ءاربىر جەمقور جاۋاپ بەرەدى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاياۋداعى سايلاۋدا جارقىن جەڭىسكە جەتۋىنىڭ ءبىر سىرى – كەيىنگى جىلداردا ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس مايدانى اشىلىپ, حالىقتىڭ ادىلەتتىلىككە سەنىمى ارتا تۇسكەندىگى, وسى ىسكە پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە نازار اۋدارۋى دەۋگە دە بولادى. قوعامدى ىشتەن ىرىتەتىن وسى ماسقارا قۇبىلىسپەن كۇرەس ءوزىنىڭ ناقتى ناتيجەسىن بەرىپ تە وتىر. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك انتيكوررۋپتسيالىق رەيتينگتەگى كورسەتكىشىن بىردەن 45 ساتىعا جاقسارتتى. بۇل ارقىلى تمد بويىنشا قازاقستان عانا ۇزدىك ورىندى يەلەنىپ تۇر. سوڭعى جىلدارى وسى ورگاننىڭ قۇزىرلى قىزمەتى ارقاسىندا قارماققا تەك “شاباقتار” عانا ەمەس, ءىرى “شورتاندار” دا ىلىگىپ, جەمقورلاردىڭ جەلىگى باسىلعانداي بولدى. وتكەن جىلى الدىڭعى جىلدارعا قاراعاندا پارا الۋ جاعدايلارى 28 پايىزعا كوپ انىقتالدى. سەگىز جۇزدەن استام سىبايلاس جەمقورلار ءىسى سوتقا بەرىلدى, ولاردىڭ اراسىندا جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر كوپ بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلى جوعارعى سوتتىڭ التى بىردەي سۋدياسى قارماققا ءىلىندى. وسىنداي وراسان ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەمقورلىق قىلمىستاردان مەملەكەتكە كەلگەن 3,7 ميلليارد تەڭگە شىعىن قايتارىلدى. مىنە, وسى ەل, حالىق ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساتتىبەك وڭعارباەۆقا جولىعىپ, بىرقاتار سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ قايتارۋىن سۇراعان ەدىك. – ساتتىبەك وڭعارباي ۇلى, زامان اعى­مىنا وراي قازىرگى ۋاقىتتا كەز كەلگەن ەلدىڭ اتىن دا شىعاراتىن, زاتىن دا ءوشى­رەتىن جەمقورلىق بولىپ وتىر. جەمقورلىعى وراسان ەلدىڭ جاماندىعى جانىن جايلاعاندىقتان ونىڭ جوعارى ىزگىلىكتى ىستەر اتقارۋ قاتارىنا قوسى­لۋى دا قيىن. بۇل تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭناماسى جانە قولدانىستاعى ارەكەتتەرىمىز دە ەڭ تيىمدىلەردىڭ ءبىرى دەپ تانىلعانى كوڭىل قۋانتادى. – ءيا, بۇگىنگى تاڭدا, ەلباسىمىز ايتىپ وتكەندەي, سىبايلاس جەمقورلىقپەن بىتىسپەس كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. جەمقورلىق جاي­لا­عان ەلدە ادىلەت سالتانات قۇرمايتىنى بەل­گىلى. سوندىقتان بىردە-ءبىر مەملەكەتتە بۇل قاۋىپتى كەسەلدىڭ بەتىن بىزدەگىدەي تەز قايتاراتىنداي امال ىسكە اسقان جوق. تەك ەكى جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن رەس­پۋب­لي­كالىق دەڭگەيدەگى جەتەكشى, وبلىستىق جانە قالالىق اۋقىمداعى بىرنەشە لاۋازىمدى تۇل­عالار قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلدى. بۇلاردىڭ اراسىندا اكىمدەر مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى بار. مينيسترلەر, ۆيتسە-مينيسترلەر, ءتۇرلى كومپانيا پرە­زيدەنتتەرى مەن اگەنتتىك ءتورايىمى جانە ت.ب. لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرگە جەم­قور­­لىعىنا بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوز­عالدى. مۇنىڭ ءبارى, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, زاڭدارىمىزدىڭ جەتىلگەنى جانە سول زاڭعا سايكەس ءبىزدىڭ ارەكەتتەرىمىزدىڭ ناتيجەسى. بىراق ەندى شورتاندار قارماققا ىلىگىپ جاتقان كەزدە باسقا بىرقاتار لاۋا­زىم­دى تۇلعالار مۇددەلىلىك تانىتىپ, ولار­­عا اراشا تۇسەتىن بولدى. بيىك مىنبەدەن ەلباسى بۇل ماسەلەنى دە قوزعاپ ءوتتى. تەرگەۋدىڭ ءالى اق-قاراسى شىعارىلماي جا­تىپ كوررۋپتسيا بەلگىسىمەن قارماققا ىلىككەن جانعا جاقتاسىپ, ايىپسىز نەمەسە جا­زىق­سىز دەپ سونىڭ عانا سويىلىن سوعىپ جوعارى دەڭگەيدە شۋ كوتەرۋ – زاڭعا قايشى ارەكەت. تەرگەۋ اياقتالعان سوڭ ونىڭ زاڭ­دى­لى­عىن پروكۋراتۋرا قاداعالايدى, سوت تال­قىلايدى. سول كەزدە ادامنىڭ ايىبى بار ما, جوق پا ناقتى ايقىندالادى. جازىقسىز ايىپقا تارتىلعان بولسا, قارجى پوليتسيا­سى­نىڭ تەرگەۋشىسى جاۋاپ بەرەدى. ال زاڭ ورىندارى شىنىمەن ونى ايىپتى دەپ تاپسا, وندا قىلمىسكەر قامالۋى كەرەك. بىراق بۇعان كەدەرگى جاساعىسى كەلەتىن ادام­داردىڭ تۇپكى مۇددەسىن اڭعارۋ دا قيىن ەمەس. سوندىقتان جەمقورلىقپەن كۇرەس قاشاندا ىمىراسىزدىقپەن جالعاستىرىلا بەرەتىندىگىن كىمدە-كىم جەتە ۇعىنۋى ءتيىس. – دەمەك, حالىق ايتسا قالت ايت­پاي­دى دەگەندەي, شەنەۋنىكتەر, اسىرەسە لاۋا­زىمدى تۇلعالار اراسىندا جەمقورلار كوپ دەگەن اڭگىمەنىڭ راستىعى قازىر كۇن­نەن-كۇنگە ايقىندالا تۇسۋدە. قولىنا سە­نىپ تاپسىرىلعان بيلىكتى ارام نيەتىمەن الماستىرعان ادام عانا قالايدا اقشا جاساۋدىڭ جولىن جاعالايدى. سون­دىقتان بۇل جولداعى ادامداردىڭ با­رىنشا تەزدەتىپ انىقتالىپ, ۇستالىپ جاتقاندىعىن الەمدىك ساراپشىلار دا جوعارى باعالاپ وتىر عوي. – ءيا, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس جولىنداعى ىسىمىزگە باعا بەرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەمەس, حالقىمىز بەن حالىق­ارا­لىق ساراپشىلار قوعامى. جەمقورلارعا قاشاندا, ەڭ الدىمەن, حالىق قارسى. ال دۇنيەجۇزى مەملەكەتتەرىندەگى جەمقورلىق دەڭگەيىن زەرتتەيتىن «ترانسپارەنسي ينتەرنەشنل» حالىقارالىق ۇيىمى قا­زاق­ستان­داعى جەمقورلىققا قارسى كۇرەس با­رىسىن ءبىر ءسات تە نازاردان تىس قال­دىر­مادى. بۇل ساراپتاما ورتالىعى دامۋشى ەلدەردىڭ قۇقىقتىق دەڭگەيىن, قىلمىسپەن كۇرەس بارىسىن تارازى باسىنا تارتىپ, وزىندىك ولشەم ناتيجەسىن شىعارادى. ءسوي­تىپ ءبىزدىڭ ىسىمىزگە ولار وڭ باعا بەردى. ونى سوڭعى جىلدارى كوررۋپتسيامەن ۇستالعان جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ سانى دا, ساپاسى دا دالەلدەيدى. ال حالىقارالىق سا­راپشىلاردىڭ سونشاما باسىمدىق بەرىپ وتىرعانى ولاردى, بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوررۋپتسياعا قارسى قولدانىلاتىن زاڭدارىمىزدىڭ دەڭگەيى قاناعاتتاندىرا­دى. جالپى بۇرىنعى تمد ەلدەرى اراسىن­دا ءبىرىنشى رەت سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قابىلدانىپ, شىن مانىندە جۇزەگە اسقانى بەلگىلى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن ىسكەرلىك تازالىعىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا 2005 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن ار-نامىس كودەكسى قابىلداندى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ تىكەلەي ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا جانە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ اتسالىسۋىمەن ەلىمىزدە جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ تولىققاندى جۇيەسى قۇرىلدى. اتاپ وتەرلىك ءجايت, وسى زاڭداردىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان. كوررۋپتسيامەن كۇرەس تۋرالى بۇۇ كون­ۆەن­تسيالارىنا قول قويىلدى. بۇلار بىرنەشە ەلدىڭ قۇقىقتىق مۇددەسى كوزدەلگەن, ماز­مۇنى تەرەڭ قۇجاتتار بولىپ تابىلادى. وسى قۇجاتتارعا ءبىز قول قويعاننان كەيىن سول ەلدەرمەن قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستا بولۋىمىز قاجەت. ياعني, ءبىزدىڭ ەلدە بىرەۋلەر قىلمىس جاساپ قاشىپ كەتكەن جاع­داي­دا ولاردى ىزدەۋگە, تاۋىپ اكەلۋگە ءمۇم­كىن­دىك تۋادى. تەك ول قىلمىسكەرلەردىڭ وزدە­رىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قىمقىرعان دۇنيە-م ۇلىكتەرىن دە قايتارۋعا جاعداي جا­سالادى. مىنە وسىنداي كوپتەگەن وڭدى ءوز­گەرىستەردى باقىلاپ, سىرتتان كورىپ وتىر­عان حالىقارالىق قاۋىمداستىق انتيكور­رۋپ­تسيالىق رەيتينگ بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدىڭ كورسەتكىشى جاقسارعانىن سارالاپ شىعارىپ, جوعارى باعا بەردى. – وسى ارادا جالپى اتقارىلعان جۇمىستارعا ناقتى توقتالىپ وتسەڭىز. – قىلمىستىق ارەكەتتەرگە قارسى شارا­لار­دى قابىلداي وتىرىپ, ءبىز سوڭعى ءنا­تي­جەگە, ياعني ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قى بۇزىلماي قىلمىستىق ءىستىڭ سوتقا جەتكىزىلۋىنە باسا ءمان بەرەمىز. وتكەن جىلى قارجى پوليتسياسىنىڭ وندىرىسىندە 13 997 قىلمىستىق ءىس بولدى. ونىڭ 11 556-سى اياق­تالىپ, 9 421-ءى سوتقا جىبەرىلدى. سول سياق­تى وسى ارالىقتا ءتورت مىڭعا جۋىق ەكونوميكالىق قىلمىس انىقتالدى. تالداۋ كورسەتكەندەي, سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن بۇزۋشىلىق ەكى ەسەگە ازايعانى بايقالدى. ەگەر 2006 جىلى 102 زاڭ بۇزۋشىلىق كو­رىنىس بەرسە, وتكەن جىلى 52 دەرەك تىركەلدى. ءسويتىپ, جالپى كەلتىرىلگەن 198,9 ملرد.تەڭگە زياننىڭ 100,9 ملرد.تەڭگەسى وتەلدى. بۇلار قۇرعاق تسيفرلار ەمەس, ولاردىڭ ار­تىندا وسى ساندارعا جاۋاپتى جەمقور­لار­دىڭ دا تۇرعانى بەلگىلى. مەملەكەتتىك ور­گان­داردىڭ ورتالىق اپپاراتتارىنىڭ ءبىر­قاتار باسشىلارىنىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر اياقتالدى. ماسەلەن, ستاتيستيكا جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى بايانوۆ پەن مەڭدىباەۆ حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناعىن وتكىزۋگە دەپ بولىنگەن 758 ملن. تەڭگەنى جىمقىرعانى ءۇشىن, ءىرى كولەمدە پارا بەرگەنى ءۇشىن توتەنشە جاعدايلار ۆيتسە-ءمينيسترى سابدالين, پارا العاندارى ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى كوميتەتتىڭ ەكس­پورت­تىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى تۇرماحان, يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى ساۋدا كوميتەتى باسقارماسىنىڭ باس­تى­عى تۇزەلباەۆ, بيلىكتى اسىرا پايدالان­عانى ءۇشىن ۇقك دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ابەنوۆ, بيلىكتى اسىرا پايدالان­عانى جانە بيۋدجەت قارجىسىن ءىرى كولەمدە جىم­قىر­عانى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كومي­تەتىنىڭ توراعاسى سۇلەيمەنوۆ, بيۋدجەت قارجىسىن ءىرى كولەمدە جىمقىرعانى ءۇشىن كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى كولىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى جاڭ­بىرباەۆ جانە ت.ب. بىرقاتار ادامدار بىرنەشە جىلعا سوتتالىپ تىندى. ال بۇلاردان دا ءىرى شورتانداردىڭ قارماققا ىلىككەنىن ەلباسى جولداۋىندا كەلتىرىپ كەتكەندىكتەن ونى قايتالاماي-اق قويايىن. جالپى, جەمقورلىق قىلمىستارىنىڭ كوبىن اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى جاسايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ودان كەيىن ىشكى ىستەر ور­گاندارى, سالىق قىزمەتى, ادىلەت ورگان­دارى, سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەت, كەدەن ورگاندارى جانە باسقا دا ۆەدومستۆولار بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مامىتبەكوۆا 58 مىڭ اقش دوللارى جانە وسى وب­لىستىڭ قۇرىلىس دەپارتامەنتى ديرەكتورى سابدەنوۆ 4 ملن. تەڭگە پارا العاندارى ءۇشىن بىرنەشە جىلعا سوتتالدى. قىزىل­وردا, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى بويىنشا اۋماقارالىق جەر ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ايۋبەكوۆ لاۋا­زىم­دى قىزمەتىن جەكە باس مۇددەسىنە پاي­دالانىپ, بايدىبەك اۋدانىنىڭ ايماعىندا كاسىپتىك قىزمەتپەن اينالىسۋعا جەر تەلىمىن بولۋگە «كومەگىن» تيگىزگەنى ءۇشىن 10 ملن. اقش دوللارىن الىپ, سوتتالدى. سول سياقتى جامبىل وبلىستىق قازىناشىلىق دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى اجىباەۆ بيۋدجەتتىڭ 1,2 ملن. تەڭگەسىن جىم­قىرىپ سوتتى بولدى. ال قورشاعان ور­تانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋ جانە تابيعي رەتتەۋ كوميتەتى «توبىل-تور­عاي ەكولوگيا دەپارتامەنتى» مم باستىعى دادين اقتوبە وبلىسىندا جوسپارلانعان تەكسەرىستىڭ ناتيجەسى دۇرىس بولۋى جانە كەيىن جشس-نىڭ قىزمەتىنە ەشكىم ارا­لاسپاۋى ماقساتىندا پارا العانى ءۇشىن ون ءبىر جىلعا سوتتالدى. ايتا بەرسە, مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. – ال ۇلەسكەر ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ باعىتىندا قۇرىلىس سالۋشى­لار­دىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنە قالاي توي­تارىس بەرىلۋدە؟ – كوپشىلىگى استانا مەن الماتى قالا­لارىندا ورنالاسقان 55 قۇرىلىس ۇيىمى­نىڭ 82 باسشىسىنا بايلانىستى 2006 جىل­دان بەرى 59 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ولاردان كەلگەن 100,7 ملرد. تەڭگە شى­عىننىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا كىنالى ادامداردىڭ 70,8 ملرد. تەڭگە تۇراتىن م ۇلىكتەرىنە توقتام سالىندى. بۇل ىستەردى قاراعان سوت 32 ءىس بويىنشا ايىپتاۋ ۇكىمىن شىعارىپ, سوعان بايلانىستى 67 ادام سوتتالدى. – بۇل قولدى بولعان اقشالاردىڭ ورنى قايتىپ تولتىرىلادى؟ – مۇنىڭ ءبارى جازىقسىز جاندارعا كەلتىرىلگەن شىعىندار. سوندىقتان ءبىز ءجابىر­لەنگەندەردىڭ شىعىنىن تولتىرۋ ماقسا­تىندا كىنالى ءۇي سالۋشىلاردىڭ مۇلكىنە توقتام سالۋ شارالارىن قاراستىرىپ كەلەمىز. بۇل ورايدا, مەنىڭ ويىمشا, ۇلەسكەر­لەردىڭ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى باياندى ەتۋ ءۇشىن, ياعني جابىرلەنگەن ۇلەسكەرلەردىڭ شىعىنىن تولىقتاي قايتارۋ ماقساتىندا توقتام سالىنعان م ۇلىكتەردىڭ تاعدىرىن سوت­تار ۋاقتىلى شەشىپ, سوت ورىنداۋشى­لارى ونى تەز ارادا جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. وسى تۇستا ءبىر ايرىقشا توقتالار ءجايت بار, ول – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان دارا ساياسات. ءوزىڭىز ويلاڭىز, كەزىندە الدانىپ قالعان ۇلەسكەر­لەر جىلداپ جيناعان قارجىلارىن ءۇي تۇر­عىزۋشىلاردىڭ قولىنا ءوز ەرىكتەرىمەن ۇستاتقانى بەلگىلى. ولاردى بىرەۋ كۇشتەگەن جوق. اركىم قۇرىلىس سالۋشىنى ءوزى تاڭدا­دى, سوسىن قالاۋىمەن اقشاسىن بەردى. ءبىر­اق سوعان قاراماستان ەلباسىمىز بۇل ماسە­لەنى تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الىپ, ءجابىر­لەنگەن ۇلەسكەرلەردى دالادا قالدىرماس ءۇشىن مەملەكەتتەن قوماقتى قارجى بولگى­زىپ, ولاردىڭ باسپانالى بولۋىن قامتا­ماسىز ەتتى. مۇنداي يگىلىكتى ءىس تەك قازاق­ستاندا عانا جاسالدى. ويتكەنى, دامى­عان مەملەكەتتەردىڭ وزىندە يپوتەكالىق نەسيە تاراتۋ سوڭى دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا اكەلىپ ۇرىندىرعانى بەلگىلى. قازىر سول داعدارىس شىرماۋىنان ءالى شىعا الماعان اقش-تىڭ 8 شتاتىندا 5 ملن. ادام باس­پانا­سىز قالىپ, بۇل ماسەلەنى ءالى كۇنگە مەملەكەتتىڭ ءوزى دە شەشە الماي وتىر. – ءيا, بۇل ماسەلەدە ەلباسىنىڭ ەڭ­بە­گى ەرەكشە ەكەندىگى بەلگىلى. جالپى, ءبۇ­گىن­دە ۇستالىپ جاتقان جەمقورلار سانى­نىڭ كوپتىگى مەن ىرىلىگى قاۋىپتى كەسەلدىڭ تىم تەرەڭگە كەتكەنىن بىلدىرەدى. سون­دىقتان قارقىندى ودان ءارى ۇدەتە ءتۇس­كەندى حالىق تا قۋاتتايدى. وسى ورايدا قارجى پوليتسياسىنىڭ الدىندا قان­داي جوسپارلار تۇر؟ – قارجى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتىن ناۋقاندىق نەمەسە جوسپارلى جۇمىسقا اينالدىرۋعا بولمايدى. بىراق جەدەل قىز­مەت ۇنەمى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. الدىمىزعا وسى ايدا وسىنشاما جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك دەپ ناقتى جوسپار قوياتىنداي ءبىزدىڭ مەكەمە زاۋىت, فابريكا ەمەس. ارينە, بۇ­رىن كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۋچاسكەلىك ميليتسيونەرگە, مىسالعا ءبىر ايدا بەس, ياكي ون ماسكۇنەمدى, نە جۇمىس ىستەمەي قاڭعى­باستىققا سالىنعان ادامدى ۇستاپ اكەلەسىڭ دەپ الدىنا ناقتى جوسپار قويىلاتىن. ول سونى ورىنداۋعا ءتيىس ەدى. ال جەدەل قىزمەت دەگەنىمىز, بىزگە جەدەل اقپاراتتار ءتۇسىپ تۇرادى. وندا, ماسەلەن, مينيستر مە, اكىم بە نەمەسە باسقا ءبىر شەنەۋنىك پە پارا الىپ جاتىر دەگەن اقپارات بولادى. بىراق, ول اقپارات بويىنشا دا بىردەن جەتىپ با­رىپ ۇستاپ الۋ مۇمكىن ەمەس. راسىندا, اۋە­لى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, نە ىستەپ جات­قانى تەكسەرىلەدى. ارادا باقىلاۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, ءبىراز ۋاقىت وتەدى. بۇل جەردە ساتۋشى مەن اكىمدى ۇستاۋدىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي دەيتىنىمىز سوندىقتان. – تامىرى تەرەڭگە تارتىلعان جەم­قور­لىق­تى جويۋ جىرى قاشان توقتار ەكەن؟ – قولىنا ۇلكەندى-كىشىلى بيلىك تيگەن باسشىسىماقتار اۋەلى قالايدا ءوزى باسقا­رىپ وتىرعان ۇجىمنىڭ جارتى اسىن اساپ قالۋعا اسىعادى. سوعان بايلانىستى قوس-قوستان شەتەلدىك قىمبات كولىك الىپ, ەكى, ءۇش قاباتتى ءۇي تۇرعىزىپ, تۋما-تۋىس­قاندارىنىڭ دا جاعدايىن جاساپ, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانا باستاعاندارىن جۇرت كور­مەيدى, بىلمەيدى دەپ ويلاي ما, سولاي بولۋ­عا ءتيىس دەگەندەي دۇنيەنى جالپاعىنان باسا باستايدى. بىراق سول كورگەن, بىلگەن ادامدار­دان قوڭىراۋ تۇسسە, الگى اسىپ-تاسىپ جاتقان بايلىقتىڭ قايدان كەلىپ جاتقاندىعىن ءبىر-اق ساتتە اشۋعا بولادى. الايدا بۇل جاعدايدا قۇر «جالاقىمەن» بايىپ جاتقاندار مەن ادال كاسىپكەرلىكپەن تاپ سونداي بايلىق جاساپ ەڭبەك ەتىپ جات­قانداردى اجىراتا ءبىلۋ كەرەك. سوندىقتان دا بۇل جەمقورلىق دەگەنىمىز كەز كەلگەن قوعامعا جان-جاقتى اسا قاۋىپ توندىرەتىن الەۋمەتتىك قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. ونىڭ كورىنىستەرى قالىپتى دەموكراتيالىق داستۇرلەرى مەن ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەردە دە بار. قازاقستاندا جەمقورلىققا قارسى كۇرەس مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى. بىزدە جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس ساياساتىنىڭ باعدارلامالىق نەگىزى بار. ارينە, ونىڭ باستى نەگىزى ەلبا­سىنىڭ تىكەلەي كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قالانعانى بەلگىلى. ءار بەس جىل سايىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن جەمقورلىققا قار­سى كۇرەستىڭ مەملەكەتتىك باعدارلا­ماسى قابىلدانادى. بۇگىندە 2011 جىلعا ەسەپتەلگەن جەمقورلىققا قارسى ءتورتىنشى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. بۇل قۇجات ءبىزدىڭ ەلدىڭ قاۋىپتى كەسەلمەن كۇرەستەگى نەگىزگى باعىتتارىن قامتىدى. بىرىنشىدەن, بۇل جەمقورلىققا قارسى زاڭ­داردى جەتىلدىرۋ, ەكىنشىدەن, جەمقورلىقتى تومەندەتەتىن مەملەكەتتىك شارالاردى قابىلداۋ, ۇشىنشىدەن, سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جەتىلدىرۋ, ءتور­تىنشىدەن, جەمقورلىقپەن كۇرەس سالاسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, بەسىنشىدەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ حا­لىق اراسىندا جەمقورلىققا قارسى كەڭى­نەن ناسيحات جۇرگىزۋ جانە, التىنشىدان, ازاماتتىق قوعاممەن ءوزارا بايلانىس بو­لىپ تابىلادى. جەمقورلىققا قارسى ساياساتتىڭ ماق­ساتى مەن ءمانى تەرەڭدە جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا قازىر حالىق جەمقورلىق وزدەرى ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەكەندىگىن كۇننەن كۇنگە جەتە ءتۇسىنىپ كەلەدى. تەك بۇل ەمەس, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولىپ, حالىقارالىق بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىنىن دە جاقسى تۇسىنەدى. سونداي-اق 2007 جىلى جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ جونىندەگى قابىلدانعان زاڭ ءىسىمىزدى ءبىراز ىلگەرىلەتتى. وندا كەزىندە قىلمىستىق جولمەن تاپقان م ۇلىكتەردى تاركىلەۋ باسىم باعىت الدى. ءتىپتى ول قىلمىسكەرلەر كەيىن سوتتالىپ كەتسە دە باسقا بىرەۋدىڭ جەكە مەنشىگىندە قالدىرعان, ياعني كەزىندە ارام جولمەن تاپقان دۇنيەلەرىن تاركىلەۋ كوزدەلدى. بۇرىن جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن جۇمىستان شىعارىلعان ادامداردى كەيىن قايتا مەملەكەتتىك ور­گان­دارعا نەمەسە ۇيىمدارعا كەز كەلگەن لاۋازىمدى قىزمەتكە قابىلداۋعا ەلبا­سىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا تىيىم سالىن­دى. وسى اتقارىلىپ جاتقان ىستەردىڭ ءبارى ءتۇبى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تۇگەلدەي جويىلىپ كەتۋىنە بولماسا دا, باسەڭدەۋىنە اسەرىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. – ازاماتتاردىڭ قارجى پوليتسيا­سىنىڭ جالعان قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسكەندەرى دە بولدى. وسىنداي جال­عاندىقتان ساقتانۋ ءۇشىن نە ىستەگەن دۇرىس؟ – ءيا, ونداي وقيعالاردىڭ بولعانى راس. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ازاماتتار كىممەن سويلەسىپ تۇرعانىن ناقتى ءبىلۋى ءۇشىن «144» سەنىم تەلەفونىنا قوڭىراۋ شالا قويسا بەلگىلى بولادى. ول ادامنىڭ قارجى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرى ەكەندىگىن انىق­تاعان سوڭ, ەندى ونىڭ ارەكەتى دۇرىس پا نەمەسە بۇرىس پا ەكەندىگىن تاعى سۇراپ بىلۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونىمەن قاتار, ءاربىر ازامات ءار تەكسەرىس تەك ءتيىستى قۇ­جات­تار نەگىزىندە جۇرگىزىلەتىنىن جانە ول قۇ­جاتتارمەن تەكسەرىلەتىن ادام الدىن الا تا­نىستىرىلۋى قاجەتتىگىن ەستە ۇستاۋى ءتيىس. – ەل بەدەلى مەن حالقىمىزدىڭ ءمۇد­دەسى ءۇشىن جوعارىداعى قىرۋار جۇ­مىس­تىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ, مەملەكەتكە ابىروي اكەلگەن اگەنتتىك قىز­مەتىنە قىسقاشا توقتالىپ وتسەڭىز؟ – اگەنتتىك قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ۋاقىت ىشىندە بىرقاتار بەدەلدى ەۋروپالىق جانە ازيالىق ەلدەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتتى. بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى حالىقارالىق كەلىسىم بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا اگەنتتىك بۇۇ, ەقىۇ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ترانسپەرەنسي ينتەرنەشنل جانە سالىق جانە ينۆەستيتسيا بويىنشا حالىقارالىق ورتا­لىق­تارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ەكونوميكالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قازاقستان ەدىۇ جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى ىستامبۇلدىق ارەكەت ەتۋ جوسپارىنا قا­بىلداندى. ءسويتىپ اتالعان ۇيىمنىڭ كو­مەگى جانە ىنتىماقتاستىق ارقاسىندا استانا قالاسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن «جەمقورلىقپەن كۇرەستى ءتيىمدى باسقارۋ – شىعىس ەۋروپا جانە ور­تالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ جاعدايى» اتتى كوررۋپتسياعا قارسى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمانى زور بولدى. وندا «جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە ءتيىمدى باسقارۋ تۋرالى استانالىق ۇندەۋ» حالىقارالىق قۇجاتى قابىلداندى. بۇل قۇجاتتا بارلىق دەڭگەيدەگى جەمقورلىقتى جويۋ, ءتيىمدى توقتامداردى سالۋ ارقىلى جەمقورلىق ارەكەتتەرىن جازالاۋ, شەتەلدىك لاۋازىمدى تۇلعالاردى پاراعا تارتۋدا قىلمىستىق قۋدالاۋ بارىسىندا حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىققا كومەكتەسۋ شارتتارى قارالعان. سونىمەن قاتار وسى كونفەرەنتسيادا جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ قازاقستاندىق تاجىريبەسى العا تارتىلدى. – ساتتىبەك وڭعارباي ۇلى, كوپتەگەن وقىرماندارىمىزدىڭ اتىنان سالماق­تى دا ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت ايتامىز. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.