تۇركى تىلدەس تۇگەل بول

2006 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تۇركيادا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءVىىى سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعان ەدى. تۇرك پا دەپ اتالعان سول ۇيىم 2008 جىلعى 21 قاراشادا ىستامبۇل قالاسىندا قۇرىلعان بولاتىن. 2009 جىلى ءازىربايجان استاناسى باكۋ قالاسىندا ۇيىمنىڭ العاشقى وتىرىسى بولدى. وسى وتىرىستا ۇيىمنىڭ رەگلامەنتى مەن حاتشىلىعى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. ال بۇگىن جانە ەرتەڭ استانادا تۇرك پا كەڭەسىنىڭ وتىرىسى مەن تۇرك پا-نىڭ ءىى پلەنارلىق وتىرىسى وتەدى. وسىعان وراي ءبىز تۇرك پا-نىڭ قازاقستاندىق دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەسى امانگەلدى مومىشەۆكە جولىعىپ, ۇيىم جۇمىسىنىڭ بارىسى جانە وتىرىستا قارالاتىن ماسەلەلەر جونىندە ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – مەنىڭشە, بارلىق تاراپ­تاردىڭ مۇددەسىنەن شىعىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان كوپتەگەن مەملەكەتارالىق ۇيىم­داردى قۇرۋدىڭ باستاماشىسى بولىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز تۇرك پا-نىڭ دا ومىرگە كەلۋى – تۇركىتىلدەس تۋىسقان حالىق­تار اراسىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدە­رىس­تەردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە قىز­مەت ەتەتىنىن كورەگەندىكپەن بول­جاعان. باسقالار ءوزارا جا­قىن­داسۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ, ءبىرىن ءبىرى قولداپ جاتقاندا, ءبىر اتانىڭ بالاسى بولىپ, ءبىر ءتىل, ءبىر ءدىل, ءبىر دىنمەن قالىپتاسقان تۇركى حالىق­تارى نەگە ءوزارا جاقىنداسپاسقا؟ جانە ونىڭ نەشە ءتۇرلى جولدا­رىن, ءتۇرلى امال­دارىن تاۋىپ, وسى كۇنگى ينتەگ­راتسيالىق ۇدەرىستەر­دىڭ تالابىنا ساي قۇرىلىمدار جاسالۋى كەرەك قوي. بۇرىن بىزدە مادەنيەت ورتاقتىعىن جانە وسى سالا بويىنشا جاقىنداسا ءتۇسۋدى كوزدەگەن تۇركسوي ۇيىمى بولسا, ەندىگى جەردە قۇقىقتىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزا­را جاقىنداسۋدىڭ, ىنتىماقتا­سۋدىڭ ماڭىزى زور. پارلا­مەنت­ارالىق ىنتىماقتاسۋدىڭ الەۋەتى مۇنداي جاقىنداسۋلاردى ىسكە اسىرۋدىڭ بەرىك تۇتقاسى, ماڭىز­دى ينستي­تۋتى بولارى ءسوزسىز. سوندىقتان دا مەن تۇرك پا-نىڭ بولاشاعى زور, ماڭىزى تەرەڭ ۇيىم دەپ ەسەپتەيمىن. بولاشاق­تا ول ەۋروپارلامەنت سەكىلدى ىقپالدى ۇيىم بولار دەگەن ۇمىتتەمىن. ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتا­بىندا قازاق دالاسىن « ۇلى تۇركى ەلىنىڭ قاراشاڭىراعى» دەپ اتاعان ەدى. قازاقتىڭ اسا ءبىلىمدى, تەڭىز­دەي تەرەڭ دارىندى اقىنى ماع­جان دا «كوپ تۇرىك ەنشى الىپ تا­راس­قاندا, قازاققا قارا­شاڭىراق قالعان جوق پا؟» دەپ جازعان. تا­ريحتىڭ نەشە ءتۇرلى تەپەرىشىنە تۇسسە دە تاۋەل­سىز­دى­گىنەن اي­رىل­­ماعان جال­عىز تۇركى تىلدەس ەل – تۇرىك رەس­پۋب­ليكاسى بولسا, ونىڭ باسشىلارى بولعان اتا­تۇرىك, ودان بەرگى تۇر­عىت ءوزال سياق­تى ساڭ­لاقتارى تۇركى­لەر­دىڭ ءوزارا بىرلەستىكتە, تاتۋ­لىق پەن تۋىس­تىق قا­رىم-قاتىناستا بول­­عا­نىن جاقتاپ كەلدى. ولار قازاق دالاسىن « ۇلى تۇران دالاسى» نەمەسە «انا ۆاتان» دەپ اتاپ بولەكشە قادىرلەدى. ءبۇ­گىنگى تاڭداعى تۇركى الە­مىنىڭ اسا ءىرى قاي­رات­كەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا سول ءۇردىستى جاق­تاپ وتىر. قازىر تۇرىكتەر موڭعو­لياداعى كۇل­تەگىن زيرا­تىنىڭ باسى­نا كەسەنە سالۋدى قولعا الۋدا. سول جەردە مۇ­راجاي جاساپ, تۇركىلەر­دىڭ كونە تاري­حىنان مول ماعلۇ­مات بەرەتىن ورتالىق ۇي­ىم­داس­تىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. موڭ­عوليا­نىڭ اس­تا­ناسى ۇلان-باتىر قا­لا­سىنان سول جەرگە اپا­راتىن جولدى دا ءجون­دەپ, جاقىن جەردەن ۇشاق قونا­تىن ورىن دا اش­پاقشى. مىنە, مۇنى دا ءتۇر­كى­تىلدەس ەلدەردىڭ ور­تاق تاري­حىنا جاتاتىن  ماڭىزدى ءبىر ءىس دەپ اتاۋعا بولادى. – تۇرك پا-عا قانداي مەملەكەتتەر مۇشە بولىپ كىرەدى؟ ءاربىر مەملەكەتتەن وعان نەشە ادامنان مۇشە بولادى؟ – بۇگىنگى تاڭدا تۇرك پا-نىڭ قۇرامىنا ءتورت مەملەكەت مۇشە بولىپ ەنىپ وتىر.  ولار: قا­زاق­ستان, تۇرىك رەسپۋبليكاسى, ءازىر­بايجان رەسپۋبليكاسى جانە قىر­عىز رەسپۋبليكاسى. ءاربىر مەملە­كەت­تىڭ ۇلتتىق پارلا­مەن­تىنىڭ جەتى دەپۋتاتى پا مۇشەسى بولىپ ەنگىزىلگەن. قازاقستان دەلەگاتسيا­سىنىڭ توراعاسى – ءماجىلىس سپيكەرى ورال مۇحامەد­جانوۆ. ال مۇشەلەرى قاتارىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇزاققالي ەلەۋباەۆ, بەكبولات تىلەۋحان ءجا­نە مەن, ال سەناتورلاردان قايرات يششانوۆ, عاريفوللا ەسىم جانە سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ بار. ءتۇر­كىمەنستان مەن وزبەكستان دەلە­گاتسيالارى پا قاتارىنا ەنۋگە ق ۇلىق تانىتپاي وتىر. سونىمەن قاتار, ءبىز سوڭعى وتىرىستا رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى تاتارستان, باش­قۇرتستان رەسپۋب­ليكا­لارى سياقتى تۇركىتىلدەس رەسپۋبليكالار وكىل­دەرىن دە بايقاۋشى رەتىندە شاقىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدىك. بۇگىنگى تاڭدا تۇرك پا ەكپا-مەن (ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى) ءجا­نە ناتو پا-مەن ءوزارا ىنتى­ماقتاستىق ورناتىپ ۇلگەردى. ال حالىقارالىق پارلامەنت ودا­عىنا, ەقىۇ پا مەن يكۇ-عا بايقاۋشى مارتەبەسىن الدى. – باكۋدە بولعان العاشقى وتىرىستا قانداي ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ ەدى؟ – ول وتىرىستا ءبىز تۇرك پا-نىڭ رەگلامەنتى مەن حاتشىلىق ەرەجەسىن قابىلدادىق. سونىمەن بىرگە, ۇيىمنىڭ باس حاتشىسىن سايلادىق. وعان ءازىربايجان وكىلى راميل گاسانوۆ, ال ءۇش ورىنبا­سارىنىڭ ءبىرى بولىپ قازاقستان­دىق مەلس سەمعاليەۆ سايلاندى. ۇيىمنىڭ 300 مىڭ ەۋرو كولە­مىندەگى جىلدىق بيۋدجەتىن دە وسى جولى بەكىتتىك. باس حات­شى ەكى جىلدىق مەرزىمگە, كەلەسى وتىرىس بولعانشا سايلا­نا­دى, بيىلعى اس­تانادا بولاتىن وتىرىستا جاڭا باس حاتشى قا­زاقستان تارا­پىنان سايلاناتىن بولادى. – بەيسەنبى كۇنى بولاتىن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە قان­داي ماسەلەلەر ەنگىزىلگەن؟ –  ەڭ الدىمەن بيىل تاۋەل­سىزدىكتەرىنىڭ 20 جىلدىق مەرەي­تويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان ءتۇر­كىتىلدەس ەلدەر تۋرالى باياندامالار وقىلادى. وندا, ارينە, تۇركى­تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءوزا­را ين­تەگ­راتسيالىق بايلانىس­تارى مەن ىقپالداستىقتارىنىڭ پەرسپەك­تيۆالارى تۋرالى دا ماسەلەلەر كوتەرىلەتىن شىعار. جاسالعان باياندامالار بويىنشا پىكىر الى­سۋلار دا وتەدى. قا­زاقستاننان نەگىزگى باياندامانى جاسايتىن ءما­جىلىس توراعاسى ورال مۇحامەد­جانوۆ بولادى. ودان ءارى پارلامەنتتىك اسسام­بلەياعا مۇشە مەملەكەتتەر دەلە­گاتسيالارىنىڭ باس­شىلارى كەزەكپەن سويلەيدى. سونىڭ ىشىندە تۇرىك رەسپۋبليكا­سىنان ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى مەحمەت شاحين, ءازىر­بايجان رەسپۋبليكاسىنان ميللي مەدج­ليستىڭ توراعاسى و.اسادوۆ جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان جوگوركۋ كەنەشتىڭ توراعاسى ا.كەلديبەكوۆ بايانداما جاسايدى. شاقىرىلعان قوناقتار اراسىنان قۇتتىقتاۋ سوزدەردى تۇرك سوي باس حاتشىسى د.قاسەيىنوۆ, يسلام كون­فەرەنتسياسى ۇيىمى پارلامەنتتىك وداعىنىڭ باس حاتشىسى ماحمۋد ەرول كيليچ, اوسشك ات­قارۋشى ديرەكتورى چينار الدەمير, ءتۇر­كىتىلدەس مەم­لەكەتتەر ىق­پال­داستىق كەڭە­سىنىڭ باس حاتشىسى حالەل اكىن­جى ايتادى دەپ كۇتىلۋدە. قارالاتىن ماسەلەلەر اراسىندا 2011-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇيىمنىڭ بيۋدجەتى, پا رەگلامەنتىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋلەر دە بار. بيۋدجەتكە سالى­ناتىن جارنالار كولەمى ءاربىر تۋىس­قان ەلدىڭ مۇمكىنشىلىگىنە قاراي بولىنگەن, سونىڭ ىشىندە, ناقتى ايتار بولساق, تۇرىك رەسپۋبليكاسى – 296, قازاقستان – 148, ءازىر­بايجان – 74 جانە قىرعىزستان 37 مىڭ ەۋرو كولەمىندە جارنا تولەيدى. ال رەگلامەنتكە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر قاتارىنا تۇراق­تى كوميسسيالار قۇرۋ قاراستى­رىلعان. بۇرىنعى رەگلامەنتتە ونداي بولماعان. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكا, ساۋدا جانە قارجى, زاڭناما, حالىقارالىق ىستەر, الەۋمەتتىك-مادەني جانە گۋما­نيتارلىق ماسەلەلەر بويىنشا تۇراقتى كوميسسيالار قۇرۋ كوزدە­لۋدە. بۇلاردان باسقا دا ماسەلەلەر قارالاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, كۇن تارتىبىنە تۇرك پا-نىڭ ءتولتاڭباسى مەن تۋىن بەكىتۋ دە ەنگىزىلىپ وتىر. ولاردىڭ جوبالارىمەن پا-عا ءمۇ­شە مەملەكەتتەر دەلەگاتسيا­لارى تانىسىپ شىقتى. وتىرىس قورى­تىندىسى بويىنشا استانا دەكلا­راتسياسى قابىلداناتىن بولادى. ال باس حاتشىلىق وسى جولى قازاق­ستان وكىلىنە بەرىلەتىنىن جوعارىدا ايتتىم, ونىڭ ءبىر ورىنباسار­لىعىنا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى ساي­لاناتىن بو­لا­دى. – پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ وتى­رىسى قاي تىلدە ءجۇر­گىزىلەدى؟ – قابىلدانعان كەلىسىم بويىن­شا دەلەگاتسيا مۇشەلە­رىنىڭ ءبارى ءوز تىلدەرىندە سويلەي­دى, بىراق تۇرىك جانە اعىلشىن تىلدەرىنە ىلەسپە اۋدارما جاسا­لىپ وتىرادى. بىزدەر, كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىق­قان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ وكىل­دەرى ىلەسپە اۋدارمانىڭ ورىس تىلىندە دە ءجۇرۋىن قالاعان ەدى, سوندىقتان وسى وتىرىستا سوزدەر ورىس تىلىنە دە اۋدارىلاتىن شىعار. – كەلەتىن قوناقتارعا ءما­دەني شارالار دا كورسەتىلەتىن بولار؟ – ارينە, بۇگىن, ياعني سارسەنبى كۇنى ولار تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مۇراجايىندا بولادى. ودان كەيىن پرەزيدەنتتىك ءما­دەنيەت ورتا­لى­عىندا بولىپ, كىتاپحانا, مۇ­را­جاي, كونتسەرت زالدارىن تاما­شالايدى. اسىرەسە, مۇرا­جاي­دىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى تۋىسقاندارعا ارنا­لىپ جاسالعان كورمەسى قوناق­تار­دىڭ كوڭىلدەرىنەن شىعار دەگەن ويدامىز. مادەني شارالار باعدار­لا­ماسىنىڭ اياسىندا قوناقتارعا «قازاق ەلى» مونۋمەنتىن تانىس­تىرۋ, «تاۋەلسىزدىك» سارايىن كورسە­تۋ جانە «بايتەرەككە» شىعارۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق ولار­دىڭ «وتان قورعاۋشىلار» مونۋمەنتىنە گۇل شوقتارىن قويۋ ءراسىمى دە كوزدەلىپ وتىر. وسى كۇنى قادىرلى مەي­مانداردى سەنات توراعاسى    ق.ءمامي جانە پارلامەنت ءماجىلى­سى­نىڭ توراعاسى و.مۇحامەدجانوۆ قا­بىل­دايدى دەپ كۇتىلۋدە. ال بەيسەنبى كۇنگى پلەنارلىق وتىرىس باستالماي تۇرىپ قوناقتار «ءتۇر­كى­تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگى: دامۋى جانە جاڭا بەلەستەرى» اتتى فوتو­كورمەمەن تانىساتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, «تۇركى اكادەميا­سى» قىزمەتىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولادى. ال جالپى وتىرىس اياقتال­عان سوڭ, تۇستەن كەيىن دەلەگاتسيا باسشىلارىن «اقوردادا» ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قابىل­دايدى دەپ كۇتىلۋدە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.