتىرەك تىلمەن ايت­ساق, شيكىزات ەمەس دايىن بۇيىم شىعا­راتىن كاسىپورىنداردى ومىرگە اكەلۋگە ارنالعان. وسى جەردە ايتا كەتەيىن, ات­قارۋشى بيلىكتىڭ العاشقى ونجىلدىقتا تىندىرعان ءىسى سونشالىقتى – ءبىز كەلەسى ونجىلدىقتىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق باعدارلاماسىن جاساپ جۇزەگە اسىرۋعا دا, وعان دەيىنگى بۇكىلالەمدىك قارجى داعدارىسىن جەڭۋگە دە جەتەتىن قور جيناپ العان بولاتىنبىز. سول قوردىڭ ارقا­سىندا داعدارىس قىسپاعىن سەزبەدىك, سول قوردىڭ ارقاسىندا يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ باستاپقى جى­لىن تابىستى اياقتادىق. ەندى مىنە, «ەكىنشى جىلى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا ءدال وسى جولداۋدا جاۋاپ بەرىلىپ تۇرعان سەكىلدى. بىراق, تۇسىنە بىلگەن ادامعا ەلباسىنىڭ بۇل جولداۋى ءبىر جىلمەن شەكتەلمەي, الىس بولاشاقتاعى تۇتاستىقتى قامتي وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, ىشكى جالپى ونىمدەگى قوسىمشا قۇنى مول دايىن تاۋارلى ءوندىرىس ۇلەسىن ۇلعايتۋ, بۇل ءۇشىن مۇلدە جاڭا ءوندىرىس ورىندارى مەن ينفراقۇرىلىمدار جاساۋ, وسىنى تۇپكىلىكتى باياندى ەتەتىن عىلىمدى مەيلىنشە قولداي وتىرىپ, ۇلتتىق ينتەللەكتىنى ساپالىق جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ, ءسويتىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قىزمە­تىن­دەگى باستى ماقسات – قازاقستاندىق­تار­دىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋ, ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, بارلىق ءىستىڭ ناتيجەسىن وتانداستار وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىندە, ءومىرى مەن دەنساۋلىعىندا سەزىنۋ دەگەن اۋقىمدى شارالار تىزبەگىن قامتىعان. ءبىر قاراعان ادامعا جاڭا ءوندىرىس تەك قانا جاڭا ءونىم بەرۋمەن, ءارى كەتكەندە سونى ساتقاننان تۇسەتىن كىرىستى مولايتۋمەن شەكتەلەتىن سەكىلدى كورىنگەنىمەن, ونىڭ قازاقستانعا, قازاقستاندىقتاردىڭ بولمىس-بىتىمىنە, سانا-سەزىمىنە تيگىزەتىن ىقپالى «سوقامەن جەر جىرتىپ جۇرگەن ادامنىڭ عارىش كەمەسىن يگەرۋگە قابىلەتتى بولىپ شىققانىنداي» اسەر ەتەتىن اسا بەتبۇرىستى ءىس. ويتكەنى, جاڭا كاسىپورىن­دار نەگىزىنەن يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس ورىن­دارى بولىپ ەسەپتەلەدى. ونداعى قىز­مەتتەردىڭ اتاۋلارى دا, ەڭبەك ەتۋ جاعدايى دا مۇلدە بولەك. ءوندىرىس ورنىنىڭ ساني­تارلىق جانە ەكولوگيالىق تازالىعى جوعارى دەڭگەيدە بولادى. قىزمەتكەرلەر مۇندا ءوندىرىستى نەگىزىنەن كومپيۋتەر ارقىلى باسقارادى. بۇل ءۇشىن, وندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ءبىلىمى حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدە بولۋى شارت. ءبىز عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ كىرىگۋى دەگەندە, ارقاشان دا عالىمدار اشقان جاڭالىقتاردىڭ ناتيجەسىن كونۆەيەرلىك وندىرىستەن الۋ دەگەندى كوزگە ەلەستەتەمىز. بۇل دۇرىس تا, بىراق ول عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ كىرىگۋى دەگەن ۇلكەن ۇعىمنىڭ ءبىر عانا تارماعى. ال, جوعارىدا ايتقانىمداي, جاڭا كاسىپ­ورىن­داردا جۇمىس ىستەيتىن مامان قىزمەت­كەرلەردىڭ ءوندىرىستى كومپيۋتەرمەن باس­قارۋى سول «عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ» دەگەن ۇعىمنىڭ كەلەسى ءبىر بولشەگى ەمەس پە؟ ءيا, ءدال سولاي. ولاي بولسا, جالپىۇلتتىق جۇ­مىسشى تابى قالىپتاسقاندا, ولار جو­عارى ينتەللەكتۋالدى بولىپ شىعادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز, ناعىز ۇلتتىق ورلەۋ. مىنە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ «باستى ماق­ساتىمىز ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق ءتار­بيە­لەپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ» دەسە, وسىناۋ ۇستانىمدا بۇكىل قازاق­ستان­دىق ءوندىرىستىڭ ءبىز جوعارىدا ايتقانداي باعىتتا داميتىنى ايتىلىپ تۇر دەپ ۇعىنعان ءجون. جولداۋدى اۋقىمدى باعدارلاما دەدىم. ەندى وسى ءسوزىمدى دالەلدەي كەتەيىن. ءوز جولداۋىندا ەلباسى «2014 جىلعا دەيىن جالپى قۇنى 8,1 تريلليون تەڭگەنى قۇ­رايتىن 294 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر» دەدى. سونداي-اق وسى ينۆەستيتسيالىق جاڭا جوبالار جۇمىس ىستەي باستاعاندا 161 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلاتىنى دا ايتىلعان. ەندى ويلاپ كورىڭىزشى, 161 مىڭ ادام يننوۆاتسيالىق ءونىم شىعاراتىن, قىزمەت كورسەتەتىن جاڭا كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ بارلىعى دا وسى زامانعى وزىق تەحنيكامەن جاراقتانعان نىساندار بولادى. دەمەك, مۇندا جۇمىس ىستەيتىن وسىنشاما ادام جوعارى بىلىكتى ناعىز ينتەللەكتۋالدى تۇلعا بولۋى كەرەك دەگەن ءسوز عوي. ۇلتتىق دامۋ دەگەن وسى. «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم داۋىرىندە» قالا­لارداعى زاۋىتتار مەن فابريكالاردا جۇ­مىس ىستەيتىن قازاقتاردىڭ سانى 10 پاي­ىزعا دا جەتپەيتىن. ويتكەنى, ولاردى ءون­دىرىس ورىندارىنا جولاتپاۋ, قازاق­تاردى قويىمەن اۋىلداردا «قاماپ ۇستاۋ» ول كەزدەگى ساياساتتىڭ كوزگە كورىنبەيتىن ءتىنى ەدى. ەندى, مىنە, تاۋەلسىزدىكتىڭ بار بولعانى العاشقى 20 جىلىنىڭ ىشىندە سول قويلى اۋىلداعى قازاقتاردىڭ بالالارى كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن ءوندىرىس ورىن­دارىن­دا جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ۇلتتىق رۋحاني دامۋ دەگەن وسى ەمەس پە! جولداۋمەن تانىسىپ شىققاننان كەيىن ۇلكەن ويعا قالدىرعان تاعى ءبىر ماسەلەنى كورگەندەي بولدىم, ول – پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋشىلەر توبىنا جاتاتىندار ەسەبىنەن كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى ومىرشەڭ ويى. ءيا, ءبىزدىڭ وسال تۇسىمىز, قول جەتپەي جاتقان جەرىمىز وسى ەدى. ال مۇندا ەل ەكونو­مي­كاسىن وسىرەتىن تولىپ جاتقان رەسۋرس بار. دالىرەك ايتقاندا, بۇل شامامەن 2 ميلليونداي وتانداسىمىزدى ناقتى وسكەلەڭ, ومىرشەڭ ەكونوميكامەن اينالىسۋعا بەيىمدەۋ تۋرالى باستاما بولىپ تۇر. ولاي دەيتىن سەبەبىم, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ تىزىمىندە 2-3 ءىرى قاراسى, 20-شاقتى قويى ەسەبىنەن كۇن كورىپ, اۋىلدا جۇرگەندەر وسى توپقا جاتقىزىلادى. اۋىلدا دا جاعداي ءارتۇرلى, 5-6 نەمەسە ونشاقتى سيىرى, 40-50 قويى بارلار دا كەزدەسەدى. مىنە, وسى­لاردىڭ ءونىمى مەملەكەتتىك ستاتيستيكاعا ەنبەي ءجۇرۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا بۇلاردىڭ باسىن ەڭ اۋەلى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرىپ, سونان سوڭ اۋدانداردا سول كووپەراتيۆتەر مۇشەسى بولىپ سانالاتىن اكتسيونەرلىك قوعام قۇرعان دۇرىس سەكىلدى. ايتالىق, ءدال وسىلاي ىستەسەك, ءبىر اۋداندا 20-30 كووپەراتيۆ ومىرگە كەلەدى. ولار باستاپقىدا سويىستىققا ارنايتىن ەركەك مالدارىن بورداقىلاپ ساتاتىن الاڭدار قۇرۋ جۇمىسىنان ءىسىن باستاسا, وتە جاقسى بولادى. بۇل مالدار اۋدان ورتالىعىنداعى مال سويۋ جانە دايىن ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ تسەحىندا قاجەتكە جاراتىلادى. الىستاعى اۋدانداردا شۇجىق تسەحىن ۇيىمداستىرسا – ۇتاتىن تۇس وسى. ويتكەنى, سۇيەكتىڭ ءوزى ءبىراز تاسىمال شىعىنىن كوتەرەتىن جۇك قوي. ال مۇمكىندىك بولىپ جاتسا, وسى سۇيەكتەن سۇيەك ۇنىن جاساسا, بۇل شوشقا شارۋاشىلىعىنا ساتىلاتىن ءوتىمدى تاۋار. وسىلاي ىستەگەن جاعدايدا شاعىن نەسيەلەردى بەرەتىن زاڭدى تۇلعا قالىپتاسادى. كاسىپكەرلىك دەگەن وسىلاي ومىرگە كەلەدى جانە ونىڭ بەرەرى مول بولماق. ال ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل جەردى مەملەكەتىمىزدىڭ قامقورلىعىنان تىس قالدىرىپ كەلدىك. ول ول ما, سول اۋىلداعىلاردىڭ جوسپارسىز, جۇيەسىز جۇمىس ىستەۋىنەن مال باسىن ءبىراز كەمىتىپ الدىق. مىنەكي, ءبىز اينالىساتىن ناقتى نىساندى, شەشەتىن ناقتى ماسەلەنى ەلباسىمىز اتاپ كورسەتىپ وتىر. بۇعان, ارينە, بۇكىل ەل بولىپ قۋانۋعا ءتيىسپىز. تەك جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ بۇل ءما­سە­لەنى قالاي شەشەتىنى بەلگىسىز. ارينە, دۇرىس بولۋىن قالايمىز. سەبەبى, اۋىلدار قازاقستانداعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ بازالىق نەگىزى. ولاردى كۇشەيتپەسەك, بۇگىنگىدەي ازىق-ت ۇلىك قىمباتشىلىعىنان ارىلا المايمىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارقاشان دا بەيبىت «شابۋىلدارىندا» ۇدايى جەڭىسكە جەتىپ, تريۋمفاتور بولىپ ءجۇر. ەلدى قىس­پاققا العان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىنداعى قيىندىقتان كوپ ۇزاتپاي شىعارامىن دەدى, شىعاردى! كەشەگى داعدا­رىستى جەڭەمىن دەدى, جەڭدى! ەقىۇ توراعاسى بولىپ جارتى الەمگە قازاقستان ءسوزىن تىڭداتامىن دەدى, تىڭداتتى! ەندى كەلىپ ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان اسقارالى مەجەنى الۋعا ەلىن باستايتىنىن جاريالادى. مەنىڭ تولىق سەنەتىنىم, تريۋمفاتور ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل مايداندا دا تولىق جەڭىسكە جەتەتىندىگى. ەندەشە, بۇل قۇجاتتى ءداستۇرلى جولداۋلاردىڭ ءبىرى دەپ ەمەس, ۇلتتىق ورلەۋگە باستاعان جەڭىمپاز كوشباسشىنىڭ جاڭا بەيبىت مايدان شابۋىلى شەبىنە حالقىن شاقىرۋى دەپ ۇعىنعان ءجون. كوشباسشىنىڭ جوسپارىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, ونىڭ سوڭىنان ەرگەندەر جەڭىسكە جەتەتىنىن 20 جىلدىق تاريحىمىز دالەلدەپ بەرگەن. ساعىندىق ساتىبالدين, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  ۇعا اكادەميگى.