ال ەندى كوكشەتاۋدىڭ جالپى قازاققا قىمبات, بۇگىنگى ۇرپاققا قاستەرلى تاريحى ابىلاي حان ەسىمىمەن بايلانىستى. قاھارلى كەنەسارى حاننان دا ءتىلىن تارتپاي, تاپقىر ولەڭىمەن جازادان قۇتىلعان تولىباي ۇلى ارىستان اقىننىڭ «سۇراساڭ ابىلايدىڭ تۇرعان جەرىن, حان بولعان قىرىق سەگىز جىل كوكشەتاۋدا», دەپ ايتقانىن ابىلاي حان تۋرالى ماقالاسىندا الاش ارىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى كەلتىرەدى. دەمەك, ابىلايدىڭ «ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇراعان, ەشبىر جامان قىلماعان, قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان, قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان» حاندىق كەزەڭىنىڭ كوپ وقيعاسى وسى كوكشە وڭىرىندە سايراپ جاتىر. ماعجاننىڭ «باتىر بايان», ساكەن سەيفۋلليننىڭ «كوكشەتاۋ» پوەمالارى ابىلايدىڭ التىن باسىن اسپەتتەگەن ەل اۋزىنداعى اڭىز-ءافسانا, اڭگىمە-دەرەكتەردى مولىنان قامتىعان. سونىمەن بىرگە, ماعجان اقىننىڭ «وقجەتپەستىڭ قياسىندا» داستانىندا دا «الاشتا كەنەكەمە ەر جەتپەيدى, ارقادا بۋرابايعا جەر جەتپەيدى» دەي كەلىپ, ەل مەن جەر تاريحىنا قاتىستى قانشاما قيال تەربەيتىن جۇمباق سىرلاردىڭ بەتى اشىلادى دەسەڭىزشى!
شۇكىر قۇدايعا دەپ ايتايىق, وسى سياقتى الاشتىڭ سوم اسىلدارىن, ۇلى رۋحتى باتىر بابالارىمىزدى اتاۋعا دا اۋزىمىز بۋىلعان ادىرا زامان ارتتا قالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا العاشقى تاريحي توي كوكشەتاۋ توپىراعىندا ءوتىپ, ونىڭ اتاقتى ابىلاي حاننىڭ 280 جىلدىعىنا ارنالعانى دا, حان يەمىزگە الماتىنىڭ باس كوشەلەرىنىڭ ءبىرى بەرىلگەنى دە ەسىمىزدە. سودان وكتەمدىك كوبەسى سوگىلىپ, سەڭ جۇرىسىمەن-اق بۋرابايداعى «ياسنايا پوليانا» اتالىپ كەلگەن, ەرتەدە حان جاساقتارى ساپ تۇزەگەن ابىلاي الاڭى ءوز اتاۋىن قايتىپ الىپ, «سفينكس», تاعى باسقاداي دەپ ەرەپەيسىز ورىسشالانعان جۇمباقتاس, وقجەتپەس, اقىلباي اسۋى, كەنەسارى ۇڭگىرى دە قايتا قالپىنا كەلگەن. حان ورداسى تىگىلگەن جەرلەر, حاننىڭ قىزىل اعاشىن, حان قىستاۋىن, حان جايلاۋىن, حان كولىن تاعى باسقا كيەلى جەرلەردى كونەكوزدەر ايتىپ, كوپشىلىك تانىپ, جۋرناليستەر مەن ءولكەتانۋشىلار قاۋىم حاتقا تۇسىرە باستادى.
قازىر ابىلاي الاڭىندا حان بابامىزدىڭ رۋحىن اسقاقتاتقان بيىك ستەللا كوككە شانشىلا كوڭىل تەربەيدى. وتكەن تاريحتان سىر شەرتەتىن ولكەتانۋ مۋزەيى كەلۋشىلەردىڭ تانىمدىق كوكجيەگىن كەڭەيتۋدە. دەسە دە, تۋعان جەردىڭ تاريحىن زەرتتەپ جيناقتاي ءتۇسۋ ورايىندا ەلباسى العا تارتقان, بولاشاققا باعدارلانعان رۋحاني جاڭعىرۋ تالابىنا ساي جۇمىستاردى جاڭا سەرپىنمەن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى ەش كۇمان تۋعىزبايدى.
وسىدان 20 جىلدىڭ ارىسىندا كوكشەتاۋ قالاسى مەن بۋرابايدىڭ ەكى ورتاسىنداعى قازاقستان اۋىلىنىڭ تاپ ىرگەسىندەگى حان سۇيەگى توبەسىندەگى قورىمنان ابىلايدىڭ ۇلكەن ۇلى ءۋالي حاننىڭ قابىرى مەن باسىنا قويىلعان قۇلپىتاسى تابىلعان بولاتىن. بۇل يگى ءىس بەلگىلى گيدروگەولوگ, ەكولوگ عالىم, ولكەتانۋشى مارقۇم ايتقاجى قازبەكوۆتىڭ ىزەرلەۋىمەن جۇرتقا جاريا ەتىلىپ, جۇزەگە اسقان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ارينە, كەشەۋىلدەپ بولسا دا, تىڭ يگەرۋشىلەر قاق ءبولىپ سىندىرىپ قيراتقان قۇلپىتاس بۇتىندەلىپ, شاعاتاي تىلىندەگى ەسكى جازۋى وقىلىپ, ۇلى عالىمىمىز شوقاننىڭ اتاسى ء–ۋالي حاننىڭ باسىنا كۇمبەزدەلگەن كەسەنە ورناتىلدى.
مىنە, وسى حان سۇيەگى توبەسى قاراقالپاق اتالاتىن تاۋدىڭ ىرگەسىندە جاتىر. ول تاۋ نەگە بۇلاي اتالادى دەسەڭىز, ابىلايدىڭ قاراقالپاقتان العان ءبايبىشەسى سايماننىڭ اۋىلى وسى ارانى جايلاعان ەكەن. قازىرگە شەيىن قونعان اۋىل جۇرتى, قازىلعان جەروشاقتار ورنى انىق كورىنەدى.
ال, ءۋالي وسى سايماننان تۋادى, قايتىس بولعاندا تۇركىستانداعى ءازىرەت سۇلتانعا اپارۋدىڭ رەتى كەلمەي, قاراقالپاق تاۋىنىڭ ەتەگىنە جەرلەنگەن شەشەسىنىڭ قاسىنا قويىلادى. سودان ءۋالي حان جاتقان قورىم حان سۇيەگى توبەسى دەپ اتالىپ كەتەدى. وسى ماڭايدا تورە تۇسكەن دەيتىن دە جەر بار. اتتاپ باسساڭ, شىم-شىمداپ تاريح شىعادى. ەل اۋزىنداعى سول تاريحتى جيىستىرۋ – ءبىر پارىز. تۋعان جەر الدىنداعى پەرزەنتتىك, كەلەر ۇرپاق الدىنداعى اتالىق پارىز.
جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىندا قازاق تاريحىندا, كوكشەتاۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحىندا ۇلكەن تۇلعالار قاناي بي, قالاق, جايىلعان, مۇساقۇل, قوشقارباي, قوساعالى, ەسەنبەردى, بايقوشقار, ءتۇنقاتار سىندى كوسەم باتىرلاردىڭ الاتىن ورنى ۇلكەن. ولار جايىندا ناقتى دەرەكتەر دە, اڭىز شەجىرەلەر دە شەرتەتىن تاريح سىرى جەتەرلىك. ءبىر عانا مۇساقۇلدىڭ تاشكەنتكە بارىپ بەگلەر-بەكتىڭ بالۋانىن جىعىپ, تۇلپارى بايگەدەن كەلىپ, نامىستى قولدان بەرمەگەن جەڭىسىنىڭ ءوزى تاعىلىمدى حيكايا. سول سياقتى, سىلەتى ماڭايىنداعى «بوگەمباي سورەسى» دەگەن جەردىڭ تاريحى دا – قاتپارلى قازاق تاريحىنىڭ ءبىر تارماعى. سول تاريح كەنىن, التىن شىققانداي, بەلدەن قازايىق, ارداقتى اعايىن!
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
