ءجاميلانىڭ جارقىلداعان شۋاقتى كۇلكىسى, ۇندەمەي بۋلىعاتىن دانياردىڭ تاۋ مەن دالانى تولقىتقان ەلدە جوق وزگەشە ءانى, قۇداي سورعا جاراتقان توعىشارلاردى ميلىققان ۇزاق ۇيقىسىنان «وياتىپ» جىبەردى. ولار اڭ-تاڭ. شىڭعىستىڭ ادەبيەتى – ءبىر بولەك الەم, توعىشارلاردىڭ ادەبيەتى – ءتىپتى, باسقا ءبىر دۇنيە. توعىشارلار جۇلقىنعانىن قويمادى. وزدەرىنە-وزدەرى كەلە الماي, «شالا ۇيقى» بوپ: «كىم؟ وۋ, كىم بۇل – ءجاميلا دەگەن؟ سايقال دەسە!», «بەت بار ما, ورىسقا شوقىنعان شىڭعىستا؟ مۇنىڭ ءجاميلاسى – شولوحوۆتىڭ اكسينياسى!», «وتان ءۇشىن, ستالين ءۇشىن دەپ, نەمىس فاشيزمىمەن سوعىسقان ەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى – مىنا قۇتىرعان ءجاميلانىڭ كۇيەۋى سادىق دەگەن ازاماتىمىز كىم بوپ شىقتى سوندا؟ قىرعىز ادەبيەتى كورمەگەن جات تۇلعا – ءجاميلا! ءجاميلانى ادەبيەتتەن الاستاۋ كەرەك! قۇرتۋ كەرەك! مورالدىق جاعىنان اقساعان, ازعان ايەل – ول!» دەپ, داتتاي بەردى. شىڭعىس بۇل ءسوزدىڭ ءبارىن… ءبارىن ەستىپ ءجۇردى.
سول كۇندەردە شىڭعىستىڭ باعىنا بارشا جۇرتتى سۇيىنتكەن ءبىر ەستى ءۇن ەستىلدى. ۇلى مۇحتار ەدى, ول! ول جالعاننىڭ جارتىسىنداي كەڭ ماڭدايى جارقىراپ, تۋ سىرتىندا قارلى شىڭدارى كوك تىرەگەن الاتاۋ… يەك استىندا ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەيتىن قازاق دالاسى…دانيارىنىڭ شەگى جوق ۇزاعان انىندەي وسىناۋ بايتاق ولكەدەن الىسقا … و, تىم الىسقا ەسىمى جايىلىپ, ءورىس ۇزارتىپ بارا جاتقان شىڭعىسىنا كوڭىلى تولىپ, قۇددى ءبىر ءتورت قۇبىلاسى ساي ادام… بوس بۇرالعان دومبىراداي قوڭىر ءۇنى بالبىراپ: «ليۋبوۆ دجاميلي ي دانيارا يزوبراجەننايا ۆ پوستەپەننوم ناراستاني, ۆنەشنو سكۋپوم ۆىراجەني ەموتسي, داەت پوچۋۆستۆوۆات كراسوتۋ, ستارستنوست, «ناسىششەننوست» يح حاراكتەرا. حوروشو, چتو دجاميليا ي دانيار – ليۋدي پوۆسەدنەۆنوگو فيزيچەسكوگو ترۋدا – دۋشەۆنو بوگاتىە ليۋدي. وني چەلوۆەچنى, ششەدرى ۆ سۆويح چۋۆستۆاح, يم نە چۋجدو ۆدوحنوۆەنيە, وني ۋمەيۋت پەت دۋشوي – نە گولوسوم!» دەدى.
بۇل ءسوز – شىڭعىس تالانتى ءجونىندە جان بالاسى ايتىپ كورمەگەن تەرەڭ ءماندى اقىلدى سوزدەردىڭ قاينار بۇلاعىن اعىتتى.
ءجاميلا كۇندەي ك ۇلىمدەپ, كەلبەتى التىن ايداي تولىقسىدى. بىقسىق كۇڭكىل بىرتە-بىرتە تۇنشىعىپ, تۇڭعيىققا باتا بەردى.
شەكەر اۋىلىنىڭ شىرايلى كەلىنى ءجاميلا پاريجدەن ءبىر-اق شىقتى. مۇحتاردىڭ ىقپالىمەن لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى لۋي اراگون «ءجاميلانى» فرانتسۋزشا «سويلەتتى.» ول: «ماحاببات جونۇندەگي ەن سونۋن بايان» دەپ تولعاندى. فرانتسيانىڭ «يۋمانيتە», «دراپو رۋج مەگەزين», «لەتتر حرانسەز», «نوۆە كسەنجكي», «ەكول ليا ناسەن» اتتى گازەت, جۋرنالدارى «ءجاميلانىڭ» تۇنىپ تۇرعان ءمولدىر ءليريزمىن فرانتسۋزدىڭ اۋەزدى, ءشاربات تىلىمەن وبەكتەپ, تەبىرەنە جازدى.
سوۆەت ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن ءبىر بەدەلى زويا كەدرينا: «پەرەۆەدەننايا نا فرانتسۋزكسي, يسپانسكي, پولسكي, يتاليانسكي يازىكي, ونا ۆىزۆالا شيروكي وتكليك ۆ فرانتسۋزسكوي, بەلگيسكوي, پولسكوي پرەسسە. پوچەمۋ ەتو پرويزوشلو؟
ي پەرۆوە وبياسنەنيە, كوتورىي پريحوديت نا ۋم, ەتو – چتو ۋسپەح «دجاميلي» وبياسنياەتسيا تەم, كاك راستەت پو ۆەسنە تراۆا, كاك لەت تەپلىي دوجد, كاك پوتوم پرورىۆايا پوكروۆ تۋچ, سۆەتيت سولنتسە نا ەتۋ دەرزسكۋيۋ مولودۋيۋ تراۆكۋ», دەپ شىڭعىس پروزاسىنىڭ تابيعي بولمىسىنا شەك كەلتىرمەدى.
الەم نازارى شىڭعىسقا اۋدى!
پىراعى ءدايىم ۇلى بايگىدەن كەلىپ, شات-شادىمان سۇيىنىشكە بولەنگەن اتبەگىدەي شالقىدى مۇحتاردىڭ جۇرەگى!
ادەبيەتتەگى تاپتاندى جول ەمەس, تىڭنان سۇرلەۋ سالعان شىڭعىستىڭ اششى تەرىن, اۋىر مەحناتىن كورىپ, نەبىر سۇقتى, سۇعاناق, قازىمىر كوزدەردەن قىزعىشتاي قورىدى, وزىنە شاكىرت سانادى, ءمارت مۇحتار! وزىنە دەگەن وسى مەيىرىمىن مەيىرلى جۇرەكپەن سەزىنگەن شىڭعىس تا ونى « ۇلى ۇستازىم!» دەدى.
شىڭعىستىڭ «ءجاميلاسى» ەرەكشە شىراي بەرگەن «پوۆەستي گور ي ستەپەي» كىتابى العاش رەت لەنيندىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ, باعى سىنالار ساتتە اناۋ-مىناۋعا بىلق ەتپەيتىن مۇحتار تاعى دا شامىرقانا قوزعالدى. تاعى دا ۇنىنەن پاراسات لەبى شىقتى. سول ءبىر كەزدەردە موسكۆادا سسسر جازۋشىلار وداعىندا قىرعىز ادەبيەتىنىڭ كونسۋلتانتى بولعان بەلگىلى اقىن تۇمەنباي بايزاقوۆ ماعان ءبىر جولى فرۋنزەدە ساليقالى وتىرىس ۇستىندە بىلاي دەدى: «و, وي, وزگەشە جاراتىلعان مۇقام-اي! موسكۆاعا كەلىپ جۇرەتىن ادەتى. ءتاڭىردىڭ ءبىر ءساتتى كۇنى مۇقام «روسسيا» قوناق ۇيىندە قىرعىز ادەبيەتىنىڭ قايماعى دەرلىك زيالىلارىمەن باس قوستى. ولاردىڭ ىشىندە – االى توقومباەۆ, تۇگەلباي سىدىقبەكوۆ, ءسۇيىنباي ەراليەۆتەر بار ەدى. سول اڭگىمەدە مۇقام اسان قايعىشا تولعانىپ, ارىدەن ءسوز باستادى; «قىرعىزدا ەكى ات بايگىسى بولادى, ءبىرى-كەمەگە بايگى, وعان تاي-قۇنان شابادى, ەكىنشىسى – ءىرى ساڭلاق ارعىماقتار قوسىلاتىن – چوڭ بايگى! مىنا عاجاپتى قاراڭىزدار, مەن شىڭعىستى كەمەگە بايگىدەن الىپ, چوڭ بايگىگە قوسىپ وتىرمىن. ادامنىڭ پەندەشىلىك قاسىرەتى شاشتان اسادى. جازاتايىم بىرەۋىڭ ۇزەڭگىمەن ومىراۋىنا سوعىپ, ءبىرىڭ شاۋجايىنا جارماسىپ, قۇيىسقانىنان تارتىپ… تاعى ءبىر كوزىنە قان تولعان نەمە اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىن مەرت قىلعانى سەكىلدى ورعا جىعىپ جۇرمەڭدەر, تۇگە! ءپالى, ولاي ەتسەك ەل بولامىز با, ءبىز؟ اۋەلدەن قازاق, قىرعىزدىڭ نامىسى ءبىر! انە ءبىر جىلدارى «ماناس» ەپوسىنا قاتەر تونگەندە اياندىق پا, ءبارىمىز؟ سەن االى, سول ءبىر كۇندەردە پەندەشىلىككە باردىڭ. قازاق, قىرعىزدىڭ قالماقتارمەن بولعان ەجەلگى سوعىستارىنىڭ جويقىن ەپيزودتارىن ءدايىم سىزىپ تاستاپ وتىردىڭ. باقسام, سەنىڭ ءتۇبىڭ – سونداي شايقاستاردا قولعا تۇسكەن قالماقتار ەكەن. سەنىڭ اتالارىڭ سول جاۋلىقتىڭ كەزىندە وسى قىرعىزدارعا ءسىڭىپ, كەلە-كەلە باۋىرلاسىپ, چوڭ كەمين, كيچي كەميندى جايلاپ, «بەس قالماقى» دەگەن اتا بوپ, وركەن جايىپتى. جاتسىنباپتى قىرعىزدار. سەن, االى, بۇگىندە قىرعىز ادەبيەتىنىڭ ۇلتتىق ماقتانىشى دەيدى. اقكوڭىل, قاۋقىلداعان قىرعىز جۇرتى سەنى الاقانىنا سالىپ, كوككە كوتەرەدى. وسى قادىردى بىلگەنىڭ جاقسى. بىلەسىڭ دە. بىراق, وسىنىڭ بارىنە كەيدە كىسىلىك پاراسات جەتىسپەي جاتادى. سەن االى, قىرعىز جازۋشىلارىنىڭ اراسىنداعى بولىمسىز كۇڭكىلگە تىيىم سال! مىنا تۇگەلباي ەكەۋىڭنەن ەشكىم اسا المايدى. ءسۇيىنباي – شىڭعىستىڭ ەڭ تىلەكتەس دوستارىنىڭ ءبىرى. مەنىڭ كوكەيىمدەگى جۇرگەن ءبىر تۇيتكىل وسى ەدى. ءبىزدىڭ شىڭعىس الىسقا… تىم الىسقا سىلتەيتىن جۇيرىك! سىلتەسىن! باۋىرىن جازىپ, قاناتىن جايىپ عارىشقا سامعاسىن! اتا-بابا رۋحى-ماناس قولداسىن! باعى جانسىن, شىركىننىڭ! دۇنيەگە, ادامدارعا, قوعامعا ايتار ءسوزى بار, شىڭعىستىڭ! ءسوزىن بولمەڭدەر, ايتسىن… ايتسىن شىڭعىس!» – دەدى.
بۇل – ءبىر سوزدەن ءولىپ, ءبىر سوزدەن تىرىلەتىن ەلدىڭ ەستىلەرىنە ايتىلعان ءباتۋالى ءسوز ەدى. ول ءارى سەس تە بولدى.
ۋاقىت – بارىنە كۋا, بارىنە تورەشى…
ءجاميلا ەۆروپا مەن ازيانىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك كلاسسيكالىق ادەبيەتتىڭ ۇلى پىرلەرى – شەكسپيردىڭ دجۋلەتتاسى, كاتاريناسى… پۋشكيننىڭ تاتياناسى, مۇحتاردىڭ ءدىلداسى, توعجانى, ايگەرىمى بار ساۋلەتتى گالەرەيادان ورىن الدى.
«ءجاميلا»… شىڭعىستىڭ جازۋشىلىق تاعدىرى… ادامعا وسىنداي دا جۇرەك بىتەدى ەكەن, دەپ تاڭ-تاماشا ەتكەن دانياردىڭ اندەتۋى مەنى بەس جىلداي تولقىتىپ ءجۇردى. بەس جىل!
مەزگىل شىركىننىڭ تاعى ءبىر جايماشۋاق كۇزى كەلدى. تاۋ, توعاي, باق ءىشى قىزىلدى, جاسىلدى, سارعىش تۇسكە مالىندى. جەر بەتىن التىن جاپىراقتار جاپتى. اسپان تىپ-تىنىق مۇحيتتاي ءموپ-ءمولدىر ەدى.
سول, 1963 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ ونىنشى جۇلدىزى كۇنى الماتى جۇرتشىلىعى راديودان قۋانىشتى حابار ەستىدى. موسكۆادان! قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانىپتى!
بۇل كەزدە مەن قازاق تەلەديدارىندا رەداكتور ەدىم.
سول كۇنى ۇلى ساسكە كەزى. ءبارىمىز جاپىرلاپ, باس رەداكتور, اقىن جاپپار ومىربەكوۆتىڭ كابينەتىنە جينالا قالدىق. ول كىسى اعا رەداكتور, اقىن ساتتار سەيىتقازين ەكەۋى قۋانىپ, شىڭعىس جونىندە ءبىراز جايدى اسىعىس-ۇسىگىس ايتىپ تاستادى. جاپپار جۇمساق, ءدامدى سويلەسە, ساتتار شىڭعىسقا وزىنەن باسقا دوس جوقتاي ونى يەمدەنىپ الىپ, مۇلدە بوسىڭكىرەپ كەتتى. ەكەۋى دە موسكۆادا گوركي اتىنداعى ينستيتۋتتا شىڭعىسپەن بىرگە وقىپتى. شىڭعىستىڭ كىسىلىگىن, كەي شىعارمالارىنىڭ جازىلۋ تاعدىرىن… اسىرەسە, ءدال سول كەزدەردە مۇحتاردىڭ اقىلىمەن «ءجاميلانى» ورىس تىلىندە جازىپ شىعۋ حيكاياسىن تامسانا ءسوز قىلدى. جاپپار ساتتاردىڭ لەپىرمە ءسوزىن زورعا توقتاتىپ: «فرۋنزەمەن قازىر عانا حابارلاستىم. قىرعىز اعايىنداردى قۇتتىقتادىم. شىڭعىس ءالى موسكۆادا ەكەن. ەرتەڭ سامولەتپەن ۇشىپ كەلەتىن كورىنەدى. جاڭا وسى سەندەردىڭ الدارىڭدا «الماتى» ساناتوريىندە دەم الىپ جاتقان پرەدسەداتەلىمىز كەنجەبولات شالاباەۆيچ سويلەستى. كورگەندى كىسى عوي, «مۇحاڭنىڭ ارمانى ورىندالدى!» دەپ, قۋانىشىندا شەك جوق. بىزگە ءمان-جايدى باجايلاپ, ءتۇسىندىرىپ, جەدەل تاپسىرما بەردى. مىسالى, شىڭعىس ەرتەڭ فرۋنزەگە كەلسىن دەلىك. ۇيىنە كىرگەن ساتتە مەن تەلەفون سوعام. ءبىزدىڭ ستۋديادا پرەسس-كونفەرەنتسيا وتكىزەمىز. وعان اقىن-جازۋشىلارىمىز, جۋرناليستەرىمىز… ونەر يەلەرىن شاقىرامىز. كەنجەكەڭنىڭ ايتۋى بويىنشا نامىس ءۇشىن وسى تىرلىكتى قىرعىزداردىڭ وزىنەن بۇرىن جاساۋىمىز كەرەك. سولاي ەتەمىز!» دەدى.
باس رەداكتور ارقايسىمىزعا مىندەت جۇكتەدى.
يليا جاقانوۆ
