«...جاقسى جۋرناليست زورعا بىتەدى» دەپ ءبىز نۇرتورە ءجۇسىپ باستاعان ماقالدىڭ ەكىنشى بولىگىن جالعاستىردىق

ەگەر ءبىزدىڭ قوعامدا جەبەي بىلەتىن جاندار جولىقپاسا, نۇرتورەنىڭ جاق­سى جۋرناليست بولماسىنا ءبىز كەپىل. قارۋ دا, كۇرەك تە ەمەس قالام ۇستاعان مىنا تىرلىكتە قاتار سامعاعان – باقىت. نۇرتورەمەن قاتارلاسقان – ءتىپتى, تاماشا. ال نۇرتورە ءجۇسىپ بۇل جارىسقا قالاي باۋلىندى؟ ونى كىمدەر سامعاتتى؟ جەتپىسىنشى جىلدارى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى تەمىربەك قوجاكەەۆ ءبىلىم بەرۋدىڭ وزگەشە جۇيەسىن جاساپ ەدى. سوندا «قازىرگى قازاق ءتىلى», «ەجەلگى, ورتا عاسىرلارداعى ءھام قازىرگى الەم ادەبيەتى», «ادەبيەت تەو­ريا­سى», «پسيحولوگيا» سىندى جۋرناليستكە قاجەت پاندەر قاتارىنا «الەم ەكونو­مي­كا­سىن» قوسقان. لەونيد گورەنمان دەگەن عۇلا­ما ساباق بەردى. سول تۇستا ونى يزرايلگە شاقىرىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, شىنىندا مارعاسقانىڭ ءوزى بولعانى. سول لەونيد بو­ري­سەۆيچتىڭ ورىس تىلىندە وتەتىن كۇردەلى ءپا­نى­نە كەيبىرەۋلەر نەمقۇرايدى قاراسا, نۇر­تورە تۋرا ءتۇبىن تۇسىرە وقىدى. ياعني, بولا­شاقتا ەكونوميكا تاقىرىبىنا ەركىن سام­عاتار زىمىراننىڭ العاشقى ساتىسىنا جانارماي قۇيىلدى. جالپى, دەكان رەتىندە قو­جەكەەۆتىڭ كورەگەندىگىن قاراڭىز: مىنا ستۋدەنتتەر مىعىم مامانعا اينالعان تۇستا قا­زاقستان الەمدىك ەكونوميكاعا دەربەس ەل رەتىندە قوسىلدى. توپىراعىڭ تورقا بولعىر, تەمەكە! قوجاكەەۆ ارمانسىز شيراتقان جاس مامان تۋعان ايماعى وڭتۇستىككە قارايلاماي قازاق دالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنا بەت الدى. پاۆلودار – وندا وتە ءوندىرىستى وبلىس. «بوگاتىر» دەگەن الىپ كومىر جارماسى جاڭا ىسكە قوسىلعان. كەزەك «سەۆەرنىي» دەگەن كەزەكتى جارماعا كەلگەن. وداق ەنەرگە­تي­كاسىندا ۇلكەن ورنى بار ەكىباستۇز گرەس-ىندە كەڭەس وداعى بويىنشا تەڭدەسسىز قۋات كەشەندەرى بوي كوتەرۋدە. ەرماكتا (كەيىن اقسۋ اتالعان قالا) فەرروقورىتپا زاۋىتى سالىنۋدا. مايقايىڭدا التىن الىنادى. پاۆلوداردا تراكتور شىعارىلادى. كەيىن تا­لاي­دىڭ شاشىن اعارتاتىن حيميا زاۋىتى­نىڭ وندا جاماناتى شىقپاعان. مىنە, وسى پاۆلودار-ەكىباستۇز ايماعىنا جۋرناليست بولىپ اتتانۋ – «نۇرتورە» اتتى عارىش كەمەسىن وربيتاعا شىعارعان الىپ زىمىران­نىڭ ەكىنشى قوزعاعىش ساتىسى بولدى. پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازە­تى­نىڭ (ول كەيىن «سارىارقا سامالى» اتانسا كەرەك) ءوز ءداستۇرى قالىپتاسقان. تالاي «مەن اتاي­ىن, سەن تۇر» دەيتىن ءسوز مەرگەندەرى شىق­قان شاڭىراق. باسقاسىن ايتپاعاندا ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ ءىزى سايراپ جاتقان جەر. سول گازەتتە نۇرتورە جەدەل جازعىش, تەرەڭ قازعىش تىلشىگە اينالدى. بىردە ىستىق وتتى كورىككە, بىردە قاتتى بالعا مەن توسكە ءتۇسىپ شىڭدالعان شاعىندا شەرحان مۇرتازا «ەگەمەندى قازاقستانعا» الدى. ول تۇستا ايماقتا تانىلعان ءجۋرناليستى استاناعا الدىرتۋ ءۇردىسى بار. وتە قاجەت ءىس ەدى. باسىن ۇزاق باعاەۆ, ساپار بايجانوۆ باستاعان. شەراعاڭ سول جاقسى مەكتەپتى دامىتتى. شىعىستان – ەرمۇرات باپي, ورتالىقتان – ماعاۋيا سەمباي, سولتۇستىكتەن – نۇرتورە ءجۇسىپ كەلگەندە بۇل گازەت قالاي قۇلپىردى دەيسىڭ. مىنە, سول كەزدەن بەرى نۇرتورەمەن جارىسىپ كەلەمىز. راحات! جۋرناليست ءۇشىن سامعاۋدىڭ ءۇشىنشى, سوڭعى ساتىسى بار. نۇرتورە جايشىلىقتا كوپكە جاريا ەتە قومايتىن قۇپيا ەدى. سوندىقتان ءۇشىنشى ساتىنى دا سيپاتتاي كەتەيىك. نۇر­تورە – ءوزىن وقيتىن از عانا قالامگەردىڭ ءبىرى. ءيا, الدىمەن اق قاعازعا جاڭا تۇسكەن ما­قا­لاسىن قايتا وقيدى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ كوزىمەن. ءۇتىر مەن نۇكتە ورنىنا كەلىپ, ار­تىق-اۋىس سوزدەر تۇزەلەدى. ادامداردىڭ اتى-ءجونى تەكسەرىلەدى. قىس­قارتىلادى. بولدى ما؟ جوق! ءسال سۋىپ بارىپ, تاعى وقيدى. ەندى شەرحان مۇر­تازانىڭ كوزىمەن. باس رەداكتور بولىپ. بۇل جولى ماقالا ءماتىنى تاقىرىپپەن قيىسا ما, باسى ءساتتى باستالىپ, اياعى قي­سىن­دى بىتە مە, ءبارى ايتىلدى ما, ايتپەسە ارتىق كەتكەن جەرى جوق پا, وسىنىڭ ءبارىن قامتىپ وقيدى. سوسىن تاعى قىسقارتادى. مىنە, ءوز ماقالاسىن ءوزى ءۇش رەت تۇزەپ, ءۇش رەت كۇزەپ بارىپ نۇرتورە ونى باستىققا ۇسىناتىن. بۇل ءۇشىن ءۇش كۇن ەمەس, ءۇش ساعات تا جەتەدى. جەدەل. بىراق جاۋاپتى. سوسىن ماقالا گازەتكە شىعادى. ەندى نۇرتورە ءوز ماقالاسىن ...تاعى وقيدى. «مىنا جەرىن ودان دا شيراتىپ جازۋ كەرەك ەدى», دەپ تۇيەدى. كەلەسى جولى سولاي شيراتا جازادى. ودان تاعى شيرا­تىلا­دى. اقىرى نەبىر اساۋدىڭ ءوزىنىڭ موينىنا تۇسكەندە تىرپ ەتكىزبەس قىل ارقان ەسەتىن شەبەرگە اينالىپ شىقتى. «ءبىر اۋىز ءسوز» جانر رەتىندە «ەگەمەن قا­زاق­ستاندا» شەراعاڭ, نۇرتورە, تەمىرحان, ءامىر­حان ارقىلى قالىپتاستى. سوسىن نۇر­تو­رە مەن ءامىر­حان ول جانردى «جاس الاشتا» جال­عاس­تىردى. قازىر بۇل جانر نۇرتورەنىڭ قانجى­عا­سىن­دا بوكتەرىلىپ, «ايقىننىڭ» بەتتەرىنە شىعادى. وسىلاي قاپىسىز جازىلعان ماقالا­لار­دىڭ ءمانى جىلدار وتكەن سايىن جارقىراي بەرەتىنى عاجاپ. سوناۋ توقسانىنشى جىل­دار­دىڭ باسىندا جاڭاارقاداعى «جەڭىس» شارۋاشىلىعىنا بارعان جۋرناليست جەرگىلىكتى ماماندار مەن مالشىلار اراسىندا اپتالاپ ءجۇردى. جەكەشەلەنگەن جاعدايدا كوپ مالعا جەمشوپ پەن سۋ, مالشىلارعا كوشىپ جۇرەر كولىك پەن باسپانا قيىنعا سوعارىن سول كەزدە قاپىسىز بايقاپتى. ارقاداعى كەڭ جەردە جاپپاي جەكەشە كەتكەننەن گورى فەرما-فەرما بولىپ بولىنگەننىڭ قولايلى ەكەنىن قاپىسىز تاپ باستى. ارادا ون-ون بەس جىلدان سوڭ, تيتىقتاعان اۋىل شارۋاشىلىق سالاسى نۇرتورە مەگزەگەن جولدىڭ دۇرىس­تىعىنا كوز جەتكىزدى. كوپ نارسە كوڭىلدە سايراپ تۇرادى. كەيدە ءبىر ءجايت بۇرىنعى ءبىر ءجايتتى ءتۇرتىپ كەتەدى. الگى, «اقىندى اقىن وياتپاسا بولمايدى, اقىندى اقىن تاياقتاسا سول قايعى» دەپ كلاسسيكتەرىمىز تەگىن جازباسا كەرەك. «حاباردا» جۇرگەندە امانگەلدى سەيىتحان مەن دانا نۇر­جىگىتتى ءبىر جۇپ ەتىپ تىكەلەي ەفيردە جۇ­مىس ىستەتتىك. «جالىقتىرمايتىن جاڭالىق­تار» اتتى ينتەراكتيۆتى باعدارلاما. كورەر­مەن­دەر تەلەفون شالىپ, پىكىر قوسىپ جا­تا­دى. سوندا بىرەۋ «مەن مەلومان ەدىم» دەپ تەلەفون شالدى. كەزىندە ايتىسقا قاتىسقان, ءادىل باعالاماعان جيۋريدەگى ۇلكەن اعالاردىڭ ءوزىن اجەپتاۋىر قورقىتقان امانگەلدى سوندا قيىستىرا قويىپ «ەل امان بولسا, مەلومان بولعانعا نە جەتسىن» دەدى. ماقالعا بەرگىسىز سول ءسوزدى ەستىپ وتىرعاندا ون جىل بۇرىنعى نۇرتورەنىڭ الگى «جەڭىس» اۋىلىنان جازعان ماقالاسى سانامىزعا ساپ ەتە قالسىن. «مال امان بولسا – ەل امان» ەدى ونىڭ تاقىرىبى. ەندى مىنە «ەل امان بولسا – مەلومان». قالاي-قالاي داميسىڭ, قازاق جۋرناليستي­كا­سى! تەك وقيتىن كوز, تىڭدايتىن قۇلاقپەن بىرگە سارالايتىن زەردە بولسا, شىركىن. جالپى, نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ تاقىرىپتارى ماقالعا سۇرانىپ تۇرادى. بىردە «جاقسىلىق جارلىقپەن كەلمەيدى» دەپ جازدى. ماقال ما؟ وسى زاماندا تۋعان ماقال! «ءونىمىڭدى ءوت­كىزۋ دە – ءبىر ونەر». «دوستاستىق قاجەت, تاۋەلسىزدىك قىمبات». مۇنىڭ ءبارى – قاتار جارىسقان جىلدارى كوز الدىمىزدا قالعان نۇرتورەنىڭ تاقىرىپتارى. كەيدە بۇرىننان بار تۇراقتى تىركەستەن جاڭا ماعىنا تۋدىرىپ كەتەر ەدى. ۇمىت­پا­ساق بىردە «كۇلتوبەنىڭ تۇبىندە كۇندە كۇ­زەت» دەپ جازدى. ريزا بولدىق. قادىر اعا­مىزدىڭ «اۋىرلىعى تابىتتاي, جەڭىلدىگى كو­بىكتەي» دەي سالعان جۇمەكەنگە ريزا بولعانىنداي بۇل. ەندى كەزەكتى تاقىرىپ: «كاپيتاليزمنىڭ قۇلاعى كەرەڭ». قازاقتىڭ الگى: «مىلقاۋدىڭ استىنا تۇسپە, كەرەڭنىڭ قولىنا تۇسپە», دەگەنى قالاي ويناپ شىعا كەلدى؟! ەگەر توقسانىنشى جىلدار ەستەلىكتەرىن اسىقپاي پاراقتاساق, نۇرتورە دوستىڭ نەبىر ماقالالارى مەن تاقىرىپتارى انداعايلاپ الدان شىعار ەدى. وسىمەن توقتايىق دەسەك, ...تاعى ءبىر ماقالانى, ونىڭ تاقىرىبىن اتتاپ كەتۋ وبال. «ساۋاتسىز اكىم سورعا بىتەدى». وسى زاماننىڭ جانە ءبىر ماقالى عوي. وندا نۇرتورە شىعىس قازاقستان وبلىسىن­داعى اۋدان مەن اۋىل اكىمدەرى شەشىمدەرىندە زاڭعا قايشى تۇستار ءورىپ جۇرگەنىن ەرىنبەي تەرىپ الىپ ەدى. ءبىر اكىم جەكە كاسىپ­كەر­لەردىڭ جۇمىس كۇنىن ۇزارتىپ تاستايدى. ەندى ءبىرى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسىن ءوز بۇيرىعىمەن بوساتادى. ەكەۋىنىڭ دە ارەكەتى – زاڭعا تومپاق. «كەيدە اكىمدەردىڭ كوبىسى پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان رەفورماسىن, ونىڭ ءمانى مەن ءمانىسىن جەتە تۇسىنبەيدى-اۋ دەپ ويلايمىن». وسىنى نۇر­تو­رە بۇدان ون بەس جىل بۇرىن جازىپ كەتكەن ەدى. ال ءبىز جاڭا عانا وقىعاندايمىز. كەيبىر اكىمدەر ءالى دە وقىماعان سياقتى. وسى: «ساۋاتسىز اكىم سورعا بىتەدى», دەگەن ءتىر­كەس قازاقتىڭ تارماقتى ماقالىنىڭ ءبىرىنشى جولىنداي بولىپ كورىندى. سوسىن ءبىر ەكىنشى تارماعىن تاۋىپ, ونى ماقالامىزعا تاقىرىپ ەتتىك. قاتار سامعايتىنىمىزعا ءبىر بەلگى بولسىن! ەگەر ءبىزدىڭ قوعامدا وزەكتى ورتەر جاعدايلار كولدەنەڭ كەزىكپەسە, نۇر­تورەنىڭ جاقسى جۋرناليست بول­ما­سىنا ءبىز كەپىل. «ءوزىن قايتا-قايتا كەپىلدىككە قوياتىن بۇل كىم؟» دەگەن سۇراق تۋار. وعان جاۋاپ بەرە كەتەيىك. نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ الگى پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنەن «ەگەمەندى قازاقستان» گازەتىنىڭ بۇرىنعى ونەر­كاسىپ, كەيىنگى ەكونوميكا بولىمىنە اۋىسار تۇسى ەدى. ءبىزدى اياق استىنان شەراعاڭ شاقىردى. شۇعىل تاپسىرما بەردى. جارتى ساعاتتا جازىپ تاستايتىن نارسە. شىعا بەرگەنىمىزدە شەراعاڭ: «توقتا!» دەپ ساڭق ەتتى. «مىنا ءجۋرناليستى تانيسىڭ با؟» كابينەتتە ەكەۋمىز عانا. ەلەستى ەمەس, الدىنداعى قاعازدى نۇسقاپ تۇر ەكەن. وقىدىق. نۇر­تو­رە­نىڭ «ەگەمەندى قازاقستانعا» جۇمىسقا الۋ تۋرالى ءوتىنىشى. بىردەن: «ەگەر نۇرتورە جاقسى جۋرناليست بولماسا, وندا ءبىز جۋرناليستيكادان كەتەمىز», دەپپىز. شەراعاڭ: «تۋرا وسىلاي جاز», دەپ الگى ءوتىنىش جازىل­عان پاراقتى الدىمىزعا تاستاسىن. تۋرا سولاي جازدىق. جالعاندا ەڭ قيىنى كەپىل بولعان ەدى, شەراعاڭنىڭ قۇزىرىمەن ءوز عۇمىرىمىزدا جالعىز رەت كەپىلگە اينالدىق. «نۇرتورە جاقسى جۋرناليست», دەپ. دوسىمىزدىڭ «ەگە­مەن قازاقستانداعى», «جاس الاش­تا­عى», «اقجول قازاقستانداعى», «استانا حا­بارىنداعى», ەندى بۇگىن «ايقىنداعى» قىز­مەتتەرى – ءبىزدىڭ كەپىلدىگىمىزدى مەرەيگە اي­نالدىردى! ال بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رى سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى پرەزيدەنتى سىيلىعىن, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ باۋبەك بۇلقىشەۆ اتىنداعى سىيلىعىن, «التىن ادام» سىي­لى­عىن سىپىرىپ العانىندا, قازاقستان گۋمانيتار­لىق اكادەمياسى مەن جۋرناليستەر اكادە­مياسىنا مۇشە بولعانىندا – كەپىل بولعان نە, نۇرتورەنىڭ زەكەتىنە كەتۋگە ءازىر ەدىك! قاينار ولجاي, جۋرناليست.