ۇكىمەت سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, ءبىلىمى مەن دەنساۋلىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ماقساتتى باعدارلامالاردى قابىلداپ, جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ماڭىزدى ءبىرى اۋىز سۋ ماسەلەسى بولىپ تابىلادى. يبن سينانىڭ “اۋرۋ كوبىنەسە ىشكەن استان پايدا بولادى, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, اۋىز سۋدان بولادى” دەپ ەسكەرتكەنىندەي, حالىق ءۇشىن ساپالى اۋىز سۋعا قولجەتىمدىلىكتىڭ ماڭىزى زور.
قازاقستاندىقتاردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى, بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءۇستىمىزدەگى جىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. ەلباسى اتاپ كورسەتكەنىندەي, وسىعان دەيىنگى «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اۋىلدى جەردەگى حالىقتىڭ ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنە قولجەتىمدىلىگى 41 پايىزعا, ال قالالىق جەردە 72 پايىزعا دەيىن ارتىپ, سۋدى تاسىپ ىشەتىن ادامداردىڭ سانى 4 ەسەگە دەيىن ءتومەندەدى. بىراق بۇل باعدارلاما ءماسەلەنى تولىق شەشىپ بەرە المادى. باعدارلامانىڭ ورىندالۋ ناتيجەلەرىن جان-جاقتى تالقىلاۋ بارىسىندا بىرقاتار كەمشىلىكتەردىڭ جىبەرىلگەندىگى انىقتالدى. سولاردىڭ قاتارىندا بيۋدجەتتىك, ساۋلەت-قالا قۇرىلىسى, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق زاڭدىلىقتاردىڭ بۇزىلعاندىعىن اتاۋعا بولادى. سونىڭ سالدارىنان سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن سالۋدىڭ, سۋ قۇبىرلارى مەن كارىز جۇيەلەرىن قايتا جاراقتاندىرۋدىڭ ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى ورتاق كەلىسىمدەردىڭ بولماۋى, جوبالاردىڭ ءتيىستى سۋ قورلارىمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى, نىسانداردى جوبالاۋ ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى سەكىلدى كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلگەن.
– حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىندە بۇل باعدارلاما ءىستى اقىر اياعىنا دەيىن جەتكىزە العان جوق. ماسەلەن, 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى مالىمەت بويىنشا, ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلعان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ سانى بار بولعانى 12 پايىزعا عانا ءوسىپ, بارلىعى 41 پايىزدى قۇراعان. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا ەلىمىزدەگى بارلىعى 7002 بىرلىكتى قۇرايتىن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 3849-ىندا سۋمەن قامتۋ پروبلەمالارى ءالى دە شەشىمىن تاپقان جوق. ياعني, 3 ميلليون ادام نەمەسە اۋىل حالقىنىڭ 40 پايىزى ساپالى اۋىز سۋدان مۇقتاجدىقتى سەزىنىپ وتىر دەۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە, اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلۋىنا جول بەرىلگەندىگىن دە جاسىرمايمىز. قۇرىلىستاردى ساپاسىز جۇرگىزۋ, ولاردى ۋاقىتىندا تاپسىرماۋ سەكىلدى جاعدايلار ورىن الىپ جاتتى. ىسكە قوسىلعاندارىنىڭ ءوزى دۇرىس جۇمىس ىستەمەي قايتادان ىستەن شىعىپ قالۋى دا ءجيى كەزدەستى, – دەگەن ەدى ءبىر اڭگىمەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى سەرىك سارسەكەەۆ.
ساراپشى ايتقان وسى كەمشىلىكتەردىڭ بارلىعى 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتۋدىڭ «اقبۇلاق» باعدارلاماسىندا ەسكەرىلىپ وتىر ەكەن. بۇل باعدارلامانى جاساۋ بارىسىندا تومەندەگىدەي ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلعان.
ءبىرىنشى, سۋمەن قامتۋ نىساندارىن جاڭادان سالعان جانە بۇرىنعىلارىن قايتا جاراقتاندىرعان كەزدە جۇيەلى ءادىس-تاسىلدەردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
ەكىنشى, ەلدى مەكەندەردەگى سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن كورسەتكىشتەر بەلگىلەنگەن.
ءۇشىنشى, سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا جانە سۋمەن قامتۋ نىساندارىن قارجىلاندىرۋعا جەكە مەنشىك كاپيتالدى مولىنان تارتۋ ىسىنە ءمان بەرىلگەن.
ءتورتىنشى, حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەراستى سۋلارىنىڭ الەۋەتىن مولىنان پايدالانۋعا ەكپىن تۇسىرىلگەن.
بەسىنشى, سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن جوبالاۋدىڭ ساپاسىن كوتەرۋ ەسكەرىلگەن.
التىنشى, سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ جاعدايىنا مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزۋگە باسا ءمان بەرىلگەن.
جاڭا باعدارلامانى جاساۋ بارىسىندا ەسكەرىلگەن وسىناۋ جۇيەلىك تاسىلدەر اۋىلدىق جانە قالالىق جەرلەردەگى سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنىڭ جاعدايىن زەرتتەۋ ءىسىن مىندەتتى تۇردە تالاپ ەتتى. وسى زەرتتەۋدەن جانە سونىڭ ناتيجەسىنەن بەلگىلى ءبىر قورىتىندى تۇيۋدەن كەيىن بارىپ اۋىلدىق جانە قالالىق جەردەگى سۋمەن قامتۋ جوبالارىنىڭ ارنايى تىزبەسى قالىپتاستىرىلادى. مۇنان كەيىن بۇل جوبالار ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا, قارجى مينيسترلىكتەرىنىڭ قاراۋىنا تاپسىرىلادى. اتالعان مينيسترلىكتەردىڭ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ىسىنە قاتىستى تالاپتارى ورىندالعان جاعدايدا بارىپ, بۇل ءتىزىم پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى توراعالىق ەتەتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى. مۇندا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى قاراعان كەزدە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى دالەلدەنگەن سۋ قورلارىنىڭ بولۋى, جوبا تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى, جوبا جۇزەگە اسىرىلعان كەزدە ونى پايدالانۋ ءىسىن ۇيىمداستىراتىن ۇيىمنىڭ بولۋى, جوبانى قارجىلاندىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ دە قاتىسۋى سەكىلدى ولشەمدەر باسشىلىققا الىنادى.
ءسوز بولىپ وتىرعان جاڭا باعدارلاما – «اقبۇلاق» باعدارلاماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 9 قاراشا كۇنگى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – حالىقتى قاجەتتى مولشەردەگى جانە ساپاسىنا كەپىلدىك بەرىلەتىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى مىندەتتەر بەلگىلەنگەن. ول مىندەتتەردىڭ بىرقاتارىن ءبىز جوعارىدا ايتىپ كەتتىك. سوعان قوسا ايتارىمىز, بۇل باعدارلامادا سۋ شارۋاشىلىعى ۇيىمدارىنىڭ ءتيىمدى جانە رەنتابەلدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىزمەتتەردىڭ تاريف ساياساتىنا دا ءمان بەرىلگەن. ماسەلەن, سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىمدىلىعىنا كەپىلدىك بەرۋ ماقساتىندا ۇزاق مەرزىمدى تاريفتەر بەلگىلەنەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, سۋدى پايدالانۋشىعا دەيىن جەتكىزۋ بارىسىندا ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ جوعالىپ كەتۋى نەمەسە شىعىندالۋى عىلىمي نەگىزدىك نورمالارعا دەيىن تومەندەۋىنە ءمان بەرىلگەن. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قازاقستاندىق ۇلەستىڭ ارتۋىنا دا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلەدى. ياعني, باعدارلامانى ورىنداۋ ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن بولادى.
باعدارلاما ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ ىسكە قوسىلدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – 2011-2015 جىلدار ارالىعى. ەكىنشى كەزەڭ – 2016-2020 جىلدار ارالىعى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تومەندەگىدەي كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن.
بىرىنشىدەن, بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 80 پايىزىندا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنە حالىقتىڭ قولىن جەتكىزۋ. بۇل كورسەتكىش قالالىق ەلدى مەكەندەردە 100 پايىزدى قۇرايتىن بولادى.
ەكىنشىدەن, بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 20 پايىزىندا حالىقتىڭ قولىن ورتالىقتاندىرىلعان كارىز جۇيەسىنىڭ قىزمەتىنە جەتكىزۋ. بۇل كورسەتكىش قالالىق ەلدى مەكەندەردە 100 پايىزدى قۇرايتىن بولادى.
ۇشىنشىدەن, قالالاردى سۋ كوزدەرىنەن سۋ العان كەزدە ولاردى 100 پايىزدىق تازالاۋ قوندىرعىلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ.
تورتىنشىدەن, ءاربىر اۋدان ورتالىعىندا سۋمەن قامتيتىن جانە كارىز جۇيەلەرىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىراتىن ارناۋلى مامانداندىرىلعان پايدالانۋ كاسىپورىندارى مەن ۇيىمدارىن قۇرۋ.
بەسىنشىدەن, سۋمەن قامتۋ جانە كارىز پايدالانۋ كاسىپورىندارىنىڭ ىشىندەگى جەكە مەنشىك كاپيتالدىڭ, سونىڭ ىشىندە كونتسەسسيالىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن 19 بىرلىككە دەيىن جەتكىزۋ.
التىنشىدان, قالالىق جەرلەردە سۋ ەسەپتەگىش قۇرىلدارىمەن قامتۋدى 100 پايىزعا, ال اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە 80 پايىزعا جەتكىزۋ.
جەتىنشىدەن, سۋمەن قامتۋ جانە كارىز جۇيەلەرى جوبالارىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە قازاقستاندىق بۇيىمدار مەن تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ ۇلەسىن 60 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ.
سەگىزىنشىدەن, 3 مىڭنان استام اۋىلدىق ەلدى مەكەندى جەراستى سۋ قورلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ.
توعىزىنشىدان, قالالار مەن ءىرى ەلدى مەكەندەر ءۇشىن سۋ قورلارىنىڭ كولەمىن قايتا باعالاۋ ماقساتىندا 165 سۋ كوزدەرىنىڭ كەن ورىندارىنا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. توپتىق سۋ قۇبىرلارى ءۇشىن 15 سۋ كوزدەرىنىڭ كەن ورىندارىنىڭ كولەمىن قايتا زەرتتەۋ.
ونىنشىدان, 86 قالا مەن 6943 ەلدى مەكەندەگى سۋمەن قامتۋ جانە كارىز جۇيەلەرىنىڭ جوبالارىن جۇيەلى مونيتورينگپەن قامتۋ.
ون بىرىنشىدەن, حالىقتى تاۋلىگىنە 24 ساعات سۋمەن قامتۋعا قول جەتكىزۋ.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ونى ءتيىستى قارجى كوزدەرىمەن قامتۋ ءىسى الدىن-الا ەسكەرىلگەن. بۇل قارجىلار دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاراجاتتارىنان, پايدالانۋشى كاسىپورىنداردىڭ وزىندىك قاراجاتتارىنان, وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردان قۇرالادى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 1 تريلليون 273 ميلليارد 859 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلادى. بۇل قارجىنىڭ 1 تريلليون 164 ميلليارد 142 ميلليون تەڭگەسىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن, 109 ميلليارد 717 ميلليون تەڭگەسىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ەسەبىنەن قاراستىرۋ كوزدەلىنگەن. سونىڭ ىشىندە «2011-2020 جىلدارعا ارنالعان حالىقتى سۋمەن قامتۋ ءجونىندەگى «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 900 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل باعدارلامانىڭ بۇرىنعى «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنا قاراعاندا بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار. ولاردىڭ كەيبىرىنە ءبىز جوعارىدا توقتالىپ وتكەندەي دە بولدىق. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتارىمىز, باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى ناقتى بارلانعان جەراستى سۋ قورلارىنىڭ كولەمىنە, سۋ قۇبىرلارى جەلىسىنىڭ جاعدايىنا, سۋدىڭ تازالىعى مەن ساپاسىنا نەگىزدەلەتىن بولادى. ماسەلەن, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك بالانستا تۇرعان 1282 جەراستى سۋلارىنىڭ كوزدەرى بارلانعان. مۇنداعى سۋلاردىڭ جەتكىلىكتى قورى رەسپۋبليكاداعى سۋعا دەگەن سۇرانىس دەڭگەيىنەن ەكى ەسە ارتىق. دەمەك, جەراستى سۋلارى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن بايلىق كوزى جانە سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ۇلكەن ءبىر جولى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى كۇنى جەر استىنداعى سۋدىڭ بارلانعان قورىن يگەرۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ وتىر. كوپتەگەن سۋ كوزدەرى سوڭعى 10-15 جىلدان بەرى پايدالانىلعان جوق. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى جوعارىدا ايتىلعان 1282 بارلانعان جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ 402-ءسى عانا پايدالانىلادى ەكەن. ولاردان تاۋلىگىنە 2 ميلليون تەكشە مەتر سۋ الىنۋ ۇستىندە. بۇل قازىرگى كۇنى حالىق پايدالانىپ وتىرعان جالپى اۋىز سۋ كولەمىنىڭ 56 پايىزىن قۇرايدى. دەمەك, اتالعان رەسۋرس كوزىنىڭ الەۋەتى زور. وسىنى تەرەڭدەتىپ يگەرۋ ارقىلى كوپ ماسەلەنى شەشۋگە بولادى.
سۋمەن قامتۋدىڭ جاڭا نىساندارىن سالۋدا ولاردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋدىڭ ساپاسىنا ەرەكشە باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ولار ءتيىستى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە العان كەزدە عانا (ول تالاپتاردىڭ كەيبىرىنە كەلەتىن بولساق, سۋمەن قامتۋدىڭ ءتيىستى كولەمدەگى كوزدەرىنىڭ بولۋى, سۋ جۇيەلەرىنىڭ تۇرعىنداردىڭ ۇيىنە دەيىن جەتكىزىلۋى جانە سۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى, تاعى باسقالار) قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋعا ءتيىستى قاراجات بولىنەدى.
باعدارلامانىڭ كەلەسى باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىندە مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ قابىلدانعان نىسانداردى پايدالانۋداعى تەڭ دارەجەلى مىندەتتەمەلەر قابىلداۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
جوبالاردى كونتسەسسياعا تاپسىرۋدىڭ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلەدى. ەكىنشىدەن, جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەندەي, ۇزاق مەرزىمدى تاريفتىك رەتتەۋ جۇيەسىنە كوشەتىن بولامىز. ءاربىر تەكشە مەتر پايدالانىلعان سۋ ەسەپكە قويىلادى. مىنە, وسى جاعداي جەكە ينۆەستورلاردىڭ جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە قاتىسۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋى ابدەن مۇمكىن. اتالعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدارعا, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ سۋ كودەكسىنە, “حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار, جوبالاردى كونتسەسسياعا تاپسىرۋدىڭ قاناتقاقتى ءتىزىمى ايقىندالىپ وتىر. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىنىڭ بالقاش, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سەمەي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش قالالارىندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا مۇنان كەيىنگى كەزەڭدەگى جۇمىستاردى جان-جاقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى دايارلىق جاسالىنادى.
سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسى ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان ورتالىقتارىنان باستاۋ الادى. سونان كەيىن تۇرعىندارىنىڭ سانى 1 مىڭ ادامنان اساتىن ەلدى مەكەندەگى جۇمىستار قولعا الىنىپ, وسىنداي رەت بويىنشا جۇرگىزىلە بەرەدى.
قۇرىلىستارعا ءتيىستى قارجى ءبولۋ وبلىستىق اكىمدىكتەر ونى قوسىمشا قارجىلاندىرۋعا كەلىسكەن جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلادى. قوسىمشا قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى وبلىستىق بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس بولىكتەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى جالپى جوبا قۇنىنىڭ 10 پايىزى مەن 30 پايىزى ارالىعىندا اۋىتقۋى مۇمكىن.
ءسويتىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرماسىنشى جىلدىعى قارساڭىندا تۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى وسى قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا الەمگە تانىمال, ارىپتەستىك قاتىناستاردا بەدەلدى ەل رەتىندە قالىپتاسىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ ىشكى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن باتىل شەشە الاتىن قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە بوي كورسەتىپ وتىر. ەگەر سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ اراسىنداعى وقيعالارعا سارالاي كوز سالاتىن بولساق, مۇنىڭ كوپتەگەن بەلگىلەرىن مەيلىنشە ايقىن بايقاۋعا بولادى.
ارينە, جاڭا تاريحى بار بولعانى 20 جىل ۋاقىتتى عانا قامتيتىن جاس مەملەكەتىمىزدە بارلىق ماسەلە شەشىمىن تاپقان دەپ ايتا المايمىز. سونىڭ ماڭىزدى ءبىرى – سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە اۋىز سۋ پروبلەماسى بولىپ تابىلادى.
جالپى, سۋ رەسۋرستارى ماسەلەسىن كەڭ كولەمدە قاراستىراتىن بولساق, ءححى عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن ونىڭ ەڭ تولعاقتى تاقىرىپتار قاتارىنا شىعاتىندىعىن بايقايمىز. قازىرگى كۇنى تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ تازا اۋىز سۋمەن قامتىلۋى جايى جەر شارىنداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ۋشىعا ءتۇسۋىنىڭ اياسىندا ادامزاتتىڭ ورتاق پروبلەماسىنا اينالدى. كوپتەگەن ساراپشىلار ەندىگى كەزەكتە ەل مەن ەلدىڭ, ءوڭىر مەن ءوڭىردىڭ اراسىندا بولۋى مۇمكىن داۋ-جانجالدار ناق وسى ماسەلەدەن ءوربۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ايتادى. دەمەك, ءار مەملەكەت وزدەرىندەگى سۋ رەسۋرستارى مەن ونى ءتيىمدى جانە ۇنەمدى پايدالانۋ ىسىنە الداعى ۋاقىتتا بارىنشا ءمان بەرە تۇسپەك.
ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن نىعايتۋ مەن ونىڭ قورلارىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە قازاقستان باسشىلىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق قاتتى كوڭىل بولۋدە. ەلباسىمىز بىزبەن كورشى مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋلەرىندە ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارىن پايدالانۋ ءىسىن ءاردايىم مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى رەتىندە كوتەرىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ سۋ كونسورتسيۋمىن قۇرۋ, ءسىبىر وزەندەرى سۋلارىنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرۋ, ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ, ەرتىس پەن ىلەنىڭ, سىرداريانىڭ سۋلارىنىڭ ازايۋىنا جول بەرمەۋ, قازاقستاندى اشىق تەڭىزگە شىعا الاتىن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كاسپي مەن قارا تەڭىز نەمەسە ازوۆ تەڭىزى اراسىندا كانال تارتۋ – مىنە, بۇلار ەلباسىمىز باستاماشى بولىپ, ۇلكەن حالىقارالىق مىنبەرلەردە باتىل دا تاباندى تۇردە كوتەرىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىر پاراسى.
اتالعان ىستە ناتيجەلەر دە جوق ەمەس. كىشى ارال قالپىنا كەلە باستادى. وڭتۇستىك ءوڭىردى سۋمەن قامتۋ جانە كوكتەمگى تاسقىننىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەتىن كوكساراي قارسى رەتتەگىشى سالىندى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋدى بارىنشا ۇنەمدەپ پايدالانۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى بەلسەندىلىكپەن ەنگىزىلۋدە. سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىستارى دا رەتكە كەلتىرىلە باستادى.
وسىنىڭ بارلىعىنان ەل باسشىلىعىنىڭ حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعاندىعى بايقالادى. ويتكەنى, بۇل ماسەلەنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار. سوندىقتان دا وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر جولى رەتىندە ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2002-2010 جىلدارعا ارنالىپ “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى قابىلدانعان بولاتىن. بۇل باعدارلاما ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى نەگىزىنەن ورىنداپ, حالىقتىڭ قولىن ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋعا جەتكىزۋ ماسەلەسىندە بىرقاتار پروبلەمالاردىڭ بەتىن قايتاردى. ەندى 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اقبۇلاق» باعدارلاماسىنىڭ قولعا الىنۋى بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋدە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولماق. ءسويتىپ, قازىرگى كۇنى بۇكىل الەم بويىنشا بارعان سايىن اسقىنىپ كەلە جاتقان اسا اۋقىمدى پروبلەما ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن, ۇكىمەتتىڭ ءازىرلەۋىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ءناتيجەسىندە ءساتتى شەشىمىن تاپپاق.
سۇڭعات ءالىپباي.
ءبىرىنشى, سۋمەن قامتۋ نىساندارىن جاڭادان سالعان جانە بۇرىنعىلارىن قايتا جاراقتاندىرعان كەزدە جۇيەلى ءادىس-تاسىلدەردى ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
ەكىنشى, ەلدى مەكەندەردەگى سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن كورسەتكىشتەر بەلگىلەنگەن.
ءۇشىنشى, سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا جانە سۋمەن قامتۋ نىساندارىن قارجىلاندىرۋعا جەكە مەنشىك كاپيتالدى مولىنان تارتۋ ىسىنە ءمان بەرىلگەن.
ءتورتىنشى, حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەراستى سۋلارىنىڭ الەۋەتىن مولىنان پايدالانۋعا ەكپىن تۇسىرىلگەن.
بەسىنشى, سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىن جوبالاۋدىڭ ساپاسىن كوتەرۋ ەسكەرىلگەن.
التىنشى, سۋ شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ جاعدايىنا مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزۋگە باسا ءمان بەرىلگەن.
جاڭا باعدارلامانى جاساۋ بارىسىندا ەسكەرىلگەن وسىناۋ جۇيەلىك تاسىلدەر اۋىلدىق جانە قالالىق جەرلەردەگى سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنىڭ جاعدايىن زەرتتەۋ ءىسىن مىندەتتى تۇردە تالاپ ەتتى. وسى زەرتتەۋدەن جانە سونىڭ ناتيجەسىنەن بەلگىلى ءبىر قورىتىندى تۇيۋدەن كەيىن بارىپ اۋىلدىق جانە قالالىق جەردەگى سۋمەن قامتۋ جوبالارىنىڭ ارنايى تىزبەسى قالىپتاستىرىلادى. مۇنان كەيىن بۇل جوبالار ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا, قارجى مينيسترلىكتەرىنىڭ قاراۋىنا تاپسىرىلادى. اتالعان مينيسترلىكتەردىڭ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ىسىنە قاتىستى تالاپتارى ورىندالعان جاعدايدا بارىپ, بۇل ءتىزىم پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى توراعالىق ەتەتىن ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى. مۇندا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى قاراعان كەزدە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى دالەلدەنگەن سۋ قورلارىنىڭ بولۋى, جوبا تۋرالى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى, جوبا جۇزەگە اسىرىلعان كەزدە ونى پايدالانۋ ءىسىن ۇيىمداستىراتىن ۇيىمنىڭ بولۋى, جوبانى قارجىلاندىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ دە قاتىسۋى سەكىلدى ولشەمدەر باسشىلىققا الىنادى.
ءسوز بولىپ وتىرعان جاڭا باعدارلاما – «اقبۇلاق» باعدارلاماسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلعى 9 قاراشا كۇنگى قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى – حالىقتى قاجەتتى مولشەردەگى جانە ساپاسىنا كەپىلدىك بەرىلەتىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى مىندەتتەر بەلگىلەنگەن. ول مىندەتتەردىڭ بىرقاتارىن ءبىز جوعارىدا ايتىپ كەتتىك. سوعان قوسا ايتارىمىز, بۇل باعدارلامادا سۋ شارۋاشىلىعى ۇيىمدارىنىڭ ءتيىمدى جانە رەنتابەلدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىزمەتتەردىڭ تاريف ساياساتىنا دا ءمان بەرىلگەن. ماسەلەن, سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىمدىلىعىنا كەپىلدىك بەرۋ ماقساتىندا ۇزاق مەرزىمدى تاريفتەر بەلگىلەنەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, سۋدى پايدالانۋشىعا دەيىن جەتكىزۋ بارىسىندا ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ جوعالىپ كەتۋى نەمەسە شىعىندالۋى عىلىمي نەگىزدىك نورمالارعا دەيىن تومەندەۋىنە ءمان بەرىلگەن. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە قازاقستاندىق ۇلەستىڭ ارتۋىنا دا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلەدى. ياعني, باعدارلامانى ورىنداۋ ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن بولادى.
باعدارلاما ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ ىسكە قوسىلدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ – 2011-2015 جىلدار ارالىعى. ەكىنشى كەزەڭ – 2016-2020 جىلدار ارالىعى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا تومەندەگىدەي كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ كوزدەلگەن.
بىرىنشىدەن, بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 80 پايىزىندا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنە حالىقتىڭ قولىن جەتكىزۋ. بۇل كورسەتكىش قالالىق ەلدى مەكەندەردە 100 پايىزدى قۇرايتىن بولادى.
ەكىنشىدەن, بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ 20 پايىزىندا حالىقتىڭ قولىن ورتالىقتاندىرىلعان كارىز جۇيەسىنىڭ قىزمەتىنە جەتكىزۋ. بۇل كورسەتكىش قالالىق ەلدى مەكەندەردە 100 پايىزدى قۇرايتىن بولادى.
ۇشىنشىدەن, قالالاردى سۋ كوزدەرىنەن سۋ العان كەزدە ولاردى 100 پايىزدىق تازالاۋ قوندىرعىلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ.
تورتىنشىدەن, ءاربىر اۋدان ورتالىعىندا سۋمەن قامتيتىن جانە كارىز جۇيەلەرىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىراتىن ارناۋلى مامانداندىرىلعان پايدالانۋ كاسىپورىندارى مەن ۇيىمدارىن قۇرۋ.
بەسىنشىدەن, سۋمەن قامتۋ جانە كارىز پايدالانۋ كاسىپورىندارىنىڭ ىشىندەگى جەكە مەنشىك كاپيتالدىڭ, سونىڭ ىشىندە كونتسەسسيالىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن 19 بىرلىككە دەيىن جەتكىزۋ.
التىنشىدان, قالالىق جەرلەردە سۋ ەسەپتەگىش قۇرىلدارىمەن قامتۋدى 100 پايىزعا, ال اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە 80 پايىزعا جەتكىزۋ.
جەتىنشىدەن, سۋمەن قامتۋ جانە كارىز جۇيەلەرى جوبالارىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە قازاقستاندىق بۇيىمدار مەن تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ ۇلەسىن 60 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ.
سەگىزىنشىدەن, 3 مىڭنان استام اۋىلدىق ەلدى مەكەندى جەراستى سۋ قورلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ.
توعىزىنشىدان, قالالار مەن ءىرى ەلدى مەكەندەر ءۇشىن سۋ قورلارىنىڭ كولەمىن قايتا باعالاۋ ماقساتىندا 165 سۋ كوزدەرىنىڭ كەن ورىندارىنا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. توپتىق سۋ قۇبىرلارى ءۇشىن 15 سۋ كوزدەرىنىڭ كەن ورىندارىنىڭ كولەمىن قايتا زەرتتەۋ.
ونىنشىدان, 86 قالا مەن 6943 ەلدى مەكەندەگى سۋمەن قامتۋ جانە كارىز جۇيەلەرىنىڭ جوبالارىن جۇيەلى مونيتورينگپەن قامتۋ.
ون بىرىنشىدەن, حالىقتى تاۋلىگىنە 24 ساعات سۋمەن قامتۋعا قول جەتكىزۋ.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ونى ءتيىستى قارجى كوزدەرىمەن قامتۋ ءىسى الدىن-الا ەسكەرىلگەن. بۇل قارجىلار دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قاراجاتتارىنان, پايدالانۋشى كاسىپورىنداردىڭ وزىندىك قاراجاتتارىنان, وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردان قۇرالادى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 1 تريلليون 273 ميلليارد 859 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلادى. بۇل قارجىنىڭ 1 تريلليون 164 ميلليارد 142 ميلليون تەڭگەسىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن, 109 ميلليارد 717 ميلليون تەڭگەسىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ ەسەبىنەن قاراستىرۋ كوزدەلىنگەن. سونىڭ ىشىندە «2011-2020 جىلدارعا ارنالعان حالىقتى سۋمەن قامتۋ ءجونىندەگى «اقبۇلاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 900 ميلليارد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل باعدارلامانىڭ بۇرىنعى «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنا قاراعاندا بىرقاتار ارتىقشىلىقتارى بار. ولاردىڭ كەيبىرىنە ءبىز جوعارىدا توقتالىپ وتكەندەي دە بولدىق. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتارىمىز, باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى ناقتى بارلانعان جەراستى سۋ قورلارىنىڭ كولەمىنە, سۋ قۇبىرلارى جەلىسىنىڭ جاعدايىنا, سۋدىڭ تازالىعى مەن ساپاسىنا نەگىزدەلەتىن بولادى. ماسەلەن, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك بالانستا تۇرعان 1282 جەراستى سۋلارىنىڭ كوزدەرى بارلانعان. مۇنداعى سۋلاردىڭ جەتكىلىكتى قورى رەسپۋبليكاداعى سۋعا دەگەن سۇرانىس دەڭگەيىنەن ەكى ەسە ارتىق. دەمەك, جەراستى سۋلارى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن بايلىق كوزى جانە سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ۇلكەن ءبىر جولى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى كۇنى جەر استىنداعى سۋدىڭ بارلانعان قورىن يگەرۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ وتىر. كوپتەگەن سۋ كوزدەرى سوڭعى 10-15 جىلدان بەرى پايدالانىلعان جوق. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى جوعارىدا ايتىلعان 1282 بارلانعان جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ 402-ءسى عانا پايدالانىلادى ەكەن. ولاردان تاۋلىگىنە 2 ميلليون تەكشە مەتر سۋ الىنۋ ۇستىندە. بۇل قازىرگى كۇنى حالىق پايدالانىپ وتىرعان جالپى اۋىز سۋ كولەمىنىڭ 56 پايىزىن قۇرايدى. دەمەك, اتالعان رەسۋرس كوزىنىڭ الەۋەتى زور. وسىنى تەرەڭدەتىپ يگەرۋ ارقىلى كوپ ماسەلەنى شەشۋگە بولادى.
سۋمەن قامتۋدىڭ جاڭا نىساندارىن سالۋدا ولاردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋدىڭ ساپاسىنا ەرەكشە باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ولار ءتيىستى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە العان كەزدە عانا (ول تالاپتاردىڭ كەيبىرىنە كەلەتىن بولساق, سۋمەن قامتۋدىڭ ءتيىستى كولەمدەگى كوزدەرىنىڭ بولۋى, سۋ جۇيەلەرىنىڭ تۇرعىنداردىڭ ۇيىنە دەيىن جەتكىزىلۋى جانە سۋ ەسەپتەگىش قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى, تاعى باسقالار) قۇرىلىستى قارجىلاندىرۋعا ءتيىستى قاراجات بولىنەدى.
باعدارلامانىڭ كەلەسى باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىندە مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ولاردىڭ قابىلدانعان نىسانداردى پايدالانۋداعى تەڭ دارەجەلى مىندەتتەمەلەر قابىلداۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
جوبالاردى كونتسەسسياعا تاپسىرۋدىڭ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلەدى. ەكىنشىدەن, جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەندەي, ۇزاق مەرزىمدى تاريفتىك رەتتەۋ جۇيەسىنە كوشەتىن بولامىز. ءاربىر تەكشە مەتر پايدالانىلعان سۋ ەسەپكە قويىلادى. مىنە, وسى جاعداي جەكە ينۆەستورلاردىڭ جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە قاتىسۋعا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرۋى ابدەن مۇمكىن. اتالعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازىرگى قولدانىستاعى زاڭدارعا, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ سۋ كودەكسىنە, “حالىقتىڭ دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار, جوبالاردى كونتسەسسياعا تاپسىرۋدىڭ قاناتقاقتى ءتىزىمى ايقىندالىپ وتىر. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىنىڭ بالقاش, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سەمەي, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش قالالارىندا مەملەكەت-جەكە مەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بولىپ تابىلاتىن 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا مۇنان كەيىنگى كەزەڭدەگى جۇمىستاردى جان-جاقتى جۇرگىزۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى دايارلىق جاسالىنادى.
سۋمەن قامتۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسى ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان ورتالىقتارىنان باستاۋ الادى. سونان كەيىن تۇرعىندارىنىڭ سانى 1 مىڭ ادامنان اساتىن ەلدى مەكەندەگى جۇمىستار قولعا الىنىپ, وسىنداي رەت بويىنشا جۇرگىزىلە بەرەدى.
قۇرىلىستارعا ءتيىستى قارجى ءبولۋ وبلىستىق اكىمدىكتەر ونى قوسىمشا قارجىلاندىرۋعا كەلىسكەن جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلادى. قوسىمشا قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى وبلىستىق بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس بولىكتەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنە بايلانىستى جالپى جوبا قۇنىنىڭ 10 پايىزى مەن 30 پايىزى ارالىعىندا اۋىتقۋى مۇمكىن.
ءسويتىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرماسىنشى جىلدىعى قارساڭىندا تۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى وسى قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا الەمگە تانىمال, ارىپتەستىك قاتىناستاردا بەدەلدى ەل رەتىندە قالىپتاسىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ ىشكى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن باتىل شەشە الاتىن قۋاتتى مەملەكەت رەتىندە بوي كورسەتىپ وتىر. ەگەر سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ اراسىنداعى وقيعالارعا سارالاي كوز سالاتىن بولساق, مۇنىڭ كوپتەگەن بەلگىلەرىن مەيلىنشە ايقىن بايقاۋعا بولادى.
ارينە, جاڭا تاريحى بار بولعانى 20 جىل ۋاقىتتى عانا قامتيتىن جاس مەملەكەتىمىزدە بارلىق ماسەلە شەشىمىن تاپقان دەپ ايتا المايمىز. سونىڭ ماڭىزدى ءبىرى – سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە اۋىز سۋ پروبلەماسى بولىپ تابىلادى.
جالپى, سۋ رەسۋرستارى ماسەلەسىن كەڭ كولەمدە قاراستىراتىن بولساق, ءححى عاسىرداعى قازاقستان ءۇشىن ونىڭ ەڭ تولعاقتى تاقىرىپتار قاتارىنا شىعاتىندىعىن بايقايمىز. قازىرگى كۇنى تۇششى سۋ كوزدەرىنىڭ ماسەلەسى, سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ تازا اۋىز سۋمەن قامتىلۋى جايى جەر شارىنداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ ۋشىعا ءتۇسۋىنىڭ اياسىندا ادامزاتتىڭ ورتاق پروبلەماسىنا اينالدى. كوپتەگەن ساراپشىلار ەندىگى كەزەكتە ەل مەن ەلدىڭ, ءوڭىر مەن ءوڭىردىڭ اراسىندا بولۋى مۇمكىن داۋ-جانجالدار ناق وسى ماسەلەدەن ءوربۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ايتادى. دەمەك, ءار مەملەكەت وزدەرىندەگى سۋ رەسۋرستارى مەن ونى ءتيىمدى جانە ۇنەمدى پايدالانۋ ىسىنە الداعى ۋاقىتتا بارىنشا ءمان بەرە تۇسپەك.
ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن نىعايتۋ مەن ونىڭ قورلارىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە قازاقستان باسشىلىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ-اق قاتتى كوڭىل بولۋدە. ەلباسىمىز بىزبەن كورشى مەملەكەتتەر باسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋلەرىندە ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارىن پايدالانۋ ءىسىن ءاردايىم مەملەكەتارالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى ماسەلەسى رەتىندە كوتەرىپ كەلەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ سۋ كونسورتسيۋمىن قۇرۋ, ءسىبىر وزەندەرى سۋلارىنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا قاراي بۇرۋ, ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ, ەرتىس پەن ىلەنىڭ, سىرداريانىڭ سۋلارىنىڭ ازايۋىنا جول بەرمەۋ, قازاقستاندى اشىق تەڭىزگە شىعا الاتىن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كاسپي مەن قارا تەڭىز نەمەسە ازوۆ تەڭىزى اراسىندا كانال تارتۋ – مىنە, بۇلار ەلباسىمىز باستاماشى بولىپ, ۇلكەن حالىقارالىق مىنبەرلەردە باتىل دا تاباندى تۇردە كوتەرىپ كەلە جاتقان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىر پاراسى.
اتالعان ىستە ناتيجەلەر دە جوق ەمەس. كىشى ارال قالپىنا كەلە باستادى. وڭتۇستىك ءوڭىردى سۋمەن قامتۋ جانە كوكتەمگى تاسقىننىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەتىن كوكساراي قارسى رەتتەگىشى سالىندى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋدى بارىنشا ۇنەمدەپ پايدالانۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى بەلسەندىلىكپەن ەنگىزىلۋدە. سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىستارى دا رەتكە كەلتىرىلە باستادى.
وسىنىڭ بارلىعىنان ەل باسشىلىعىنىڭ حالىقتى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعاندىعى بايقالادى. ويتكەنى, بۇل ماسەلەنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار. سوندىقتان دا وسى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر جولى رەتىندە ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2002-2010 جىلدارعا ارنالىپ “اۋىز سۋ” باعدارلاماسى قابىلدانعان بولاتىن. بۇل باعدارلاما ءوزىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى نەگىزىنەن ورىنداپ, حالىقتىڭ قولىن ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋعا جەتكىزۋ ماسەلەسىندە بىرقاتار پروبلەمالاردىڭ بەتىن قايتاردى. ەندى 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اقبۇلاق» باعدارلاماسىنىڭ قولعا الىنۋى بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋدە ەرەكشە ماڭىزعا يە بولماق. ءسويتىپ, قازىرگى كۇنى بۇكىل الەم بويىنشا بارعان سايىن اسقىنىپ كەلە جاتقان اسا اۋقىمدى پروبلەما ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن, ۇكىمەتتىڭ ءازىرلەۋىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ءناتيجەسىندە ءساتتى شەشىمىن تاپپاق.
سۇڭعات ءالىپباي.
