تاۋەلسىزدىك جانە وتاندىق عىلىم

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى تاياپ كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە نە تىندىردىق دەۋ مۇندايدا تابيعي زاڭدىلىق. وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەر بولساق, وندا, ەڭ الدىمەن, حالقى كۇنكورىس ءۇشىن سەندەلىپ, كورشى مەملەكەتتەردى شارلاپ ءجۇر­مەيتىندەي وزىندىك ەكونوميكاسى ورنىعىپ, جۇرتتى جۇ­مىسپەن قامتىعان, دامۋ كورسەتكىشتەرى جاعىنان الەمدەگى ەڭ شيراق مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلعان قازاق ەلىن قۇرىپ شىقتىق دەر ەدىم. بۇدان 15-20 جىل بۇرىنعى جاعدايىمىز بارشامىزدىڭ كوز الدىمىزدا. 1991 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق دەپ تاقيامىزدى كوككە لاقتىرىپ قۋانعان حالىق كوپ ۇزاماي-اق جۇمىسسىزدىقتان سەندەلىپ, ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. بۇل كۇيزەلىس 1997 جىلعا دەيىن جالعاستى. باسقانى بىلاي قويعاندا, تالانتتى عالىمدارىمىزدىڭ ءوزى ءجون تاپقانى شەت ەل اسىپ, ال ولاي ىستەي الماعاندارى قاپ ارقالاپ تاۋار تاسىپ, ساۋداگەر بولىپ كەتكەن ەدى. ەل مەكتەپتەرىنىڭ كوبىندە مۇعالىمدەر جالاقىسىن بىرنەشە ايلاپ الا الماعان جاعداي بولدى. مۇندايدا وقىتۋ ساپاسى ناشارلايتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. وقۋشىلار مەكتەپكە, ستۋدەنت­تەر اۋديتوريالارىنا بارعىسى كەلمەيتىن كۇندەردى باستان وتكەردىك. مىنە, وسىنداي قيىنشىلىقپەن باستالعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى اۋىر التى جىلىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ كۇيزەلگەن ەلدىڭ ورتاسىنا ءجيى بارىپ, تەلەارنالاردان ءجيى-ءجيى سويلەپ, حالىقتى توزىمدىلىككە شاقىرعان سوزدەرىنىڭ ارقايسىسىندا دەرلىك: «وقۋشىلار مەكتەپتەن, ستۋدەنتتەر لەكتسيادان قالماسىن. جاستار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى, بولاشاق تەك قانا بىلىممەن جارقىن», دەگەن سوزدەردى ايتۋشى ەدى. مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارىن ءبىلىم-عىلىمعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىردى. جۇرت وزەگىن جالعار نان تابا الماي جۇرگەن شاقتا ەلباسىمىزدىڭ بۇلاي الىس بولاشاقتى ويلاۋعا شاقىرۋى شىن مانىندە قيالداعى ىستەي كورىنەتىن. بۇگىنگى بيىكتەن كوز جۇگىرتسەم, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ سول ءبىر كەزدەگى كورەگەن سوزدەرىنەن دەمەۋ العان ءبىلىم مەن عىلىمدى ەلىمىز شىن مانىندە ساقتاپ قالا العان ەكەن. 1997 جىلى «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسى جاريالاندى. كەزىندە بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وزىندە كەيبىر كەر­تارت­پا توپ وكىلدەرى بۇل باعدارلاماعا «نا­زارباەۆ ءوزى جاۋاپ بەرمەيتىن بولاشاقتاعى ءنا­تي­جەلەر تۋرالى الدار­قا­تۋدا» دەگەن پىكىر تاڭدى. ال شىن مانىندە ەلىمىزدىڭ تاڭداۋلى عالىم­دارى­نىڭ سارابىنان شىققان بۇل اۋقىمدى جوسپار ءوزىنىڭ دالدىگى مەن ومىرشەڭدىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەپ شىقتى. جاعدايدىڭ سول ءبىر اسا وڭالا قويماعان كەز­دەرىنىڭ وزىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءبىلىم مەن عىلىمدى ارقاشان دا ءوز قامقورلىعىندا ۇس­تا­دى. بۇل جالاقىلار مەن شاكىرتاقىلاردى ۇدايى ءوسىرۋ ىسىنەن كورىنىس تاپتى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ بارلىق ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرى كومپيۋ­تەر­لەن­دىرىلدى. كوبى ينتەرنەتكە قوسىلعان, ال بۇل كۇندەرى دارىن­دى بالالاردىڭ ينتەل­لەك­تۋال­دى مەكتەپتەرى اشى­لىپ جاتىر. «بولاشاق» باع­دارلاماسى بوي­ىن­شا شەتەل­دەردە ءبىلىم الاتىن جاستارىمىزدىڭ سانى ۇدايى ءوسىپ بارادى. باس-اياعى 15 جىلدىڭ ىشىندە ءبىلىم-عىلىمدى ينۆەس­تيتسيالاۋ 25 ەسەگە وسكەن ەكەن. بۇل پوس­تكەڭەستىك اۋماقتاعى مەملە­كەت­تەر اراسىندا تەك قانا قازاقستاندا جۇزەگە اسى­رىل­عان يگىلىك بولىپ تۇر. ايتقانداي, تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى التى جى­لىنداعى كۇيزەلىستەن قا­زاقستاننىڭ ءبىلىم مەن عى­لىمى ونشا كوپ زارداپ شەك­پەي شىققان ەكەن. ولاي دەيتىن سەبەبىم, جوعا­رى وقۋ ورىن­دارىنا تۇسۋگە نيەت بىلدىرۋشىلەر سا­نى مەن ساپاسى دا ۋاقىت وزعان سايىن ءوسىپ كەلەدى. 1997-2007 جىلدار ارالىعى قازاقستان ءۇشىن قارقىندى دامۋ كەزەڭى بولدى. «قازاقستان-2030» سترا­تەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن باسشىلىققا ال­عان باسقارۋشى بيلىكتىڭ بىلىكتى جۇمىس ىستەۋى­نىڭ ءنا­تيجەسىندە العاشقى ونجىلدىقتىڭ وزىندە داعدا­رىس­تارعا ىرگەسى شايقالمايتىن مەملەكەت ومىرگە كەلدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى ءمالىم­دە­گە­نىن­دەي, سترا­تەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ال­عاش­قى كەزەڭى­نە بەلگى­لەن­گەن جوسپار قوماقتى ناتيجەمەن جانە مەرزىمىنەن بۇ­رىن ورىندالعان ەكەن. سونىڭ ارقا­سىندا 2007 جىلدىڭ تامى­زىن­دا اقش يپوتەكالىق جۇيەسىندە ورىن الىپ, كەيىننەن تۇماۋداي جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىنە تاراعان بۇكىلالەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە قازاقستان زارداپسىز شىقتى. دامۋ كور­سەتكىشىمىز تەك 2008 جىلى عانا ازعانتاي «شەگىنىس» جاساعان بولسا, 2009 جىلى دامۋ قايتا باس­تالدى. بۇل بولۋى مۇمكىن جاعداي­لاردى ەل­باسىمىزدىڭ دەر كەزىندە كورە ءبىلىپ, اتقارۋشى بيلىكتەگى بارلىق كۇشتى وسال تۇستاردى بەكىتۋگە جۇمساعاندىعىنىڭ ناقتى ناتيجەسى. ءوزىنىڭ جۇ­مىسىنىڭ دۇرىستىعىنا ءىس جۇزىندە كوز جەتكىزگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 2009 جىلى بۇدان بىلاي «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدار­لا­ما­سىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالاتىنىن, ول شارت­تى تۇردە ەكى بەس جىلدىققا ءبولىنىپ, «ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى» بوي­ىن­­شا كورىنىس تاباتىنىن مالىمدەدى. ەگەر 2007 جىلى باستالعان بۇكىلالەمدىك داع­دارىستان قازاقستان قانشالىقتى ۇتىلدى دەگەن سۇراق تۋىنداي قالسا, مەن بۇعان «ەلىمىز ۇتى­لىسقا ەمەس, ۇتىسقا شىقتى» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. ۇلت كوشباسشىسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن جۇمىس ىستە­گەن ۇكىمەت جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك جۇ­مىس­سىز­دىق­تى بولدىرماۋعا, وسى كە­زەڭدى پايدالانىپ كە­زەگىن كۇتىپ تۇرعان الەۋ­مەتتىك شارالاردى جۇزەگە اسى­رۋعا كۇش سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ءتىپتى قار­قىن­دى دامىعان كەزدەرىمىزدىڭ وزىندە سالىنباعان مەك­تەپتەر مەن اۋرۋحانالار بوي كوتەردى. الىس­تاعى اۋىلدارعا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قامقورلىعى باردى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە, جۇمىسسىزدىق قار­قىن­دى دامۋ جىلدارىنداعىدان دا تومەندەگەن ەكەن. ال 2009-2011 جىلداردا بيۋدجەتتىك مىندەتتى ءتو­لەمدەردى ەكى ەسە وسىرە العان تەك قانا ءبىزدىڭ قا­زاقستان رەسپۋب­ليكاسى بولىپ تۇر. سونداي-اق, 2010 جىلدىڭ وزىندە ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دا­مۋ باعدارلاماسىن جاساپ, ونجىلدىق جوسپار بويىنشا جۇمىس ىستەي باستاعان دا ءبىزدىڭ ەل. ءتىپتى, 2010 جىلدىڭ وزىندە 152 جاڭا ءوندىرىس ورىندارى سالى­نىپ, ومىرگە جولداما العان بولسا, مۇنىڭ باسىم بولىگى شيكىزاتتى تەرەڭدەتە وڭدەيتىن وڭدەۋشى كاسىپورىندار مەن جاڭا تاۋارلى ءوندىرىس كومپانيالارى. بىلتىرعى جىلى ءبىر عانا كۋرچاتوۆ قالاسىندا الەمدە تەڭدەسى جوق ءونىم شىعاراتىن ءتورت بىردەي جاڭا كاسىپورىن جۇمىس ىستەي باس­تاپتى. مىنەكەي, يننوۆاتسيا دەپ وسىنى ايت! الداعى ونجىلدىققا يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لا­ماسىن مىندەتتەگەن ەلباسىمىز بۇل تەك قانا وتاندىق عىلىم نەگىزىندە مۇمكىن بولاتىنىن, سون­دىقتان دا قازاقستان عىلىمىن ەرەكشە قامقور­لىق­قا الۋدى اتقارۋشى بيلىككە قاتاڭ تاپسىردى. سونىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك, ەلىمىزدە ءبىلىم, عى­لىم تۋ­رالى جاڭا زاڭ جاسالىندى. العاشقى زاڭ­نىڭ جا­سالىپ, قابىلدانۋى كەزىندە ۆيتسە-مينيستر رەتىندە بارلىق جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا ءوزىم ءجۇ­رىپ, ەلباسىمىز­دىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى قابىل­داۋ­لا­رىندا تالاي رەت بولعانمىن. سوندا ءبىز مۇلدە جاڭا مەملەكەت قۇرىپ جاتقاندىعىمىزدى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن ەل عىلىمى دا سوعان ساي بولۋى, ۇستا­ناتىن باستى نى­سانامىز تولىقتاي جۇيە بويىنشا حالىقارالىق ستان­دارت ەكەندىگىن, دەمەك, ءبىلىم مەن عىلىمىمىز باسەكە­لەس­تىككە ساي بولۋى قاجەت ەكەندىگىن زاڭداستى­رۋى­مىزدى پرەزيدەنتىمىز تالاي رەت ەسكەرتكەن ەدى. ول «كورپەگە قاراپ كو­سى­لەتىن» كەزەڭدە ومىرگە كەلگەن قۇجات بولدى. سولاي دەي تۇرساق تا, وسى ۋاقىتقا دەيىن العاشقى زاڭىمىز ءوزىنىڭ جاقسى ناتيجەسىن بەرگەنىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. ەندى ەلدىڭ ەركىن كوسىلەتىندەي جاع­دايى بار. تەك قانا ۇلتتىق قورىمىزدا 70 ميل­ليارد دول­لاردان استام التىن-ۆاليۋتالىق قازى­نامىز بار ەكەن. العاشقى زاڭدى قابىلدار كەزدە مۇنداي باي­لىقتى ويلاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى. قازاق­ستان­نىڭ جىلدىق دامۋى بىلتىر 7 پايىزدان استى. حا­لىق­تىڭ جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمىمىز 9 مىڭ دوللارعا جەتىپتى. بۇل دا العاشقى زاڭ قابىل­دانعان كەزدە كوزگە ەلەستەتە المايتىن جەتىستىك ەدى عوي. سوندىقتان دا العاشقى زاڭعا «وكپە جوق», ال ەندى ەكونوميكانى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەزەڭىنە اياق باسقان, كوسىلە سىلتەيتىن مۇمكىندىگى بار مىنا زا­ماندا باسقا زاڭ قاجەت بولدى. مىنەكەي, پرەزي­دەنتىمىز ءبىلىم-عى­لىم تۋ­را­لى جاڭا زاڭ جاساپ, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋ با­رى­سىندا وسى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋدى ەرەكشە تاپ­سىرسا كەرەك. عالىمداردىڭ سان تالقىسىنان وتكەن بۇل زاڭىمىز تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ وركەندەۋىنە ناقتى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم مول. ويتكەنى, مۇندا بارلىق تەتىك ەسكەرىلگەن, كىمنىڭ نەمەن اينالىساتىنى ناق­تىلانعان, عىلىم­دى ينۆەستي­تسيالاۋ كوزدەرى مەن عىلىمي جاڭالىق­تاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرى زاڭدا باياندالعان. ايتالىق, جاڭا زاڭدا مەملەكەتتىك جوعارى عى­لى­مي-تەحنيكالىق كەڭەس قۇرىلىپ, ول تىكەلەي ۇكىمەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن جۇمىس ءىس­تەي­­تىندىگى زاڭ­داستىرىلعان. سونداي-اق, عىلىمنىڭ بەس سالاسىنا باسىمدىق بەرىلىپ, وسى بەس سالا بويىنشا عىلىمي كە­ڭەس قۇرىلدى. بۇل كەڭەسكە وتاندىق عىلىمنىڭ ەڭ تالانتتى, تاجىريبەلى تۇل­عالارى مۇشە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, عىلىمدى باس­قارۋ عا­لىم­داردىڭ ءوز قولىنا ءتيدى. وسى ءبىر تۇستى وقىرمانعا تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن كەڭەيتىپ, بايان­داعان دۇرىس شىعار. ماسەلەن, عى­لىمدى قارجى­لان­دىرۋ كەزىندە «سوڭعى ءسوزدى ايتاتىن» وسى عا­لىم­دار كەڭەسى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ گرانت­تى جانە ماقساتتى ينۆەستيتسيالى بولىپ ءبولىن­گەن. گرانت جەكەلەگەن عالىمدارعا دا, عىلىمي توپقا دا, عى­لىمي مەكەمەگە دە بەرىلەدى. تەك ولاردىڭ ناقتى عى­لىمي ىزدەنىس بويىنشا جوسپارى قاجەت. سولاردىڭ ىشىنەن ەلىمىزگە قاجەتتى دەگەندەرى ىرىكتەلىپ الى­نادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن «ءار قارىنداسقا ءبىر سىرعا» جۇيەسىمەن بولىنگەن قارجى ناقتى ناتيجە بەرمەك تۇگىل, كەرى اسەرى مول بولعان ءبىر تەتىك ەدى. سونىڭ سال­دارىنان جالعان عالىمدار سانى كوبەيىپ كەتتى. ولار عىلىممەن اينالىسۋ ءۇشىن عىلىمي اتاق العان جوق, عىلىمي اتاقتى پايدالانىپ, لاۋا­زى­مىن ءوسىرىپ, شەنەۋنىك بولۋعا اسىقتى. مىنە, جاڭا جۇيە بويىنشا عىلىم وسىن­دايلاردان ارىلادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە عىلىمي جاڭا­لىق­تىڭ كوپتەپ اشىلۋىنا كەڭ جول اشادى. ەگەر ماقساتتى ينۆەس­تيتسيا دەيتىن بولساق, وندا مەم­لەكەت نەمەسە جەكە­مەن­شىك كاپيتال يەسى بەلگىلى ءبىر ءىستى جۇزەگە اسىرۋ, عى­لى­مي نەگىزدەمە جاساۋى ءۇشىن بەرىلەتىن قاراجات. ايتالىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە بالالاردى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەگەتىن ۆاكتسينانىڭ وتاندىق ءتۇرىن شىعارۋ قاجەت دەيىك. مۇنداي جاعدايدا مينيستر­لىك حيميك-فارماتسەۆت عالىمدارعا نەمەسە عىلىمي توپقا ناقتى تاپسىرما بەرىپ, ولاردى ءتيىستى قار­جىمەن قامتاماسىز ەتەدى. بەلگىلى ءبىر مەرزىم ارا­لىعىندا تاپسىرىس الۋشى جاق ماقساتتى مەجەنى السا, وندا ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىقتارى ءتاجى­ري­بەلىك سىناقتان وتكىزىلەدى, اقىر اياعىندا وندىرىسكە جولداما الادى. مىنەكەي, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ اراسىن جا­قىنداتا تۇسەتىن مۇنداي تەتىك كوپتەن كۇتكەن ءىسىمىز ەدى, ول ەندى ومىرىمىزدەن كورىنىس تاپتى. ەلىمىزدىڭ ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كەزەڭدە مۇنداي زاڭنىڭ ومىرگە كەلۋى تابيعي قاجەتتىلىك دەدىم. مەنىڭشە, ناتيجە كوپ كۇتتىرمەيتىن دە سە­كىلدى. ءويت­كەنى, قاراجاتتىڭ بولىنۋىنە بۇرىنعى­داي كوميتەتتەر مەن دەپارتامەنتتەردەگى عىلىمنان حابارى جوق شە­نەۋ­نىكتەر ەمەس, عالىمداردىڭ ءوز­دە­رى جانە مەم­لە­كەتتىڭ جاۋاپتى تۇلعالارى قاتى­نا­سادى عوي. ايتالىق, ەلىمىزدە جاڭادان يندۋستريا جانە جاڭا تەحنو­لو­گيالار مينيسترلىگى قۇرىلىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ول – ۇكىمەتتەگى ەكىنشى تۇلعا. ەلى­مىزدىڭ ونجىلدىق باعدار­لاماسىنىڭ ورىندا­لۋى­نا, ياعني ەكونو­ميكامىزدىڭ تۇبەگەيلى وزگە­رۋىنە تىكەلەي وسى مي­نيسترلىك جاۋاپ بەرەتىن بولا­دى. سوندىقتان دا بۇرىنعىداي قارجىنى يگەرسەم بولدى دەگەن ۇستا­نىم جۇرمەيدى. ەلگە تەك قانا يننوۆاتسيالىق ءون­دىرىس وشاقتارى قاجەت. ال ول الەمدىك باسەكەگە توتەپ بەرە الاتىن ءححى عاسىردىڭ نەمەسە ءتىپتى ودان دا ارعى كەزەڭنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الا­تىن ءونىم شىعارۋى ءتيىس. مۇندايدى تەك قانا عىلىم جاسايدى. ەندەشە, عىلىمعا قامقور بولاتىن تاعى ءبىر مي­نيسترلىك جۇمىس ىستەپ جاتىر دەپ ويلاۋعا ءتيىسپىز. ال بۇل مينيسترلىكتە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراعاندا قاراجات مول. قىسقاسى, عىلىمىمىز مەم­لەكەتتىڭ تولىق قولداۋىنا كوشتى دەۋگە بولا­دى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, مۇن­داي جاع­داي­دا بىزدە قامقورلىققا ءىس ناتيجەسىمەن جاۋاپ بەرە الا­تىن عالىمدار مەن عىلىمي توپتار جەتكىلىكتى. ەندى وسىنداي قامقورلىق جاعدايىندا «عالىمدار قاي سالادا ىزدەنىس جۇرگىزگەنى ناتيجەلى بولماق؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرە كەتكەن دۇرىس شىعار. ەڭ الدىمەن ايتارىم, كەز كەلگەن عىلىمي ءىز­دە­نىس ەل ەكولوگياسىنىڭ بۇزىلماۋىنا, كەرى­سىن­شە, دۇرىس­تا­لۋ­ى­نا باعىتتالۋى قا­جەت. وسى تۇر­عى­دان العاندا, قا­زاقستان كۇنى بۇگىنگە دەيىن الەمدىك سوڭ­عى تاۋار ءون­دى­رىس­شى­لە­رىنىڭ شي­كى­زاتتىق اي­ما­عى بولىپ كەل­گەنى جاسى­رىن سىر ەمەس. كەزىندە كسرو يندۋسترياسىن قازبا بايلىق­تار­مەن قامتاما­سىز ەتىپ تۇرعان ءبىز­دىڭ ەل ەدى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىن­دە «جاۋعا اتىلعان ون وق­تىڭ تو­عى­زى قازاقستان مەتالىنان جاسالىندى» دەگەن ءسوزدى ەلى­مىزدىڭ اكا­دەميالىق عىلىمىنىڭ نەگى­زىن قالاۋشى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ اعامىز اي­تىپ كەتكەن. وسىناۋ «ماقتان ءسوز» بۋىنا ءبىزدى ماس قىلىپ, ماسكەۋدەگى جوعارى بي­لىك قازاقستاندا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلى ءون­دىرىس شىعارۋشى زاۋىتتار مەن فابريكالاردى قۇر­ماپتى. ولاردىڭ ءبارىن رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋسسيا جەرلەرىنە ورنالاستىرعان ەكەن. بىزدەن ميلليون­داعان توننا رۋدا سول ەلدەرگە تاسى­مالدانىپ, ءتىپتى قاراپايىم ءون­دى­رىس­تىك مەتالداردى شىعاراتىن دوم­نا پەشتەرىنىڭ ءوز­دەرى دە سول جاقتا سا­لىن­عان ەكەن. جالعىز تە­مىر­تاۋ عانا بار بايلى­عىمىز بول­دى. مۇنىڭ ءبارىن تاۋەل­سىزدىك ال­عان­نان كەيىنگى جىل­­داردا قاتتى سەزىندىك. قازاقستانداعى ءاس­كەري ستراتە­گيا­لىق ماقساتقا جۇ­مىس ىستەيتىن زاۋىت­تار قاجەتسىز بولىپ قال­دى. ال بۇل ميلليون­داعان جۇمىسسىزدار ارميا­سىن ومىرگە اكەلدى. وسىنىڭ ءبارىن ايتىپ وتىر­عان سەبەبىم, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سول رۋدا ءوندى­رىسىندەگى قالدىقتار كوپ­تەن دە كوپ. سو­لار­دىڭ بار­لىعى دا جەر بەتىندە اشىق جاتقان كەزدە ءتىرى تابيعاتقا زياندى. ەكو­لوگيامىزدىڭ كەيبىر ايماق­تار­دا سىن كوتەرمەيتىنى سوندىقتان. ءبىر نازار اۋدا­راتىن تۇس, عالىمدار سول قالدىقتاردىڭ بارلىعى دەر­­لىك پايدالى شيكىزات دەيدى. قازاقستان عالىم­دارىنىڭ اۋقىمدى توبى الگى قالدىقتاردان جاڭا ءبىر اسا پايدالى, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى تاۋارلى ءونىم شىعارۋ تەحنولوگياسىن جەتىك بىلەدى. سولاي بولا تۇرسا دا الگى تەحنولوگيانى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىر. مۇنى «يگەرىلمەگەن تىڭ» دەسە دە بولعانداي. ءبىزدىڭ ينستيتۋت ماماندارىنىڭ كۇشى­مەن جامبىل وبلىسىنداعى فوسفوريت كەنىنىڭ قال­دىقتارىن قايىرا وڭدەپ, تىڭايتقىشتىڭ جوعارى ساپالى جاڭا ءتۇرى از دا بولسا شىعارىلىپ جاتىر. ال قالعان جەر­لەردە رۋدا قالدىقتارى پايدالى ءون­دىرىس شيكىزاتى بولۋى بىلاي تۇرسىن, ەكولوگيالىق زيان كەلتىرۋىن ولشەۋسىز جالعاستىرا تۇسۋدە. بۇل جەردە شەشىمىن تاپپاي تۇرعان ءبىر ءما­سەلە بار, ول – كەن ءوندىرۋ ايماعىن جەكەشە­لەن­دىرىپ العان كاسىپكەرلەر توڭىرەگىن تۇگەل, ءتىپتى ءوندىرىس قال­دىقتارىن دا ءوز بايلىعىم دەۋمەن شەكتەلىپ, ولاردى باسقانىڭ پايدالانۋىنا بەرمەيدى. دە­مەك, وسىنى جونگە كەلتىرەتىن بىزگە جاڭا بەت­بۇ­رىستى مەملەكەتتىك ءبىر زاڭ كەرەك. ونسىز اركىم باس باسىنا بي بولا بەرەدى. زاڭدا رۋدا قالدىق­تارى ءۇشىن جاۋاپتىلىق ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى ءتيىس. كەندى ايماقتى جەكەشە­لەن­دىرىپ العاندار رۋدا قالدىقتارىنان جاڭا تاۋارلى ءوندىرىس جا­ساۋعا مىندەتتەلسىن نەمەسە سونداي ءوندىرىس قۇ­رامىن دەيتىندەرگە ونى تەگىن بەرسىن. ازىرگە بۇل «ءارى تارت تا بەرى تارت» دەگەن ءبىر ءىس بولىپ تۇر. سو­نىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە ءومىر­گە كەلىپ, الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءوندىرى­سىنە شيكىزات بولاتىن تالاي يگىلىك جۇمىسشى قولىن كۇتىپ جاتۋمەن قاتار اينالا­سىن­داعى ءتىرى تابيعاتقا ەلەۋلى زيان كەلتىرۋ­دە. ماسەلەن, وتاندىق عالىمدار مىس, ۋران رۋدالا­رىنىڭ قال­دىق­تارىنان جەر بەتىندە سيرەك كەزدە­سەتىن وسمي جانە رەني يزوتوپتارىن الۋ تەحنو­لوگياسىن تولىق مەڭگەرگەن. ال دۇنيە ءجۇزى بولسا, مۇنداي تاۋارعا اسا ءزارۋ. بىلتىر عانا ىرگەدەگى الىپ قىتاي سيرەك مەتالدار ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويعان كەزدە دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامىعان ەلدەرى «ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعانداي» جاعدايعا تاپ بولعان. قىتاي مۇنى قىر­سىققاننان جاساعان جوق, ۋاقىت وزعان سايىن قار­قىندى دامىعان ءوز ەكونوميكاسىن اتالعان شيكى­زاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىلاي ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. دەمەك, دۇنيە جۇزىندە سيرەك مەتال­دارعا سۇرانىس كوپ. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, ءبىر كەلى رەني ءوندىرۋ ءۇشىن 30 دوللار عانا ين­ۆەستيتسيا قۇيۋ قاجەت ەكەن. ال ونىڭ ساتقانداعى با­عاسى 3000 دوللار. ەلباسىمىز ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاما­سىن اتقارۋشى بيلىككە مىندەتتەگەن كەزدە ەكو­نوميكالىق ءوسىمدى قوسىمشا قۇنى مول تاۋارلى ءون­دىرىس جاساۋ ارقىلى الۋ قاجەتتىگىن ەس­كەرت­كەن بولا­تىن. مۇندا پرەزي­دەنت مەيلىنشە شا­عىن سانداردى عانا ۇكىمەتكە مىندەتتەدى. ونى بۇل ارادا اتاپ كورسەتۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك ءجۇز ەسە پايدا بەرەتىن ءوندىرىستى جاساي الماي تۇرعان­دىعىمىز وكىن­دىرەدى. «قازاقمىس» كورپوراتسياسى مەن «قاز­اتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسى اتالعان سيرەك مەتالداردى نە ءوز­دە­رى ءوندىرسىن, نە باس­قالاردىڭ وندىرۋىنە جول اش­سىن. مىنەكەي, قا­زىرگى كەن يگەرۋشىلەرمەن وسى­لاي جۇمىس ىستەۋدى زاڭ­داستىراتىن ارنايى قۇ­جات بىزگە ءدال بۇگىن قا­جەت. جوعارىدا ايتقا­نىم­داي, قازاقستان عا­لىم­دا­رى اتالعان سيرەك مە­تال­داردى ءوندىرۋ تەح­نو­لوگياسىن باياعىدا مەڭ­گەرگەن. ەندەشە, «بۇل نەگە وندىرىلمەي جاتىر؟» دەگەن سۇراق جو­عا­رى بيلىكتىڭ كۇن تارتىبىنە شىعۋى كەرەك. ويتكەنى, يننوۆاتسيا دەگەنىمىز اعاش وڭدەيتىن زاۋىتتار سالۋ ەمەس, بۇكىل الەم ءوزى ىزدەپ كەلىپ قىمبات باعاسىنا ساتىپ الاتىن تاۋارلى ءون­دىرىس قوي. ال سيرەك كەزدەسەتىن مە­تالدار ءوندى­رىسى سونداي ءوندىرىستىڭ ناعىز ءوزى. بۇل سالادان قازاقستان الەم­دىك رىنوكتىڭ ۇلكەن ويىن­شىسى بولىپ شىعۋعا تو­لىق قابىلەتتى. مۇنداي جاعدايدا ەلىمىز دوي­بى­شىلار تىلىمەن ايتار بولساق, «ەكى جەپ بيگە شىعار» ەدى. ەلبا­سى­مىز­دىڭ بىزدەن كۇ­تىپ وتىرعانى دا وسى. ەكو­لوگياعا زيان­سىز مول پاي­دالى ءوندىرىس قۇرۋ نۇر­سۇل­تان ءابىش­ ۇلى­نىڭ باس­تى تالابى. ەگەر ءبىز ۋران جانە مىس قال­دىقتارى جات­قان جەردە سيرەك مەتالدار ءوندى­رى­سىن ۇيىمداستىرا الساق, بۇل تابىستىڭ كوزىن اشىپ قانا قوي­ماي, سونىمەن بىرگە, اي­ماق­تىڭ ەكو­لو­گيالىق تا­زا­رۋىنا دا وڭ ىقپال ەتەر ەدىك. مىنەكەي, ەڭ الدىمەن, وسىنى ەس­كەرۋ كەرەك. قازىرگى تاڭدا شى­عىس قا­زاق­­ستاندا تانتال, بەريللي ءوندىرىسى جولعا قويىلدى دەپ ەستيمىز. قۋانىشتى جاعداي. بەريللي ءون­دىرەتىن الەمدە ەكى-اق مەملەكەت بولسا, سونىڭ ءبىرى ءبىزبىز. ال تانتال ءون­دىرۋدىڭ تەح­نو­لوگيا­سىن ءدۇ­نيە جۇزىندەگى بەس مەم­لە­كەت­تىڭ ءبىرى بو­لىپ قولعا الدىق. بۇ­لار­دىڭ قاي-قايسىسىنا دا سۇرانىس جەتكىلىكتى. ءمى­نەكەي, ءححى عاسىردىڭ ءوندى­رىسى دەپ وسىنى ايت! وسىندايدا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيا­لار مينيسترلىگىن باس­قارىپ وتىرعان ازا­مات­تار شە­شۋشى ءسوز ايتسا ەكەن دەگەن تىلەك بار. ويتكەنى, نا­عىز يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس ازىرگە «تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ» سەكىلدى قوزعاۋسىز جاتىر. مەن ءوزىم حيميا سالاسىنىڭ مامانىمىن. ونىڭ ىشىندە عىلىمي-زەرتتەۋ بويىنشا مامان­دان­عان سا­لام پوليمەرلەر حيمياسى. ال مۇنىڭ مۇنايدان الى­ناتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ءبىزدىڭ پوليمەرلىك حيميا سالاسىنداعى عىلىمىمىز پو­ليەتيلەن, پولي­پرو­پي­لەن, پوليستيرول شىعاراتىن كاسىپورىندار­دىڭ تەح­نو­لوگياسىن عىلىمي نەگىز­دەپ بەرۋگە ءدال بۇگىن دايارمىز. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, كسرو كە­زىندە مۇنايلى باتىستا پوليستيرول زاۋىتى بولعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارىنداعى الا­پات داع­دارىس ونى دا جويىپ تىنعانداي. بۇگىنگى تاڭدا ەلى­مىزدىڭ كوپ­تەگەن ءوندىرىس ورىندارى پولي­مەرلىك شيكى­زاتتاردى شەت ەلدەردەن الدىرۋدا. مۇن­دايعا, ارينە, قىنجىلاسىڭ. ويتكەنى, ءوزىمىز ولار­عا «تيىن-تە­بەن­گە» شيكى مۇناي ساتىپ, ولاردان مىڭ­داعان دول­لار تۇ­راتىن مۇناي حيمياسى ءونىم­دەرىن يمپورتتاپ جاتىرمىز. قىنجىل­تا­تىنى – قول­دان كەلەتىن ءىس­پەن اينالىسپاي تۇر­عان­دىعىمىز. ءتىپتى ەلىمىزدەگى ءۇش مۇناي زاۋىتى ساپالى جانارماي شىعارۋعا دا قابىلەتسىز ەكەن. ءححى عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, حح عاسىردا جۇرگەن­دەيمىز. تەحنيكالارعا جاعار ماي دا شىعارمايمىز. الىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى نازارباەۆ عىلىم­دى, يننو­ۆاتسيانى دامىتۋ تۋرالى ايتقان جەتى باسىم باعىت­تىڭ بىرىندە وسى مۇناي-گاز حيمياسىن اتاعان بولا­تىن. اتىراۋدا مۇناي-گاز حيمياسى زاۋىتىن سالا­مىز دەگەنىمىزگە كوپ ۋاقىت ءوتتى. بىراق, ول زاۋىت­تىڭ قاشان ءونىم بەرە باستايتىنى بەلگىسىز. جۇمىس كەستەسىنىڭ قاي دەڭگەيىندە ءجۇرمىز, ونى دا حابارلاپ جاتقان ەشكىم جوق. ازىرگە سالالىق مينيسترلىك ءۇش زاۋىتتى ەۋرو-3, ەۋرو-4 ستاندارت­تارىنا ساي جانار­ماي شىعاراتىن دەڭگەيدە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنىن, سونداي-اق پاۆلودارداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قالاي جاڭعىرتۋ ماسەلەسى جايلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن عانا بايانداۋمەن شەكتەلىپ ءجۇر. جالپى العاندا, مەنىڭ جانە مەنىڭ ارىپتەستەرىمنىڭ پىكىرىنشە ەلىمىزدە مۇناي وڭدەۋدى تەرەڭدەتىپ, ودان الۋان ءتۇرلى ونىمدەر شىعاراتىن ءون­دىرىس ورىندارى ومىرگە كەلمەيىنشە «قارا التى­نىمىز» قۇمعا قۇيعان سۋداي ساتىلا بەرمەك. ارينە, مۇنايدان تۇسكەن كىرىس ارقىلى بۇگىنگى دارەجەمىزگە جەتكە­نىمىزدى تەرىسكە شىعارۋعا بولماس. سولاي بولا تۇرسا دا, شيكى مۇناي ساتۋمەن شەكتەلۋ بوس اۋرە­شى­­لىك ەكەنىن 2007 جىلى باستالعان داعدارىستان بەرگى كەزەڭ دالەلدەپ بەردى. الەمدىك رىنوكتا مۇناي باعاسى تۇسكەن كەزدە بيۋدجەتىمىزدى بىرنەشە رەت قايتا قارادىق. شىعىنداردى قىسقارتتىق. ال ەگەر نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى ايتىپ جۇرگەنىندەي, مۇناي كىرىس­تەرىنە باعىنبايتىن بيۋدجەت جاساق­تايمىز دەسەك, تەك قانا وسى مۇنايدى تەرەڭدەتە وڭدەپ, ودان جانارماي عانا ەمەس, تولىپ جاتقان جاڭا ءوتىمدى تاۋارلار ءتۇر­لە­رىن شىعاراتىن ءوندىرىس قۇرۋ كەرەك. سوندا مۇناي­دىڭ بەرەرى 10 ەسە كو­بەيە­دى. ماسەلەن, پوليمەرلىك شيكىزات شىعارا ال­ساق, ونىڭ ءبىر تونناسى مۇ­نايدىڭ 10 تونناسىن ساتقانداعىداي تابىس ءتۇسى­رەر ەدى. ال ەگەر سول پوليمەرلەردەن دايىن بۇيىم­دار جاساساق, قۇبىرلار, بالالار ويىنشىقتارى, سينتەتيكالىق ماتالار ءوندىرىپ ساتساق, وندا بۇل تابىس تاعى ەسەلەنەدى. مىنەكەي, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, يننوۆاتسيالىق يندۋس­تريا قۇرۋ دەگەندى ءوز باسىم وسىلاي تۇسىنەمىن. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەيدى عوي. سول ايتقانداي, ين­دۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسى جۇ­مىس ىستەي باستاعان كەزدەن بەرى بۇل سالادا دا ىلگە­رىلەۋشىلىك بايقالدى. ءبىزدىڭ «ءا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى» اق قازاق-بريتان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قبتۋ) قۇرامىنا ەندى. ال ۋنيۆەرسيتەتتى «سامۇ­رىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورى قامقورلىققا العان. ويتكەنى, بۇل قوردىڭ قۇرامىن­دا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى بار. مىنەكەي, وسى «قاز­مۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى مەن ءبىزدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمىزدىڭ عا­لىم­دارى ءبىر ماقساتتا جۇمىس ىستەۋگە كەلىستى. ۇلتتىق كومپانيا ماقساتتى تاپسىرىسپەن ينستيتۋت­قا ينۆەستيتسيا قۇياتىن بولدى. شىنىنا كەلسەك, بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندەگى ەڭ ءبىر سالالىق دۇرىس شەشىم دەۋ كەرەك. ەگەر ءار سالانىڭ كوشباستاۋشىلارى وسى سالا عى­لىمدارىنا ناقتى ماقساتتى تاپسىرىس بەرىپ جاتسا, سالا دا, عىلىم دا داميدى. مەنىڭشە, ەلبا­سى­مىزدىڭ يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋداعى كوزدە­گەنى وسى. يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋ ءىسى عىلىمنىڭ سان سالاسىن دامىتادى. عىلىم ءوز كەزەگىندە يننو­ۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋعا قوزعاۋشى كۇشتەي اسەر ەتەدى. قازىرگى كەزدە پرەزيدەنت بەلگىلەگەن جەتى با­سىم باعىت بويىنشا يننوۆاتسيالىق يندۋستريا جا­ساۋ ءىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل اسىرەسە, فار­ماتسەۆتيكا سالاسىندا ەرەكشە كورىنىس تاپقان. ەل­با­سىمىز ءدارى-دارمەكتىڭ 30 پايىزىن وزىندە شىعارا الماعان مەملەكەت بۇۇ شارتتارى بويىنشا, تاۋەلدى جانە مەشەۋ مەملەكەتتەر ساناتىنا جاتاتى­نىن ەرەك­شە ەسكەرتىپ ايتىپ, وتاندىق فارماتسەۆ­تيكانى دامى­تۋعا ۇكىمەتتى مىندەتتەدى. قازىردىڭ وزىندە وسى ماق­ساتتى باعدارلاما بويىنشا ەلىمىزدە بىرنەشە فارما­تسەۆتيكالىق زاۋىتتار ومىرگە كەلگەن. مەنىڭ سىرتتاي باقىلاۋىم بويىنشا, بۇل سالادا بەلگىلى ءبىر جەتىس­تىككە جەتەرىمىز داۋسىز. بىراق, اتتەگەن-اي دەگىزەتىن ءبىر تۇس بار, ول ءدارى شىعاراتىن نەگىزگى قۇرامداس سۋبس­تانسالاردىڭ يمپورتتالاتىن­دىعى. ال ءبىزدىڭ حيميك-فارماتسەۆت عالىمدارىمىز­دىڭ اشقان جاڭا­لىقتارى – جاڭا سۋبستانسالار شەتەلدىكتەر ۇسىنا­تىن شيكىزاتتاردان ەشقانداي كەم تۇسپەسە دە ولاردا كونۆەيەرلىك وندىرىستەن شىعاراتىن ءبىر كاسىپورىن بولماي تۇر. مەنىڭشە, وسى سالاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەك سەكىلدى. سوندا عانا يننوۆاتسيا عىلىمدى, عى­لىم يننوۆاتسيانى دامىتقان بولىپ شىعادى. تۋ­را­سىنا كەلگەندە, باسقا جاقتان سۋبستانسا تاسىپ, ءدارى شىعارۋ دەگەننىڭ ءوزى ۇلتتىق تاۋەلسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىن تۇس ەمەس پە؟! ءتىپتى, دامىعان جاپو­نيا­دان, ەۋرو­وداقتىڭ بىرقاتار ەلدەرىنەن الدىرعان ءدارى-دارمەك­تەرىمىز قازاقستاندا «سىناقتان وتە الماي» تالاي داۋدى تۋعىزعانى ۇمىتىلا قويعان جوق. ين­نو­ۆا­تسيالىق جوبالاردى ىرىكتەيتىن ۇكىمەتتىك جۇمىسشى توبى الداعى ۋاقىتتا وسى جاعىن ەسكەرسە دەيمىن. جالپى العاندا, ەلباسىمىز دامۋىمىزدىڭ ال­عاش­قى ونجىلدىعىنا بەلگىلەنگەن ناقتى تاپسىر­ما­لارىندا جوعارىدا ايتقانىمداي, جەتى باسىم با­عىتتى ايقىنداپ بەردى عوي. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى ۇلتتىق اسكەري ونەركاسىپ قۇرۋ. مىنەكەي, ين­جە­نەر-فيزيكتەر مەن حيميكتەردىڭ تالانتى اشى­لا­­تىن تۇس وسى. سونداي-اق, بەيبىت ماقساتتاعى عا­رىش­تى يگەرۋ باعدارلاماسى دا ۇلتتىق باسىم با­عىتتاردىڭ ءبىرى. ال بۇل دەگەنىڭىز, بۇكىل قولدان­بالى عىلىمعا ارقا سۇيەيتىن جانە سول عىلىمدى وزىمەن بىرگە دا­مىتاتىن تۇس. ەگەر ءبىز عارىشتى يگەرۋ باعدار­لاماسىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرا الساق, وندا, ءسوز جوق, ەلباسىمىزدىڭ الەمدەگى دا­مى­عان ەلۋ ەلىنىڭ ساپىندا بولۋ ۇستانىمىنىڭ ورىندالعاندىعى. سە­بە­بى, عارىشتى يگەرۋ ارقىلى ءبىز ساپالىق جوعارى دەڭ­گەيگە كوتەرىلىپ قانا قوي­ماي, جەر مۇمكىن­دىكتەرىن, جەر بەرەرىن مەيلىنشە ار­زان باعامەن جانە ناقتىراق زەرتتەي الاتىن بو­لامىز. ايتالىق, عا­رىش­تى يگەرگەننەن بەرگى كەزەڭ ىشىندە كسرو دەرجاۆاسى تاپقان جەراستى بايلىعى بۇكىل عارىشتى يگەرۋ باع­دارلاماسىنا كەتكەن شىعىندى ارتىعىمەن قايتارىپ بەرگەن ەكەن. ءمى­نەكەي, ءبىزدىڭ ۇمتىلاتىن تۇسىمىز وسى. عارىشتى يگەرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, جەر سەرىك­تەرىن وربيتا­عا شى­عاراتىن ءوز زىمىراندارىمىز بولۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا رەسەي فەدەراتسياسى عالىم­دارى­نىڭ بىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەۋىنەن گورى ءبىز­دىڭ تاپسىرىس بويىنشا «اقشا تابۋى» باسى­مىراق بولىپ تۇر. دەسەك تە, قازاقستاننىڭ ءتول عارىشتىق كە­شەنىن قۇرۋعا ولاردىڭ دا اتسالىسقىسى كەلەدى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, وتكەن جىلى فران­تسياعا ساپارى كەزىندە ەلباسىمىز ءدال وسى با­عىتتا ءبىراز كەلىسىم شارتتارعا قول جەتكىزىپ قايتتى. دە­مەك, سەڭ بۇزىلدى, قوزعالىس باستالدى دەۋگە بولا­دى. ەگەر «قازاق­ستان-2030» ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاما­سىنىڭ ەكىنشى ونجىلدىعىندا وسى كەشەندى ومىرگە اكەلە الساق, وندا ناعىز يننو­ۆاتسيامىز سول بولار ەدى. ءيا, كوشباسشىمىز دامۋدىڭ جاڭا دەڭ­گەيىن كورسەتىپ بەردى. ول – ەكونوميكانى ين­نوۆاتسيالىق يندۋستريا قۇرۋ ارقىلى تۇتاستاي مەملەكەتتى شيكىزاتقا تاۋەل­دىلىك قۇرساۋىنان شىعارۋ. ال عى­لىم­سىز يننوۆاتسيا جوق. دەمەك, قازىرگى تاڭدا «قۇلاننىڭ قاسىنۋىنا مىل­­تىقتىڭ باسۋى» دەگەن­دەي ءسات تۋىپ تۇر. وسى ونجىلدىق ىشىندە عىلىم مەن ءوندىرىستى اجىراعىسىز دەڭگەيدە كى­رىك­تىرە الساق, ودان ارعى دامۋىمىز سوعان بايلانىستى ءوربيدى. مەنىڭشە, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم-عىلىم تۋرالى جاڭا زاڭى وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن باس قۇجات بولىپ شىق­قانداي. ارينە, زاڭ ءبىر بولەك تە, ونىڭ ورىندالۋى ەكىنشى ماسەلە. كەيدە, ءتىپتى, ءاپ-ادەمى زاڭدار «ءجور­گەگىندە تۇنشىعىپ» جاتادى. سون­دىقتان دا جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس باس بولىپ, باسىم باعىت بەرىلگەن سالالىق عىلىمي كەڭەستەر ونى قوستاپ, اقىر اياعىندا, ناقتى عالىمداردىڭ, عىلىمي ورتا­لىق­تاردىڭ جانە عىلىمي مەكەمەلەردىڭ ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋىن جولعا قويۋ كەرەك. ەندەشە, ۇكىلى ءۇمى­تىمىزدىڭ ءناتي­جەسى كوپ ۇزاماي-اق ەل يگىلىگىنە اينا­لادى دەۋگە بولار. ەڭ باستىسى, وسى ونجىلدىقتا مەملەكەتتىڭ جالپى جىلدىق ىشكى ءونىمىن 2,7 ەسە ءوسىرۋ مىندەتىن شەشۋگە ءتيىسپىز. ال بۇل تەك قانا يننوۆاتسيالىق ءوندىرىس ارقىلى قامتاماسىز ەتىل­مەك. ەندەشە, عىلىم مەن ءوندىرىس قايتسە دە ءبىر ىرعاقتا جۇمىس ىستەيدى دەۋگە بولادى. ەڭ ال­دىمەن, بۇل ۇلتتىق ساپانى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەتىن ءبىر ءىس بولعالى تۇر. ويتكەنى, جاڭادان ومىرگە كەلەتىن ءوندىرىس ورىن­دارى­نىڭ بارلىعى دەرلىك قولمەن ات­قا­راتىن «قارا جۇمىس» ورنى ەمەس, كومپيۋتەرمەن باسقارىلاتىن ءىس بولىپ شىعادى. ياعني, ەلىمىزدە سان الۋان جاڭا ماماندىق, بۇرىن-سوڭدى كوز كورمەك تۇگىلى اتىن دا ەستىمەگەن ماماندىق يەلەرى ومىرگە كەلەدى. سوندىقتان دا مۇنىڭ ءوزى الىس بولاشاق­تاردىڭ گۇل­دە­نە ءتۇسۋى ءۇشىن بۇگىنگى ۇرپاق قالا­عان بەرىك نە­گىز بول­ماقشى. ەدىل ەرعوجين, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر ۇعا اكادەميگى, «ءا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى» اق باس ديرەكتورى.