التى الاشتىڭ ۇرپاعى ءتاۋ ەتىپ, اسقاق رۋحىنا باس يەتىن قىزىرلى ەل – جامبىل اۋدانىنىڭ تاريحى تىم ارىدەن باستالادى. باتىرلار مەن اقىنداردىڭ, جايساڭداردىڭ مەكەنى اتانىپ, حالىقتان باعاسىن العان ايماقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جايلى جازۋ ءۇشىن اۋدان اكىمدىگىنە كەلگەنىمىزدە, اكىمنىڭ باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ, جاڭا باسشى تاعايىندالعانىنىڭ ۇستىنەن شىقتىق. بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, اۋدان اكىمى بولعان ماحاببات بيگەلديەۆ تالدىقورعان قالاسىنا, جامبىل اۋدانىنا بينالى ىسقاق اكىم بولىپ تاعايىندالدى. مۇنى «جاقسى قوناق كەلسە, قوي ەگىز تۋادى» دەگەن ءتامسىلمەن بايلانىستىرۋعا تۋرا كەلدى. جۇمىسىمىزدى ايماقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى دامۋىنا بايلانىستى جالعاستىردىق.
تاريحتى تاراتىپ ايتساق, 1928 جىلى قاستەك اۋدانى دەپ اتالىپ, العاشقى ىرگەتاسى قالانىپتى. كەيىننەن 1938 جىلى اۋدانعا جىر الىبى جامبىل ەسىمى بەرىلەدى. وسى كيەلى مەكەننەن بۇگىندە ەسىمى ۇرانعا اينالعان قاراساي باتىر مەن ناۋرىزبايدان باستاپ, باھادۇر بابالارمەن بىرگە ءسۇيىنباي مەن جامبىل جىر توگىپ, حالقىنا رۋحاني باي مۇرا قالدىرعانى باسى اشىق اڭگىمە.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلعان جامبىلدىقتار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ءجانە رۋحاني سالادا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالار قولعا الىنىپ, ونەركاسىپ ءوندىرىسى قالىپتى دامۋ ۇستىندە. ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جاقساردى. وتكەن جىلى ونەركاسىپ سالاسىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمى 5 ملرد. 156 ملن. تەڭگەنى قۇراپتى. مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا اۋدان اۋماعىندا «تاسكوم» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ تابيعي تاستاردى وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلسا, گرانيت وڭدەۋ زاۋىتى اۋدان ەكونوميكاسىنا ءوزىندىك ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەن بالقاش جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى دا باستالدى. بۇگىنگى كۇنى مۇنداعى ماگيسترالدى اۋىزسۋ جۇيەسى, تەمىرجول تورابىنىڭ كىرمە جولدارى سالىنۋ ۇستىندە. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىمەن 1021 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلىپ, 85 ادام كاسىپتىك دايىندىققا جىبەرىلگەنى دە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تاپقانىنىڭ دالەلى.
اۋدان نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. وتكەن جىلى سالادا 11 ملرد. 809 ملن.تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلىپتى. مەملەكەتتەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا 177 ملن. تەڭگە قارجى بولىنگەن. شارۋا قوجالىقتارىنا جانار-جاعارماي, تىڭايتقىش قۇنىن ارزانداتۋ, تۇقىم شارۋاشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ, اتقارىلاتىن قىزمەتتەردى سۋبسيديالاۋ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, مالدارىگەرلىك شارالار, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورىنان تۇرمىسى تومەن وتباسىلارىنىڭ جەكە شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋىنا شاعىن نەسيە باعىتتاۋ شارالارى قارجىلاندىرىلعان. گەكتار بەرەكەلىلىگىن ارتتىرۋ ءناتيجەسىندە 29500 گەكتارعا كۇزدىك, 18400 گەكتار جازدىق ءداندى داقىل, 740 گەكتارعا تەحنيكالىق داقىلدار ەگىلىپ, كوكتەمنىڭ ءار كۇنى ءتيىمدى پايدالانىلۋدا. بيىلعى جىلدىڭ استىعى ەسەبىنە 29 510 گەكتارعا كۇزدىك بيداي سەبىلسە, ونىڭ شىعىمى دا كوڭىلدەگىدەي.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا دا ىرگەلى ىستەر ومىرگە كەلسە, مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىرۋ ارقىلى تابىس تولىعا تۇسكەن. شارۋاشىلىقتاردا 17748 توننا ەت, 37890 توننا ءسۇت, 8 ملن. 536 مىڭ دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلىپ, تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقانىن كورۋگە بولادى.
ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋ جانە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ارقىلى حالىققا ارنالعان ارزان باعاداعى تاۋارلار ءوندىرىلۋدە. قولجەتىمدى كوكونىسپەن جىل بويى قامتاماسىز ەتەتىن جىلىجاي سالۋعا دەن قويىلدى. ماسەلەن, ارزان كوكونىسپەن تۇتىنۋشىنى جىل بويى قامتاماسىز ەتەتىن قاراقىستاق اۋىلىندا 10 گەكتارعا 50 جىلىجاي سالىنىپ, العاشقى ءونىم تۇتىنۋشىعا جونەلتىلمەكشى. ال, جامبىل اۋىلىندا 2 گەكتارعا وسىنداي كەشەن سالۋ جۇمىسى باستالعان.
ول ءۇشىن ءومىر ارقاۋىمەن قامتامىز ەتۋدىڭ جاڭاشىل ارنالارىن بايىرعى قازىنا قاينارلارىمەن بىلگىرلىكپەن ۇشتاستىرۋعا ۇمتىلۋدا. ورايى كەلگەندە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تۋعان وتانعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ جونىندەگى ۇلاعاتتى ۇستانىمىنا ناقتى ىسپەن جاۋاپ بەرۋدى ماقسات ەتكەن اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ايتساق, ارتىق بولماس. ەلباسى بيىلعى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا «پاتريوتيزم» دەپ اتالاتىن قاسيەتتى قاعيداتقا قىسقا دا نۇسقا سيپاتتاما بەردى. سوعان دا ساي ەگەمەن ەلىنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن قالاي وتەپ كەلە جاتقانى جانە الداعى كەزەڭگە ارنالعان تۇلعالى اسىل مۇراتتارى تۋرالى جۇرەك قىلىن شەرتكەن شەجىرەلى جان تولقىنىسىن جايىپ سالعان بولاتىن. ونى اۋدان حالقى قىزۋ قولداۋدا.
بالكىم, «اڭسارى باردىڭ – ايتارى بار» دەمەكشى, 140 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار كيەلى جامبىل ەلىنىڭ 60 مىڭعا تارتا سايلاۋشىلارى مەرەيى ۇستەم مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىرتۋار پرەزيدەنتىن ءبىراۋىزدان قولداپ, داۋىس بەرۋى دە وسىناۋ ىنتىماقتىڭ ۇلگىسى دەپ باعالاعان ءجون.
جەرۇيىق مەكەندى جايلاعان جايساڭ جانداردىڭ جىل وتكەن سايىن جاڭا قىرىنان جارقىراپ, تۋعان ولكەگە تۋىن تىگۋگە جۇدىرىقتاي جۇمىلا اتسالىسىپ جۇرگەندىگىنە تولىپ جاتقان دايەكتى دالەل كەلتىرۋگە بولادى. سوندىقتان دا دانا ساياساتكەردىڭ بالاماسىز باعدارلامالارىن باسشىلىققا الۋ بارىسىندا بويتۇمارداي اسپەتتەيتىن قاناتتى سوزدەردى دە ءاردايىم جۇرەك تۇپكىرىندە سىر عىپ ساقتاپ جۇرەتىندىكتەرىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, «ارعىماق اتقا ءمىندىم دەپ, اتا-جۇرتىڭدى ۇمىتپا», نەمەسە «قازاقتىڭ بۇكىل تاريحى – بىرىگۋ تاريحى» دەگەن ءتارىزدى, سونداي-اق ءدىنىمىز بەن ءدىلىمىز, انا ءتىلىمىزدىڭ ءدىن اماندىعىمەن قاتار دانىشپان ابايدىڭ ايدىن-شالقار وركەنيەت الەمىنەن, حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ سارقىلماس كاۋسارلارىنان سۋسىنداۋ قاجەتتىگى جايلى كوسەم ءسوزدەرى مەن كوركەم ويلارى قانشاما دەسەڭىزشى!
ءيا, «گۇل وسكەن جەرگە-گۇل وسەدى» دەگەن. شىنىندا دا, ۇلى قايراتكەرلىگىمەن, شەشەندىگىمەن, كەمەل كەلەشەكتى بولجاي بىلەتىن كوسەمدىگىمەن الەمدى اۋزىنا قاراتقان مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ كىندىك قانى تامعان ءسۇيىنباي, جامبىل جەرىنىڭ قادىر-قاسيەتى جايلى قالاي ايتسا دا جاراسادى. جيدەلىبايسىنداي جەتىسۋ ايماعىنىڭ اسقاق الاتاۋ اتىرابىندا ەرلىك پەن ورلىكتىڭ, ونەر مەن ءبىلىمنىڭ, ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ التىن جىلعاسى لايىقتى جالعاسىن تابۋدا.
«ساباقتى ينە – ساتىمەن» دەمەكشى, بۇگىنگى وڭتايلى تۇستا تۇمارلى جادىگەرلەرىمىزدىڭ «برەندى» ەسەپتەلەتىن ەرەكشە تىركەستەردى اۋىزعا الۋىمنىڭ سەبەبى وسى. سەبەبى, جىر جامپوزىنىڭ سۇلۋ دا سۇستى سۋىقتوبەنىڭ قويناۋى التىن كەنىشىنە باي ەكەنىن ەسكەرتىپ, سۇڭعىلا سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ ايرىقشا تاڭدانعان تابيعاتتىڭ ءالى دە تۇگىن تارتساق, مايى تامشىلاپ تۇرعانى اقيقات. كيەلى مەكەندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تۇگەل ءوسىرىلىپ, شىبىق شانشىساڭ, تال-تەرەگى جايقالىپ-جاينايتىنى, اس اتاسى اسىل نانىمىزدىڭ التىن وزەگى – ارپا-بيدايدىڭ باداناداي باس الاتىنى, ءدامى ءتىل ۇيىرگەن الماتى اپورتى مەن ورىك-مەيىزىنىڭ ماۋەلەپ, ءتىپتى بابىن تاپساڭىز, گرەك جاڭعاعىنىڭ دا ءبۇر جارىپ, شىعا كەلەتىنى بۇلتارتپاس كۋا. ونى ءار كوشەدەگى كوكتەمدە جاپىراق جايىپ, گۇلدەگەن باقتار دالەلەلدەيدى.
سونىمەن, قۇشاعى قۇتتى ءورىسكە, قويناۋى كەنىشكە, ەل ءىشى ونەر-بىلىمگە, دارحان دالامىز بەن زاڭعار تاۋلاردىڭ جاسامپاز ازاماتتارى قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىستارىنىڭ ەڭبەك داستانىنا اسىل ارقاۋ بولاتىنى ايدان انىق. «بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ جيىرما جىلى» دەپ اتالعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بيىلعى مەرەكەسىنە دە ۇلى جاكەڭنىڭ ۇرپاقتارى مەرەيلى تارتۋلارمەن كەلۋ ءۇشىن ۇلاعاتتى العى شارتتار قالاعان ەكەن. اتاپ ايتقاندا, بۇل جىل «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن ويداعىداي ورىنداۋدىڭ بەدەرلى بەلەسى سانالعان. «قازاقستان-2020» اتتى ۇكىمەت باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قازىردىڭ ءوزىندە لايىقتى ۇلەس قوسىلا باستاعان. ياعني, ەڭ الدىمەن ەلباسى تاپسىرماسىنداعى ەكونوميكالىق ورلەۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك - مادەني, رۋحاني سالالارعا بارىنشا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى كەمەلدى كەلەشەگىمىزگە باتىل قادامدار جاسالۋدا. ارينە, ول ءۇشىن قازاقستان حالقىنا ارناعان «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىن باسشىلىققا الۋدىڭ بەرىك نەگىزى قالانۋمەن قاتار, بۇل ءۇردىس ناقتى جۇمىستارمەن جالعاسقانى كوڭىلگە قۋانىش نۇرىن قۇيادى.
اۋداننىڭ جەتەكشى سالاسى مال جانە ەگىن شارۋاشىلىقتارىنا شاعىن شولۋ جاساپ, ەگەمەندىك جىلدارىندا وركەن جايعان وزەكتى سالالارعا دا سالىستىرمالى تۇردە توقتالعان ءجون. بۇدان بىرەر جىل عانا بۇرىن اۋدان بيۋدجەتى ماردىمسىز دەسەك, بيىل ونىڭ كولەمىن 3 ەسەلەپ ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ارينە, مۇنداي قارقىندى كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. ول ءۇشىن, ىسكەر دە بىلىكتى, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى باسىم, اينالاسىن شاراپاتتى شارالارعا قاتىستىرا الاتىن, ىنتالى كادرلار مەن جالپى جۇرتشىلىقتى جاڭاشىلدىققا باستاپ اكەتەتىن, ەلىن, جەرىن, ەڭ اقىرىندا ۇلى وتانىن جانىنداي سۇيەتىن پاتريوت, ەلجاندى ازاماتتار تاربيەلەۋ – باستى ماقسات.
مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا, جامبىل اۋدانىنىڭ پەرزەنتى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ ءجونى بولەك. سەبەبى, ول ۇزاق جىلدار بويى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاعىلىمدى تاربيەسىنەن ۇلگى الىپ, وزىنە تاپسىرىلعان قىزمەتتەردى ءمىنسىز اتقاردى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قول جەتكىزىپ, جەر ءجانناتى جەتىسۋ قاي جاعىنان بولسا دا گۇلدەندى.
ءوڭىر ەكونوميكاسى سەرپىندى دامىپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارعان ۇستىنە جاقسارا ءتۇستى. بىزدىڭشە, مۇنىڭ ءبارى شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق سالاسىن ۇيلەسىمدى جۇرگىزۋمەن قاتار, ىشكى جانە سىرتقى ينۆەستيتسيا تارتۋدى جولعا قويۋدىڭ جەمىسى دەر ەدىك. وتكەن جىلى اۋدان قازىناسىنا 17 ملرد. 476 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلىپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2010 جىلى سالىق ءتۇسىمى 2 ملرد. تەڭگەدەن اناعۇرلىم اسقان. بارلىعى 4 ملرد. 430 ملن. تەڭگەنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. ەسەپتى كەزەڭدە 50-گە جۋىق وتباسى قونىس توي قۋانىشىنا بولەندى. مۇنىڭ بارىنە مۇرىندىق بولعان زاڭدى جانە جەكە تۇلعالار جالپى كولەمى 170 ملن. تەڭگەلىك ءدارىحانالار, دۇكەندەر, ويىن-ساۋىق وتاۋلارى, كەڭسەلەر جانە قاساپحانا الاڭدارى, تاعى باسقا الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋىنە ۇيىتقى بولدى.
جاسىراتىنى جوق, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى توقىراۋ سالدارىنان كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ اۋىزسۋ قۇبىرلارى مەن كارىزدىك جۇيەلەرى توزىپ, مۇشكىل حالگە دۋشار بولعان-دى. «جول كارتاسى» اياسىندا ينفراقۇرىلىم قۇرىلىستارى كوز قۋانتارلىقتاي تۇرپاتقا يە بولۋدا. ونداعان ەلدى مەكەندەردەگى تاس جولدار قايتا جوندەلىپ, «كوگىلدىر وتىننىڭ» قۋاتتى قىزۋىنا جۇرتشىلىقتىڭ كەنەلگەنى. وسىندايدا نۇروتاندىقتاردىڭ «اتقارىلعان ىستەر از ەمەس. بىرگە جالعاستىرايىق!» دەگەنى ءسات سايىن ەسكە تۇسەدى.
ۇزىناعاش اۋىلىنىڭ اجار-كوركى سوڭعى جىلدارى تانىماستاي وزگەرىپ, ساۋلەتتەندى. اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ الاڭى, جامبىل ەسكەرتكىشىنىڭ اللەياسى كوركەم كەلبەتىمەن كوز قۋانتىپ, قالىڭ بۇقارانىڭ سۇيىكتى دەمالىس مەكەنىنە اينالعان. ال, توعىز جىلدىڭ تورابىنداعى اسپانمەن تىلدەسكەن «بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماق» مونۋمەنتى ارايلى اۋىلدىڭ شىرايىن ارتتىرا تۇسكەن. اۋداندىق ورتالىق كىتاپحانا, جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمى, اۋداندىق گازەت رەداكتسياسىنىڭ عيماراتتارى, ءمادەنيەت ءۇيىنىڭ جاتاقحاناسى, ورتالىق ستاديون, حالىق بانكى ءبولىمشەسىنىڭ كەڭسەسى كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتكىزىلىپ, وسى زامانعى ساۋلەت ساندىلىگىنىڭ شۋاعىنا بولەندى.
حالىقتىڭ رۋحاني جان-ءدۇنيەسىن بايىتۋ, ەل ىشىندەگى ونەرلىلەردىڭ كوزىن اشۋ ماقساتىندا دا جۇمىس جالعاسۋدا. 30 جىل بۇرىن قۇرىلىپ, كەزىندە دۇرىلدەگەن دارىنىمەن شارتاراپقا تانىلعانىمەن, كەيىننەن ۇمىتىلا باستاعان «قۇلانساز» حالىقتىق فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءان-بي ءانسامبلى قايتا تۇلەدى. كورەرمەنىمەن ەكىنشى مارتە قاۋىشقان ونەر ۇجىمى قىسقا ۋاقىتتا ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. ولاي دەيتىنىمىز, ءانسامبلدىڭ كونتسەرتىن تاماشالاعان ەلباسى ۇجىمدى استاناعا ارنايى شاقىرتقان ەدى. وسىلايشا, كونگرەسس حوللداعى, الماتى ستۋدەنتتەر سارايىنداعى, تالدىقورعان قالاسىنىڭ «جاستار» سپورت سارايىنداعى كونتسەرتتەر كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالدى. ەڭ باستىسى, رەپەرتۋارلارىنا جامبىل اۋدانىنىڭ اقىندارى مەن سازگەرلەرىنىڭ تۋعان ولكە تۋرالى, وتكەن عاسىرلاردىڭ باتىرلارى مەن اقىندارى جايلى جازعان تىڭ تۋىندىلارىن ارقاۋ ەتكەن ونەر ۇجىمى وزگە ارىپتەستەرىن قايتالامايتىن دەربەس قولتاڭبالارىمەن ەرەكشەلەنەدى.
انسامبل مۇشەلەرى الماتى وبلىسىنىڭ كورەيا مەملەكەتىندەگى مادەني كۇندەرى اياسىندا شىعارماشىلىق ساپارىن ءساتتى قورىتىندىلادى. ال, قايتا قۇلپىرعان «قۇلانساز» ءانسامبلى رەسمي تۇردە الماتى وبلىستىق ءسۇيىنباي اتىنداعى فيلارمونياسىنىڭ ءبولىمشەسى رەتىندە تىركەلىپ, ىرگەلى شىعارماشىلىق شاڭىراققا اينالىپ شىعا كەلدى. ءيا, «ونەرلى ەلدە باق تۇرار, قايراتتى ەردە مال تۇرار» دەپ جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي بابا جىرلاعانداي, تامىرى – تەرەڭ, ءومىرى – ولەڭ, ەڭبەگى ەرەن ءسۇيىنباي, جامبىل جەرى وسى... دەپ ءار كۇندەرىن دۋمانداتقان جامبىلدىقتاردىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمدەرى نىق.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.
سۋرەتتەردە : جامبىل اۋدانىنىڭ جاڭا اكىمى ءبينالى ىسقاق قىزمەتىن ۇلى وتان سوعىسى قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىشكە تاعزىم ەتۋدەن باستادى; اۋداندىق كىتاپحانانىڭ ۇجىمى الداعى جۇمىستار جايلى اڭگىمەلەسۋدە.
