بۇل – قازاق توپىراعىنىڭ ەجەلگى تاريحىنداعى ءمانى زور ايرىقشا كەزەڭ. ب.ز.ب. 50 مىڭىنشى جىلدارى افريكادان وڭتۇستىك ازيا توپىراعىنا اۋعان نوسترا ءتىلدى حالىق, ب.ز.ب. 15 مىڭجىلدىقتاردا ۇندىەۋروپا جانە ورال-التاي ءتىلدى بولىپ جىكتەلىپ وتىرعاندارىندا, توپان تاسقىنىنا كەزىگىپ, ەۋرازيا جوتالارىنا اۋعا ءماجبۇر بولدى. وڭتۇستىك ازيانىڭ ورال-التاي حالقىنىڭ ەۋرازيا جوتاسىنا جىلجىپ, ورال مەن التاي تاۋلارىنىڭ ارالىعىن تولتىرۋى وسى كەزدەن باستالدى. ورال-التايلارمەن قاتار نوسترا تىلدىلەردىڭ ەكىنشى قاناتى ۇندىەۋروپالىقتاردىڭ جەكەلەگەن تايپالارى دا وسى وڭىردەن تابىلدى. قاڭلى, جالايىر مەن ارعىندار اراسىندا ارعى تەكتەرى ۇندىەۋروپالىقتارعا جاتاتىن قاۋىمدار كەزدەسەدى.
جىعىلعانعا جۇدىرىق دەپ, توپان قارىعىنان قاشىپ ەۋرازيا جوتاسىنا جىلجىعان جۇرتتىڭ جولىن ەكىنشى توپان تاسقىنى بوگەدى. ارينە, بۇل جەرگىلىكتى مولشەردەگى شاعىن قارىق ەدى. 8-ءشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا ءسىبىر اۋماعى قايتادان سۋىنىپ, مۇزقۇرساۋدىڭ بەلگىلەرى بىلىنە باستادى. وب دارياسىنىڭ مۇزدى مۇحيتقا قۇياتىن بوقساعى بىتەلىپ, قاتىپ قالدى. ال وبقا باتىس ءسىبىردىڭ بارشا وزەندەرى توعىسادى. اتاپ ايتقاندا, تاۆدا, توبىل, ەسىل, ەرتىس, توم, ءشۇي, بي, قاتۋىن وزەندەرى. بوقساعىنان بايلانعان مول سۋ باتىس ءسىبىر ويپاتىنا جايىلدى. اقىرى وعان دا سىيماي, توبىلدىڭ بيىك جارلاۋىتىن بۇزىپ ءوتىپ, اينالا توڭىرەكتەن 200 م تومەن جاتقان تورعاي ويپاتىنا قۇلاپ, ۇلكەيەك, قاراقۇم ارقىلى ارالعا جەتىپ, اقىرى ۇلى تۇران ويپاتىن قارىققا تولتىردى. تۇران ويپاتى ورنىندا وڭتۇستىك جاعالاۋى پامير تاۋى سىلەمدەرىمەن, سولتۇستىك جاعالاۋى قاراتاۋمەن شەكتەلگەن نيتاس مۇحيتى پايدا بولدى. ايدىنى اسىپ توگىلگەن نيتاس مۇحيتى ماڭعىستاۋ تۇبەگىن ءۇزبوي ارقىلى بۇزىپ ءوتىپ, كاسپي تەڭىزىنە توگىلدى, كاسپي مانىش مويناعى ارقىلى قارا تەڭىزدى تولتىردى, قارا تەڭىز بالقان تاۋىنىڭ قىلتاسىن بوسپور, داردانەل ارقىلى جەرورتا مۇحيتىنا بۇزىپ شىقتى. ال شىعىس تاراپتا نيتاس مۇحيتى بالقاش, ىستىقكول, ەسىك, الاكول, جالتىركول, زايسان ويپاتتارىن قارىق قىلىپ, جوڭعار قاقپاسى ارقىلى شىعىس تۇركىستان ولكەسىنە جوڭكىپ, ونى دا كول-كولشىكتەرگە كەنەلتىپ, سارىوزەن ارقىلى, سارى تەڭىزگە اعىپ كەتتى. مىنە, ب.ز.ب. 8-ءشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا قازاق توپىراعىندا وسىنداي ءزىلزالالى وقيعا ورىن الدى.
ول ءزىلزالالى قارىقتىڭ ىزدەرى ب.د.ب. 335-340 جىلدارى زۇلقارنايىن قوسمۇيىز ساق تايپالارىن باعىندىرام دەپ قازاق دالاسىندا ەرسىلى-قارسىلى شاپقىلاپ جۇرگەندە ءالى جوعالماي ساقتالىپ تۇرعان-دى. ول تۇران دالاسىنداعى شەتكى بەكىنىسى اتلاح قالاسىنا شۋ باتىردىڭ جولباسشىلىعىمەن مي بالشىققا باتپاقتاپ ازار جەتكەنىن جازىپ كەتكەن (م.قاشقاري دەرەگى).سونداي-اق ونىڭ تەڭىز سىرتى ساقتارىنا جورىق جاسايمىن دەپ, امۋداريا جاعالاۋىندا كەمە جاساپ, فلوت جاساقتاعانى دا بەلگىلى. نيتاس مۇحيتىنىڭ ىزدەرى ماكەدونسكي زامانىندا ءالى دە انىق ساقتالعانىنا وسى مالىمەتتەر قوسالقى دەرەك مىندەتىن اتقارادى.
سونىمەن, توپان تاسقىنىنان ەۋرازيا جوتاسىنا اۋا كوشكەن جۇرت جولدارىن عايىپتان پايدا بولعان نيتاس مۇحيتى بوگەپ, پامير, گيمالاي تاۋلارىنا كەلىپ كىدىرىستەۋلەرىنە تۋرا كەلدى. تەك, ب.ز.ب. 5-شى مىڭجىلدىقتا جول تاپپاي كىدىرىپ قالعان كوش نيتاس مۇحيتىنىڭ ارا-اراسىنان وتكەلدەر تاۋىپ, كوشتەرىن قايتا جالعاستىرادى.ءسويتىپ, قازاق دالاسىنىڭ باتىسىندا ورال ديالەكتىسىندە, شىعىسىندا التاي ديالەكتىسىندە سويلەيتىن ءسىبىر تۇركى ءتىلدى حالىقتارى پايدا بولدى. وسى ورايدا ورىس ارحەولوگياسىنىڭ قورىتىندى پىكىرىن ەسكە سالا كەتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق: «چتو كاساەتسيا دو مۋستە سرەدنەي ازي ي كازاحستانا ي ەدينيچنىح مۋستەرسكيح پەششەر يۋجنوي سيبيري, ستاۆشيح يزۆەستنىمي زا پوسلەدنيە گودى, تو پاميانيكي ەتيح تەرريتوري وبنارۋجيۆايۋت وتدەلنىە ەلەمەنتى سحودستۆا س مۋستەرسكيمي پامياتنيكامي پەرەدنەي ازي, ا تاكجە يۋجنوي ازي (پاكيستان ي سەۆەرو-زاپادنايا ينديا). نو ۆ ناستوياششەە ۆرەميا ۋتۆەرجدات يح پرينادلەجنوست ك وپرەدەلەننوي يستوريكو-كۋلتۋرنوي وبلاستي توي يلي ينوي ەپوحي بىلو بى پرەجدەۆرەمەننو. وتمەتيم ۆ ەتوي سۆيازي ي انالوگي, كوتورىە پرەدستاۆلياەت, وچەۆيدنو, دومۋستەرسكي گالەچنىي رانني پولەوليت يۋجنوگو كازاحستانا راننە پالەوليتيچەسكومۋ سوانۋ يۋجنىح پرەدگوري گيمالاەۆ» (پالەوليت سسسر. م., 1984. 349 س.).
ورىس ارحەولوگياسىنىڭ كۇرە تامىر ويلارى ءبىزدىڭ جوعارىدا بايان ەتكەن وقيعالارىمىزبەن بىرمە-ءبىر سايكەسەدى. وڭتۇستىك ولكەلەرى تۇرعىندارىنىڭ ورتا ازيا مەن ەۋرازيا جوتاسىنا جىلجىعانى داۋسىز. الدىڭعى ازيا جۇرتى – ۇندىەۋروپالىقتار ورتا ازيا توپىراعىنان كوبىرەك كورىنىس تاپسا, ءبىر كەزدەرى پاكىستان, باتىس ءۇندىستان, گيمالاي تاۋلارىنىڭ ءتۇستىگىن جايلاعان تايپالار ەۋرازيا جوتاسى – قازاقستان توپىراعىنان كەلىپ شىققان.
ولار يەسىز جاتقان يەن دالا بوس جەرلەرگە كەلدى ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىزدار. كەڭەس عالىمدارى,سولاردىڭ قاتارىندا ورتا ازيا جانە قازاقستان ارحەولوگتارى, مىڭداعان توننا جەر قوپارىپ, جۇزدەگەن توم ەڭبەكتەر جازىپ, پالەوليت داۋىرىنەن (ب.ز.ب. 2 ملن جىل مەن 10 مىڭىنشى جىلدار ارالىعى) العاشقى ادام ىزدەرىن تابۋ ءۇشىن ايانباي جان سالعاندارىن ەسكەرمەۋگە نەگىز جوق. سول تىنباي ىزدەنىس ءناتيجەسىندە ورتا ازيا اۋماعىنان پالەوليت ءداۋىرىنىڭ اشەل (ب.ز.ب. 700 – 120 مىڭجىلدىق) كەزەڭىنە جاتاتىن قاراتاۋ, لاحۋتي, كراسنوۆودسك – ۇزىن سانى 10, مۋستە (ب.ز.ب. 150 – 35 مىڭجىلدىقتار) داۋىرىنە جاتاتىن تەسىكتاس, حودجاكەنت, وبيراحمەت, وگزيكىك – ۇزىنا سانى 80 العاشقى ادام تۇراقتارىنىڭ ورىندارى تابىلدى. قازاقستان توپىراعى دا پالەوليت كەزەڭى جادىگەرلىكتەرىنەن قۇر الاقان ەمەس. ارحەولوگ ح.ا.الپىسباەۆ جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانىنا قاراستى بورىقازعان, تاڭىرقازعان تۇراقتارىنان تابىلعان مالتاتاس قۇرالداردى اشەل ادامدارى مەنشىگىنە جاتقىزادى. وسى سىپاتتى كونەنىڭ كوزدەرى جەزقازعان قالاسىنان 150 شاقىرىم جامانايبات, جەزدى اۋدانىنىڭ وبالىساي مەكەنى مەن ماڭعىستاۋ تۇبەگىنەن دە ۇشىراسىپ وتىر. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, العاباس اۋدانى ارىستاندى وزەنى جاعالاۋىنداعى كونە كۇلدىكتەر دە وسى قاتاردىڭ جۇقانالارى.
وسىنىڭ ءبارىن ءبىر قاتارعا جيناقتاي كەلگەندە كونەنىڭ كوزى, پالەوليت ءداۋىرىنىڭ ايعاقتارى دەۋگە جارارلىق ءبىراز دۇنيەنىڭ باسى قۇرالاتىن سياقتى. ەۋرازيا جوتاسى پالەوليتىن كەڭ ماعىنادا شولا قاراعاندا باتىس ەۋروپا ايماعىندا العاشقى ادام ىزدەرى ب.ز.ب. 950-890 مىڭجىلدىقتاردا, شىعىس ەۋروپا توپىراعىندا 800 مىڭجىلدىق شاماسىندا, ال قازاقستان اۋماعىندا 700 مىڭجىلدىقتا كورىنىس تاپقانى بايقالادى. ال ەندى وسىناۋ انتروپوگەن داۋىرىنە – ادامزات بالاسىنىڭ پايدا بولۋ كەزەڭىنە بەرىلگەن قورىتىندى پىكىر تومەندەگىدەي: «قازاقستاندا تابىلعان ماتەريالدار ازيا مەن افريكا جەرلەرىنەن تابىلعان ەڭبەك قۇرالدارىمەن بىردەيلىگى جانە سولارعا ۇقساستىعى, تومەنگى پالەوليت مادەنيەتىنىڭ دامۋىنىڭ بىرلىگى تۋرالى بولجام ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول مادەنيەتتەگى وزگەرىستەر مەن دامۋ ءبىر جولمەن جۇرگەن» (قازاقستان تاريحى.وچەركتەر. الماتى, 1994. 9 ب.). بۇدان ەۋرازيا توپىراعىندا جاساعان ەجەلگى قاۋىمدار جەرگىلىكتى جەردىڭ ءتول پەرزەنتتەرى ەمەس, افريكا, ازيا وڭىرلەرىنەن اۋىپ كەلگەندەر دەگەن قورىتىندى شىعادى. ءسىرا, ول پىكىردە جان جوق بولماس. باتىس ەۋروپا, شىعىس ەۋروپا, ءتىپتى قازاقستاننىڭ تەرىستىك ايماقتارى بەرىگە دەيىن قالىڭ توڭ مۇزقۇرساۋدا جاتتى. وندا ادامنىڭ جانۋارلار دۇنيەسىنەن ءبولىنىپ شىعۋىنا اسەر ەتكەندەي قولايلى كليماتتىق جاعداي بولماعان دا سياقتى. دەمەك, وڭتۇستىك جىلى ولكەلەردە ءوسىپ-ونگەن ادامداردىڭ ەۋرازيا ايماعىنا جىلجۋى ب.ز.ب. 1 ملن جىلدارى باستالىپ, ولاردىڭ ەمەسكى ىزدەرى ب.ز.ب. 900 – 700 مىڭجىلدىقتاردا كوزگە شالىنعانى اقىلعا قونادى.
قالاي دەگەنمەن دە, ب.ز.ب. 24 -18 مىڭجىلدىقتار ارالىعىندا ەۋرازيا جوتاسىندا ءۇش مادەني وشاق دامۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن كوزگە ءتۇستى: وزبەكستانداعى سامارقاند مادەني وشاعى, دونداعى كوستەنكو تۇراقتارى, وڭتۇستىك ءسىبىر ايماقتارىنداعى ۋست-كان, دۆۋگلازكا, قۇمارا, انگارا, مالتا, بۋرەت, ساننىي مىس, افونتوۆو گورا, كوكارەۆو مادەنيەتتەرى. ورتا ازيا مەن ەۋرازيا جوتاسى جانە وڭتۇستىك, شىعىس ءسىبىر مادەنيەت جۇرناقتارىن سالىستىرا زەرتتەگەن ايگىلى تاريحشىلار وكلادنيكوۆ, ابراموۆتار ولاردىڭ بىرتەكتى مادەني جالعاستىعىنا كوز جەتكىزدى.
مىنە, كەلە-تۇرا وسى جۇرتتاردىڭ ارالاسۋىنان ورتا ازيا, شىعىس, وڭتۇستىك, باتىس ءسىبىر ايماعى مەن ەۋرازيا ۇزاق جوتاسىنىڭ ۇزىنا بويىندا جاڭا سۋپەرەتنوستار پايدا بولدى. ورال تىلدىك ايماعىنداعىلار – ۋگرو-فيندىك, التاي تىلدىك ايماعىنداعىلار – تۇركى, ۇندىەۋروپا تىلدىك ايماعىنداعىلار پارسى ءتىلى ىقپالىندا بولدى. ورتا ازيادا ارامەي, سارمات, اس, الان, شىعىس تۇركىستاندا توحار, توگون, وڭتۇستىك سىبىردە سۋمەر (شۋمەر), ەرتىس القابىندا سامار, ەسىل-نۇرادا ارقا (ارگي), ارال-جايىق اراسىندا قيما (قيماق, كەمەر), ماڭعىستاۋ تۇبەگەيلى داح, دون بويىندا تاناي (داناي), ۋگور (ۋگور, وگور, وگۋز) سۋپەرەتنوستارى كوزگە ءتۇستى.
ب.ز.ب. 5-ءشى مىڭجىلدىقتا توپان قارىعىنا جۇتىلعان ولكەلەر قۇرعاپ, كۇنكورىس قامىنا جارامدى قالىپقا كەلدى. سول جىلدارى وزگەلەردەن بۇرىن بايىرعى وتاندارىنا قاراي قوزعالعان سۋمەرلەر (شۋمەرلەر) 4,5 جىلدارىنىڭ ورتا كەزدەرىندەگى وڭتۇستىكتەگى قوس وزەن تيگر, ەۆفرات وزەندەرىنىڭ تومەنگى ساعاسىنا جەتىپ, كوشتەرىن دوعارىپ جايلانا باستادى. وسى توپىراقتا ولار ونەگەلەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولعان وركەنيەتتىڭ ىرگەسىن قالادى. ۇزاق جىلدار التايدىڭ سىرتىنداعى سۋمەر مۇزتاۋىنان اپپاق ءسۇت تارىزدەنىپ اعاتىن اقسۋ وزەنىن مەكەندەپ, تۇركى جۇرتىنا ءتان ءومىر داستۇرلەرى مەن تىلدىك قورىنىڭ ءبىرازىن بويىنا ءسىڭىرىپ, بايىرعى توپىراقتارىنا قايتىپ ورالدى. ولاردىڭ تىلدەرىندە تۇركىلىك ەلەمەنتتەر قاپتاپ ءجۇر, الايدا ولاردىڭ و باستان-اق تۇرىك ءتىلىنىڭ التايلىق توبىنا جاتقان-جاتپاعانىن, الدە سىبىرلىك ساپارلارىندا تىلدىك قورىنا تۇركىلىك ەلەمەنتتەردى كوپ قامتىعان سەميت ءتىلدى ەكەندەرىن ءداپ باسىپ ايتۋعا شاما-شارقىم جەتپەي وتىرعانىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىن. الايدا, شۋمەرلەردىڭ قازاق توپىراعىمەن تاعدىرلاس بولۋلارىنىڭ ءوزى-اق تەڭدەسى جوق ۇلكەن جاڭالىق. ولاردىڭ سۋمەر ولكەسىنەن, شىعىس قازاقستاننىڭ اقسۋ وزەنى باستاۋ الاتىن بەلۋحا (سۋمەر تاۋى وسى) القابىنان كەتكەنى انىق. ولاردىڭ وڭتۇستىككە جىلجىعان كوش ىزدەرىنەن حابار بەرىپ تۇرىكمەنستاندا سۋمەر وزەنى, ەدىل بويىندا قاجىتارحان مەن ساراي-باتۋ اراسىنداعى سۋمەركەن قالاسىنىڭ ورنى دا جاتىر. موڭعولدارعا 8 جىل بويى بەرىلمەگەن بۇل قالا كەيىن اس بەكىنىسى, ياكي ازىق تايپاسىنىڭ كىندىك بەكىنىسىنە اينالدى. الايدا, اس-ازىقتاردىڭ سۋمەرلەردىڭ جالعاسى بولۋى كۇماندى. قالاي دەگەنمەن دە, سۋمەرلەردىڭ نەگىزگى توبى تۇرىكمەنستان ارقىلى وڭتۇستىك ولكەلەرگە ۇزاعاندا, ولاردىڭ ءبولىنىپ قالعان ءبىر توپتارى ەدىل-جايىققا بەتتەگەن. بالكىم, حازار زامانىندا كوزگە تۇسەتىن سۋۆار عۇندارى نەمەسە سۋۆاشتار (شۋۆاشتار) وسى سۋمەرلەردىڭ جۇرناقتارى بولۋى ابدەن ىقتيمال.
شۋمەرلەردەن كەيىن ب.ز.ب. 2-ءشى مىڭجىلدىقتاردىڭ باسىندا وڭتۇستىككە سامار تايپاسى دا اۋدى. ولاردىڭ نەگىزگى توبى سامارقاند ولكەسى ارقىلى ءوتىپ, سامارقاند قالاسىنىڭ ىرگەسىن قالاعان. حافيز ءتانىش «شاراف-ناما-ي شاحي» كىتابىندا : «سامارقان ەجەلدەن ۇلى حاندار مەن الەۋەتتى بيلەۋشىلەردىڭ استانا قالاسى بولعان. بىرەۋلەر ونىڭ ىرگەسىن كوتەرگەن كاي-كاۆۋس دەسە, ەكىنشىلەرى ەسكەندىر دەيدى. ال ونىڭ قابىرعاسىن قالاعان تۋببا اۋلەتىنىڭ سىيلى ءامىرى – سامار. سامارقان ساماردىڭ تۇراعى دەگەن ءسوز» دەيدى (حافيز-ي ءتانىش بۋحاري. شاراف-ناما-ي شاحي. چ.2. م.,1989. 229 ب.). تايپانىڭ ءجۇرىپ وتكەن بەل-بەلەستەرىندە توپونيميكالىق بەلگى رەتىندە اتتارى قالىپ وتىرعان. ەرتىستىڭ وبقا قۇيار ساعاسىنداعى سامار ايماعى, شىعىس قازاقستانداعى سامار كولى, ەدىل-جايىق اراسىنداعى سامارا وبلىسى, سامارا قالاسى, ورتا ازياداعى سامارقاند قالاسى, ارابياداعى ەۆفرات وزەنى بويىنداعى سامار ولكەسى, ساماريا قالاسى, پالەستيناداعى سامار تاۋى, سامار قالاسى. ال اراب تاريحناماسى سامارلىق تۋببا تايپاسىن يەمەندىك ارابتاردىڭ ارگى تەگى سانايدى. ولار وزدەرىن كاحتان رۋىنان شىقتىق دەپ, پارشالارىن توبا دەپ اتاعان. ال كاحتان اتاۋى – كاۆكازدىق ادىع تۇركىلەرىنىڭ كاح اتالىعى. سوندىقتان, مۇسىلمان دىنىندەگى «حاق تاعالا», «توبا», «ءتاۋبا» سوزدەرى تۇرىكتىك اتاۋلار بولۋى ابدەن مۇمكىن. ءاۋ باستا ءباداۋي تايپالارى اراسىندا بولعان سامارلار كەيىن پالەستيناعا قونىستانادى. ولار سامار قالاسىنىڭ ىرگەسىن ب.ز.ب. 925 جىلى كوتەرگەن. «كونە وسيەت» جازبالارىنىڭ مالىمەتىنشە: سامارلار اسسيريا مەملەكەتىنىڭ بودانى بولعان, اسسيريالىقتار ءيزرايلدى جەڭىپ, جەرلەرىنەن ىعىستىرعاندا ولاردىڭ جۇرتىن سامارلار مەنشىكتەگەن. ءسويتىپ, سامارلاردىڭ ەلەۋلى ءبىر توبى ەۆرەيلەرمەن ارالاسقان. سىرت جۇرتقا ەۆرەي سانالعانمەن, ەتنيكالىق ءوز وقشاۋلىعىن ءالى جوعالتپاي كەلەدى. سەميت تىلىندە سويلەيدى. بۇل قاۋىمنىڭ دا ءبىر بولەگى وڭتۇستىككە اۋعان باستاپقى توپتان جىرىلىپ قالىپ, ەدىل-جايىق بەتتەگەنى بەلگىلى. سامارا وبلىسى, سامارا قالاسى سونىڭ ايعاعى. ولاردىڭ ەۋرازياداعى سىلەمدەرى قازىرگى ماري حالقى.
توپان تاسقىنىنان كەيىنگى كەزەڭدە جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ وڭتۇستىكتەن اۋىپ كەلگەن جۇرتپەن ارالاسىپ, ساپىرىلىسۋ ناتيجەسىندە پايدا بولعان جاڭا سۋپەرەتوستىڭ ءبىرى – كيمەرلەر. گرەك گرامماتيكاسى اسەرىمەن وسىلاي كيمەر, كيمار بولىپ الىپتەلگەن. ال ولاردىڭ شىن اتاۋى – قيما, قيماق. ولاردىڭ ءبىر بولەگى ب.ز.ب. 2 مىڭىنشى جىلدىقتىڭ باسىندا وڭتۇستىك ولكەلەرگە ۇزاپ, ەۆرەي جىلنامالارىندا يمەر, اراب تاريحناماسىندا حيميار دەپ الىپتەلدى. كيمەر-قيمالاردىڭ بۇل توبى يەمەن ارابتارىنىڭ قالىپتاسۋىندا شەشۋشى ءرول اتقاردى.
ب.ز.ب. 5-ءشى عاسىر اۆتورى «تاريح اتاسى» گەرودوت بۇل قيما, قيماقتاردى كيمار دەپ جازىپ, قارا تەڭىزدىڭ شىعىس تاراپى ازاۋ تەڭىزى مەن قوبان وزەندەرى بويىن جايلاعان كيمەرلەر تۋرالى اجەپتاۋىر مالىمەت قالدىردى. ولاردىڭ قونىستارى كيمەر وبلىسى, كيمەرلىك بوسپور قالاسى, كيمەر وتكەلدەرى اتالىپ, ب.ز.ب. VIII عاسىردىڭ اياعى نە VII عاسىردىڭ باسىندا شىعىستان اۋىپ كەلگەن سكيفتەردىڭ شابۋىلىنا تاپ بولىپ, قاپ تاۋىن اينالىپ الدىڭعى ازياعا اۋعانىن ەگجەي-تەگجەي جازىپ قالدىردى. ارينە, گەرودوت الدىڭعى لەكتەرى ارابياعا ۇزاعان كيمەرلەردىڭ بايىرعى وتانىندا وتىرىپ قالعان ءبىر شاقتاۋلى توبىنىڭ تاعدىرىن قالامىنا تيەك ەتتى. الايدا, تاريحشى كيمەرلەر بايىرعى وتانىن تاستاپ اۋىپ كەتتى دەگەنمەنەن, تۇگەلدەي اۋماعانىنا ءومىر شىندىعى كوز جەتكىزدى. جاڭاشا جىل قايىرۋىمىزدىڭ V –VII عاسىرلارىندا بايىرعى كيمەرلەردىڭ سوڭعى سىلەمدەرى ۋيتيگۋر, ونوگور تايپالارى قوبان وزەنى بويىندا ۇلى بولگاريا حاندىعىنىڭ ىرگەسىن كوتەردى. ولار كەيىن حازار حاندىعىنا باعىنىشتى جاعدايعا كوشىپ, گرەكيا مەن كيەۆ ءرۋسى تاراپىنداعى شەكارا كۇزەتى مىندەتىن اتقاردى. VIII عاسىردا ءبىر شاڭىراق استىنا سىيىسا الماعان اعايىندى كۋبرابات پەن اسپارۋح ەكىگە ءبولىنىپ, اسپارۋح بالقان تاۋىنداعى ۆالاحيا ايماعىنا كەتتى دە, كۋبرابات بولگارلارى ءوز اتتارىمەن ۆولگا اتانعان ۇلى وزەندى جاعالاپ بارىپ, بۇلعار, سۋۆار قالالارىن سالىپ, ەدىلدىڭ ورتاڭعى اعىسىندا تۇراقتاپ قالدى. ولار تۇرا-كەلە قازان تاتارلارىن قالىپتادى.
(جالعاسى. باسى 77-نومىردە)
انەس ساراي,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
