تاۋەلسىزدىك دەگەن نە؟ بوداندىقتان بوستاندىققا شىعىپ, ەگەمەندىك الۋمەن, ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشەلىككە وتۋمەن, تۋىڭدى تىگىپ, مەملەكەتتىك رامىزدەردى ءتۇگەندەۋمەن ەلدىڭ اتى تاۋەلسىز بولۋى مۇمكىن, بىراق سونىمەن ءبىر مەزگىلدە زاتى دا تاۋەلسىز بولا قالمايدى. شىن تاۋەلسىزدىك دەربەس, مىعىم تۇرۋدان, وزگەلەرمەن تەرەزەسى تەڭ ەل قۇرۋدان, ءوز ساياساتىڭدى ءوزىڭ ايقىنداۋدان, وزگەلەرگە جالتاقتاماي, جارقىن جۇزبەن جۇرۋدەن, داۋلەتتى, ساۋلەتتى ءومىر سۇرۋدەن تانىلادى. تاۋبە دەيىك, بار-جوعى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان وسىعان قول جەتكىزدى, اتى دا, زاتى دا تاۋەلسىز ەلگە اينالدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزگى كەپىلدىكتەرىنىڭ ءبىرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىن تاڭداۋ دەي الامىز. ءبىز تەك شيكىزاتقا مالداناتىن ەل كۇيىندە قالماۋعا, ءتىپتى مۇنايى مەن گازى اتىمەن جوق مەملەكەت سياقتى ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋگە ءتيىس ەكەنىمىزدى ەلباسىمىز بىرنەشە رەت ەسكەرتكەن. وسى ورايدا وتكەن جىلى قابىلدانعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسى وقىرماندارىمىزدى قىزىقتىراتىنىنا كۇماندانبايمىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشەگى سايلاۋدان كەيىن وتكىزگەن العاشقى باسقوسۋىندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ۇكىمەتتىڭ الدىنداعى باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. «وتكەن جىلعى قارقىن مەن باقىلاۋ بوساڭسىماي, قايتا كۇشەيتىلۋى كەرەك», دەدى سوندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسىمىز. ەلدىڭ ەرتەڭگى تاعدىرى تىرەلىپ تۇرعان باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسى قالاي؟ ءبىزدىڭ ۆيتسە-پرەمەر – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆپەن سۇحباتىمىز وسى تولعاندىرار تاقىرىپقا ارنالدى.
– قۇرمەتتى اسەت ورەنتاي ۇلى! 17 ساۋىردە وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە ءسىز ەلباسىعا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا قولعا الىنىپ جاتقان شارالاردى بايان ەتتىڭىز. سونداعى ءسوزىڭىزدىڭ ءتۇيىنىن قىسقاشا قالاي ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن اسا ماڭىزدى ىستە بىزگە سەنىم بىلدىرگەنى ءۇشىن ەلباسىعا راحمەتىمدى جەتكىزدىم. بۇگىندە ينۆەستورلارعا, بيزنەس وكىلدەرىنە, كاسىپكەرلەرگە قاجەتتى تەتىكتەردىڭ ءبارى ازىرلەنگەنىن ايتتىم. ناقتى دەرەككە توقتالار بولسام, جىل سوڭىنا دەيىن 200-گە جۋىق جوبا ىسكە قوسىلىپ, 21 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىنىن حابارلادىم. سونداي-اق بيىلدان باستاپ, بۇرىننان كەلە جاتقان كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ ءىسى قولعا الىناتىنىن دا ايتتىم.
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى وتكەن جىلى قولعا الىندى. مۇنداي ءىرى ءىستىڭ الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ تۇسىندا ويلاستىرىلعانى, سونداي جاعدايدا باستالعانى ءتانتى ەتەدى. بۇعاناسى سونشالىقتى بەكي قويماعان ونەركاسىبىمىزگە داعدارىستىڭ ۇلكەن سىناق بولعانىن بىلەمىز. سوندا داعدارىستان دامۋعا بەت الۋ وتاندىق ەكونوميكانىڭ الەۋەتى كۇشتىلىگىن كورسەتەدى عوي؟
– الەمدىك داعدارىستىڭ بارلىق ەلدەرگە دەرلىك قاتتى اسەر ەتكەنى انىق. كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا ۇلكەن نۇقسان كەلدى. ولاردىڭ تالايى ءالى بىرازعا دەيىن داعدارىستىڭ سالدارلارىن جويۋمەن جۇرەتىن بولادى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىز پرەزيدەنتىمىزدىڭ الىستان ويلاستىرعان ساياساتىنىڭ ارقاسىندا داعدارىسقا توتەپ بەرىپ قانا قويعان جوق, داعدارىستان الدىڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شىعىپ قانا قويعان جوق, ول سىناقتان شىڭدالىپ, شيراپ شىقتى. ونىمەن دە توقتاماي, داعدارىستان كەيىنگى دامۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرا باستادى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ ىرگەتاسىن بەكىتە ءتۇستى. مەملەكەت باسشىسى الەمدىك قارجى رىنوگىندا اسا اۋقىمدى ۇيلەسىمسىزدىكتەر ورىن الىپ وتىرعانىن الدىمەن ايتتى, قالىپتاسقان جاعدايعا باعاسىن بەرىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالار جوسپارىن تىكەلەي ءوزى جاساتتى جانە سول جوسپاردىڭ ورىندالۋىن تىكەلەي ءوزى باقىلاۋعا الىپ وتىردى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىقتار جاھاندىق داعدارىستىڭ داۋىلىنا دايىن بولىپ شىقتى, ونىڭ اۋىرتپاشىلىعىن از سەزىندى, ورىن العان سالدارلارىن تەز ارادا جويا ءبىلدى. ەلباسىنىڭ ءبىر جينالىستا قىتايدىڭ «قاتتى جەل تۇرعاندا دۋال تۇرعىزباۋ كەرەك, جەل ديىرمەندەرىن تۇرعىزۋ كەرەك» دەگەن ماقالىن ايتقانى ەستە. پرەزيدەنت جاڭا يندۋستريالىق ساياسات – ءونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, قۋاتتىڭ تيىمدىلىگىنە, يننوۆاتسياعا, باسەكەگە شىداستىلىققا نەگىزدەلگەن ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ ساياساتى قولعا الىناتىنىن سول كەزدە جاريالاعان بولاتىن. ءسويتىپ, بۇكىل الەمدە داعدارىس بەلەڭ الىپ تۇرعان شاقتا قازاقستاندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جاڭا جولدارى قاراستىرىلىپ جاتتى. بۇل ءىستىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا اسەرى ەرەكشە ەدى. ءوندىرىستىڭ, قۇرىلىستىڭ توقتاۋىنا جول بەرمەۋ, قارجى جۇيەسىن مەڭدەپ العان تۇڭىلۋشىلىكتى, تورىعۋشىلىقتى ونەركاسىپ سەكتورىنا جايىپ الماۋ وتە ماڭىزدى مىندەت بولاتىن. بۇل ماسەلە دەر كەزىندە شەشىلدى. ءبۇگىندە ول باعدارلامانىڭ ناقتى جوسپارى دا بار, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى رەسۋرستارى دا بار. ەڭ باستىسى – بيزنەستىڭ جاڭاشا ەكونوميكالىق ويلاۋى بار. باعدارلاما جاڭا باعىتتاردى – سىرتقى رىنوكتارعا, قوسىمشا قۇندىلىعى جوعارى, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ دەڭگەيى بيىك وندىرىستەرگە ەسەپتەلگەن باعىتتاردى بەلگىلەپ بەردى. مەملەكەت مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋدىڭ جولدارىن دا ويلاستىرعانىن اتاپ ايتۋ كەرەك. قازىردىڭ وزىندە ەكسپورتەرلەردى, ينۆەستورلاردى قولداۋ, بيزنەستىڭ جول كارتاسى اياسىندا كاسىپكەرلىكتى دەمەۋدىڭ جۇزگە جۋىق تەتىكتەرى قاراستىرىلعان.
ەلباسىنىڭ بۇل باعدارلامانىڭ اۆتورى عانا ەمەس, ناقتى جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن كورسەتكەن جەتەكشىسى دە ەكەندىگىن بارشا حالىق بىلۋگە ءتيىس. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات سانالاتىن وسى كەزەڭ ىشىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستانعا ۇلكەن مەتروپوليانىڭ شيكىزات بازاسى دەپ قارايتىن ستەرەوتيپتىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. ەلباسىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان الەمدىك كەڭىستىككە قازاقتاردىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتى رەتىندە عانا ەمەس, وراسان دامۋ الەۋەتى بار ەڭسەلى ەل رەتىندە دە ەندى. قازاقستان بۇگىندە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا گۋمانيزمدى, تولەرانتتىلىقتى, تاتۋ كورشىلىكتى تۋ ەتكەن تابىستى ەل رەتىندە قادىرلەنەدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى بارشا تابىسىنىڭ باستاۋىندا ۇلت كوشباسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شىن مانىندەگى كەمەل كورەگەندىگى تۇر. بۇل دانا ساياساتقا ەل حالقى 3 ساۋىردە لايىقتى باعاسىن بەرگەنىنە بۇكىل الەم كۋا.
– يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى «قازاقستان – 2020» ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ وزەگى ەكەندىگى بەلگىلى. باعدارلامانىڭ ناقتى جاسالۋى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قازاقستاننىڭ 2010-2014 جىلدارداعى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلدى. ول ەلىمىز وركەندەۋىنىڭ 10 جىلدىق ستراتەگياسىنىڭ العاشقى 5 جىلدىق يندۋستريالىق جوسپارى بولىپ تابىلادى.
– اقىرى اينالىپ باياعى بەسجىلدىق جوسپارلارعا كەلدىك قوي سوندا؟
– ءدال ولاي دەۋدىڭ ءجونى جوق. جالپى, نارىق جوسپاردى تەرىسكە شىعارادى دەۋگە دە بولمايدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق نارىق جاعدايىندا دا وزىندىك جوسپار قاجەت ەكەندىگىن تالاي رەت ايتقان. «قازاقستان – 2030» ستراتەگياسى دا جوسپار. الىستى كوزدەگەن جوسپار.
ءبىز وتە بايسالدى تالدامالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىك. ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىزعا داعدارىستىڭ ناقتى قالاي اسەر ەتكەنىن دە كوردىك, قالىپتاسقان جاڭا جاعدايدا ولاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەي الاتىنىن دا شامالادىق. باعدارلاما جاساۋ ۇدەرىسى بارىنشا اشىق بولۋى ءۇشىن بيزنەس وكىلدەرى دە قاتىستىرىلعان ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلدى. بارلىق وبلىستاردا بولدىق, كاسىپكەرلەرمەن, ءتۇرلى سالالىق قاۋىمداستىقتار وكىلدەرىمەن قىرۋار كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. بۇل قۇجاتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – نەگىزگى نازاردىڭ جۇزەگە اسىرۋعا اۋدارىلۋىندا. مۇنداعى بارلىق ماقسات-مىندەتتەر ناقتى تەتىكتەرمەن, ءتيىستى قارجىلاندىرۋمەن, تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرىمەن تياناقتالعان. كىمنىڭ نە ىستەيتىنى, باعدارلاماداعى قاي باعىتقا كىمدەردىڭ جاۋاپ بەرەتىنى دالمە-ءدال كورسەتىلگەن. مەملەكەتتىك باعدارلامانى تولىققاندى كۇيىندە باستاپ كەتۋ ءۇشىن ۇكىمەت ارنايى جوسپار بەكىتتى. ارنايى جولباسشى – وندىرىستىك قۋاتتاردى ورايلى ورنالاستىرۋدىڭ سحەماسى, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك ماڭىزى بار جوبالار قامتىلعان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى قابىلداندى. سالالىق جانە وڭىرلىك باعدارلامالار جاسالدى. باعدارلامادا ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارى بەلگىلەنگەن.
– سولاردى اتاپ-اتاپ ايتۋعا بولا ما؟
– نەگە بولماسىن؟ ولار – اگروونەركاسىپتىك كەشەن, مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, ەنەرگەتيكا, حيميا مەن فارماتسەۆتيكا, قۇرىلىس يندۋسترياسى, كولىك پەن ينفوكوممۋنيكاتسيالار, ماشينە جاساۋ, ۋران جانە اتوم ونەركاسىبى, جەڭىل ونەركاسىپ, تۋريزم مەن عارىش.
باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – وندا ءار باسىم سالا بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جۇيەلىك ءىس-شارالارى بەلگىلەنگەندىگى. مىنا جايعا باسا نازار اۋدارعىم كەلەدى: مەملەكەت بۇل باعدارلاما بويىنشا جاڭا كوزقاراستار مەن ولشەمدەرگە ساي كەلەتىن جوبالارعا عانا قولداۋ كورسەتەدى.
– جاڭا بيزنەستىڭ جاڭاشا ويلاۋى دەگەن ءسوزدى ايتىپ قالدىڭىز. وسى ويدى تۇسىندىرە كەتسەڭىز.
– كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىك قولداۋ ءوزىنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن وزگەرتكەندەرگە, ءوركەندەۋگە, جاڭارۋعا, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋعا شىنداپ كىرىسكەندەرگە عانا كورسەتىلەتىنىن تۇسىنە باستادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – كاسىپكەرلەردىڭ جاڭا دەڭگەيدەگى تابىن قالىپتاستىرۋ. ولار جاڭا تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن, كاسىبي بىلىكتى كادرلارى بار, سىرتقى رىنوكتارعا شىعۋعا دايىن تۇراتىن بولۋعا ءتيىس. ەندىگى جەردە باياعى «كۋپي-پروداي» جولىمەن الىسقا بارا المايتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. ءونىمنىڭ وتۋىنە جالعىز كەپىل – كاسىپورىننىڭ جاقسى جۇمىسى, شىعارعان بۇيىمىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى.
– اسەت ورەنتاي ۇلى, ساراپشىلار باعدارلاما وتاندىق ەكونوميكانىڭ الەۋەتىن بىرنەشە مارتە ارتتىرىپ جىبەرەدى دەسەدى. شىنىندا دا سولاي ما؟ باعدارلامانىڭ العاشقى ناتيجەلەرى قانداي؟
– ناقتى تسيفرلار ايتايىن. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن 152 جاڭا نىسان قاتارعا قوسىلدى, ولاردىڭ جالپى قۇنى 800 ميلليارد تەڭگەدەن ارتىق, سول كاسىپورىنداردا جاڭادان 23 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇل جونىندە پرەزيدەنتتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە ايتقانىن ءوزىڭىز بىلەسىز. وعان قوسا وتكەن جىلى ءبىز وتىز شاقتى ينۆەستيتسيالىق سيپاتتاعى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىردىق, قۇنى 9,6 ميلليارد اقش دوللارىنا تەڭ كەلەتىن 150 ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويدىق, وڭدەۋشى ونەركاسىپكە قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى ارتىپ, 2 ميلليارد دوللاردان اسىپ ءتۇستى. باعدارلامانىڭ العاشقى جىلىنىڭ باستى قورىتىندىسى وسى.
– راسىندا دا, اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق تسيفرلار. ال ەندى وسىنداي ونەركاسىپتىك سەرپىلىستىڭ سىرى نەدە؟ قانداي باعىتتارعا بولەكشە باسىمدىق بەرىپ وتىرسىزدار؟
– وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمى 10 پايىزدى قۇرادى, بۇل ىستە تالاي جىلدان بەرى بولەكشە بۇلقىنىس تانىتىپ, 18,4 پايىزدىق وسىمگە قول جەتكىزگەن وڭدەۋشى سالالاردىڭ ۇلكەن ۇلەسى بار. ماشينە جاساۋدا 158 پايىزدىق, حيميا ونەركاسىبىندە 137 پايىزدىق, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندە 110 پايىزدىق ءوسىم بار. مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا 13 سالالىق جانە 10 فۋنكتسيالىق باعدارلامالار قابىلداندى.
– سالالىق باعدارلامالاردىڭ سيپاتى بەلگىلى عوي, وقىرماندارعا فۋنكتسيالىق باعدارلامالاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ كەتسەڭىز.
– فۋنكتسيالىق باعدارلامالار قولداۋدىڭ جۇيەلىك ءىس-شارالارىنا وراي جاسالادى. قازىر قازاقستاندىق ۇلەستى ءوسىرۋ, تاريف ساياساتى, باسەكەلەستىك, ساۋدا, يننوۆاتسيا, مينەرالدىق-شيكىزاتتىق بازا, ينۆەستيتسيا تارتۋ, ەلەكتر قۋاتىن دامىتۋ, تەحنيكالىق رەتتەۋ بويىنشا وسىنداي باعدارلامالار قابىلدانعان. وبلىستىق اكىمدىكتەر دە سالالىق باعدارلامالارمەن بايلانىستى تەرريتوريالاردى دامىتۋ باعدارلامالارىن ازىرلەدى.
– بيىلعى جولداۋدا پرەزيدەنت ۇكىمەتكە اكىمدەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلامالارىن جاساۋدى تاپسىردى. وسى باعدارلاماعا قاتىستى ايتار بولساق, اكىمدىكتەردىڭ بەلسەندىلىگى تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟
– تۇراقتى تۇردە بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلە جاتقان وبلىستاردىڭ ىشىنەن اقتوبە, ماڭعىستاۋ, پاۆلودار, الماتى وبلىستارىن بولە اتاۋعا بولادى. كەيىنگى كەزدە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جۇمىس جاندانا ءتۇستى. باسقا وڭىرلەر دە سىلكىنەدى دەپ سەنەمىز. قىرۋار جۇمىس الدا تۇر. بيىل مويناق سۋ-ەلەكتر ستانساسى, جەتىگەن – قورعاس, «وزەن – تۇركىمەنستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى» تەمىر جول جەلىلەرى, اتىراۋداعى مەتالل پلاستيكالىق قۇبىرلار زاۋىتى, باسقا دا ءىرى نىساندار ىسكە قوسىلادى, جامبىل وبلىسىنداعى اقباي التىن فابريكاسىنىڭ قۋاتى ارتتىرىلادى.
– اكىمدىكتەردىڭ باستاماسى بويىنشا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنان 11 جوبا الىنىپ تاستالىپتى, 17 جوبانىڭ ىسكە قوسىلۋ مەرزىمىنە تۇزەتىلۋ ەنگىزىلىپتى. بۇل قالاي بولعانى؟
– ونىڭ بارىنەن تىم دراما جاساۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. بۇل – جاڭا جۇمىس. ءداستۇرلى ادىستەرمەن بۇلكىلدەتىپ جۇرگىزە بەرەتىن جۇمىس ەمەس. قاناتقاقتى جوبالاردىڭ ونداي كەمشىلىكتەرى كەزدەسۋى زاڭدى. ءبىز ءسىز ايتقان جايلاردىڭ ارقايسىسىمەن جەكە-جەكە تانىسىپ كورگەنبىز. كەيبىرەۋىنە قارجى جەتىسپەي قالعان. كەيبىرەۋىنە جوبالاردىڭ كاسىبي ساراپتاماسى جەتىسپەگەن. كەيبىر جاعدايدا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبالاردىڭ بارىسى تيىسىنشە قاداعالانباعان. وبلىس اكىمدەرى تاراپىنان تالاپ كۇشەيتىلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى – يندۋستريالاندىرۋ جۇمىسىنداعى جۇيەلىلىك, وسى ۇدەرىستى جانداندىرا ءتۇسۋ. مىسالى, يندۋستريالىق دامۋ قارقىنىنىڭ باستى ولشەمدەرىنىڭ ءبىرى – وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ءونىمدىلىگى. بۇل تۇرعىدان بىلتىر استانادا, قاراعاندى, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا دەڭگەي جوعارى بولدى.
– ناۋرىز ايىندا ءسىز باسقاراتىن مينيسترلىك «نۇر وتان» پارتياسىمەن بىرلەسىپ, پاۆلودار وبلىسىندا جاڭا اكتسيا باستايتىنىن جاريالادى. ول قانداي جۇمىس؟
– جىل باسىنان بەرى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, پارلامەنتاريلەرمەن, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, «ەرتەڭىڭ ءۇشىن ايانبا!» دەپ اتالاتىن وسى اكتسيانىڭ جايىن تالقىلادىق. ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىلداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا وراي قولعا الىنعان. «نۇر وتان» پارتياسى ۇكىمەتپەن جانە «اتامەكەن» وداعى» قازاقستان ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وتباسىلىق بيزنەستىڭ اۋىلدىق جەردە جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن 100 ءتۇرى بويىنشا اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالدار دەستەسىن ازىرلەدى. مىسالى, مال بورداقىلاۋ, قىش-قۇمىرا كاسىپشىلىگى, تىڭايتقىش دايىنداۋ, قۇلپىناي ءوسىرۋ, شاشتاراز اشۋ سياقتى كوپتەگەن كاسىپتەر. بۇل ماتەريالداردىڭ ءبارى سونداي ءتۇسىنىكتى تىلمەن جازىلعان. ءىس جۇزىندە جاڭا باستاعان كاسىپكەر ءۇشىن ءجولسىلتەمەنىڭ ءدال ءوزى. وندا شاعىن نەسيە الۋدان باستاپ, بيزنەستى اشۋدىڭ, ءجۇرگىزۋدىڭ تەحنولوگياسى, ەكونوميكالىق ەسەپتەر ەگجەي-تەگجەيلى جازىلعان. جوبا پاۆلودار وبلىسىندا باستالدى, دەگەنمەن, بۇل اكتسيا الداعى كەزدە بارلىق وڭىرلەردى قامتيدى دەپ ويلايمىن. ارينە, مۇنداي اكتسيا بارلىق بىلىكتى قۇرىلىمداردان كۇش-جىگەردى, رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى, سوندا عانا ءوز ءىسىن باستاۋعا نەمەسە ەڭبەك رىنوگىندا سۇرانىسقا يە بولاتىن ماماندىق الۋعا نيەت ەتكەندەرگە ناقتى كومەك كورسەتە الامىز. الەۋمەتتىك ءماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى وتاندىق ءوندىرىستى وركەندەتۋگە باعىتتالعان جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
– ەلباسىمىزدىڭ وتكەن جىلى بەلگيا مەن فرانتسياعا ساپارى كەزىندە وسى باعدارلاماعا قاتىستى ايتقان تسيفرلارى, اسىرەسە, فرانتسۋز ءپۋبليتسيسى پەر-ليۋك سەگيونعا سۇحباتىندا كەلتىرگەن مىسالدارى بۇكىل الەمنىڭ باسپاسوزىن, ينتەرنەتتى شارلاپ كەتتى. سول قارجىنىڭ كوزى قايدان شىعىپ جاتىر؟
– جاقسى سۇراق ەكەن. جاقسى سۇراق بولاتىنى – جۇرتشىلىق ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن باسەكەگە شىداستىلىعىن ارتتىرۋ جوسپارلارىنىڭ نەگىزگى قارجى كوزى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى ەكەنىن بىلۋگە ءتيىس. پرەزيدەنتتىڭ بۇل جونىندەگى يدەيالارىنىڭ وزەگى – ينۆەستيتسيا. جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا دا ەلباسىمىز ينۆەستيتسيا تارتۋ ەل بايلىعىن ارتتىرۋدىڭ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ وزەكتى ارناسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىندە ءبىز ينۆەستيتسيا تارتۋدى قولداۋ ءۇشىن بار ءىس-شارانى ويلاستىرىپ جاتىرمىز. ينۆەستيتسيا تارتۋ, ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ جانە ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ جونىندە سالالىق باعدارلاما بار.
– نەگىزگى ينۆەستورلاردىڭ كىمدەر ەكەنىن بىلۋگە بولا ما؟
– ارينە, بولادى. ءبىز ەڭ الدىمەن «فوربس گلوبال 2000» تىزىمىنەن 18 كومپانيانى وسى ىسكە تارتۋدى ءوز جۇمىسىمىزدىڭ ءبىر ولشەۋىشى ساناپ وتىرمىز. ول قانداي ءتىزىم دەيتىن شىعارسىز؟ ول تىزىمگە الەمدەگى ىرعاقتى دامىپ كەلە جاتقان 2000 ترانسۇلتتىق كومپانيالار ەنگىزىلگەن. ولار بۇگىنگى بيزنەستىڭ بارلىق تالاپتارىنا, سونىڭ ىشىندە قارجىلىق مولدىرلىك تالاپتارىنا دا تولىق جاۋاپ بەرەدى. ول كومپانيالاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا ارالاسۋى سول ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە ايقىن دالەل بولىپ سانالادى. وتكەن جىلى وسىنداي ەكى كومپانيامەن ناقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە كەلىسسوزدەر باستالدى. ونىڭ بىرەۋى – فرانتسۋزدىق Alstom, ولار قازاقستاندا ەلەكتروۆوز شىعارۋ جوباسىنا قىزىعىپ وتىر. تاعى بىرەۋى – وڭتۇستىككورەيالىق STX كومپانياسى, ولار قىزىلوردا وبلىسىندا گاز-قۇبىر ەلەكتر ستانساسىن سالماقشى. ون كومپانيامەن ىنتىماقتاستىق ءجونىندە مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. ولاردىڭ اراسىندا نەمىستىك RWE Group, Linde, اۆستريالىق OMV Group, فرانتسۋزدىق Lafarde جانە Airliguid, تاعى باسقالارى بار. ارينە, تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارىنا قوسا بيۋدجەتتەن قارجى, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ قارجىلارى دا قۇيىلۋى مۇمكىن.
– شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇلەسى قانداي؟
– 2014 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىز قازاقستانعا ەل ەكونوميكاسىنا سالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالار بەس نەمەسە ودان دا كوپ پايىزدى قۇرايتىن كەمىندە جەتى ەلدى تارتۋعا ءتيىسپىز. بۇگىنگى تاڭدا ينۆەستيتسيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ جولىندا ءبىراز جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. ءداستۇرلى ارىپتەس ەلدەرگە قوسا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, تۇركيا, وڭتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەردەن ينۆەستيتسيانى كوبىرەك تارتۋ ويلاستىرىلۋدا. سونداي-اق يسلام قارجىسىن ەلگە اكەلۋ دە قاراستىرىلۋدا. ءبىراز ادامدا ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا قاتىسۋدىڭ ءبارىن ينۆەستيتسيا سالعانداي كورەتىن پىكىر بار. شىندىعىندا, بۇل ەكەۋى ەكى باسقا نارسە. مىسالى, گەرمانيامەن ءبىزدىڭ ساۋدا اينالىمىمىز 2003-2010 جىلدار ارالىعىندا 700 ميلليون دوللاردان اسىپ كەتتى, ايتسە دە ول ەلدىڭ ىسكەر توپتارى بىرلەسكەن كاسىپورىندارعا تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيا قويمايدى. وسى جاقىندا عانا بۇل ىستە سەرپىلىسكە قول جەتتى: بەرليندە جالپى سوماسى 2 ميلليارد دوللارلىق شارتقا قول قويىلدى. گەرمانيامەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتا ءدال مۇنداي تسيفرعا قازىرشە رەسەي دە قول جەتكىزە قويعان جوق.
– دۇرىس ەكەن, ال ەندى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى ىنتالاندىرۋدىڭ جولى قانداي؟ ناقتى تەتىكتەرى دەگەنىم عوي؟
– يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى ءىس جۇزىندە شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ورتاق تەرەزەگە اينالدى. ساۋدا ميسسيالارىنىڭ جۇمىسى جاندانا ءتۇستى, 12 تىلدە قازاقستان تۋرالى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى جايىندا اقپارات تاراتاتىن ينۆەستيتسيالىق ۆەب-پورتال اشتىق. «ينۆەستيتسيالار تۋرالى» زاڭعا ءسايكەس ينۆەستيتسيالىق پرەفەرەنتسيالار: قۇرال-جابدىقتى جانە ولارعا قوسالقى بولشەكتەردى يمپورتتاۋ كەزىندە كەدەن باجىنان بوساتۋ, جەر ءبولۋ, عيمارات بەرۋ سياقتى مەملەكەتتىك گرانتتار ويلاستىرىلعان. وسى باعدارلاما وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن جالپى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋدى كوزدەيدى. ەڭ الدىمەن شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا ينۆەستيتسيا تارتۋدى ىنتالاندىرۋعا قاتىستى زاڭنامانى جەتىلدىرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماقتار ءجونىندەگى زاڭناما دا جەرىنە جەتكىزىلمەگەن دەپ سانايمىز.
– ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەزيدەنت دامۋدىڭ سانالى ستراتەگياسىن باسشىلىققا العان ەلدەردىڭ بارلىعى يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ بويىنشا باسەكەگە تۇسۋدە دەگەن ويىن ءبىلدىردى. ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىنەن يننوۆاتسيالىق سيپاتى بار جۇمىس دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– جاڭالىعىمىز دا جەتكىلىكتى. ينۆەستيتسيالىق ومبۋدسمەن – ينۆەستيتسيالار جونىندە كوميسسيا قۇرىلعانىن, شەتەل ينۆەستورلارىمەن جۇمىستى «ءبىر تەرەزە» قاعيداتىمەن ۇيىمداستىرۋدى, ۇكىمەتارالىق كوميسسيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى ايتۋعا بولادى. ەكسپورتەرلەرگە سەرۆيستىك قولداۋدى جولعا قويا باستادىق. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل – شەت ەلدەردە رەسمي ساۋدا ميسسيالارىن اشۋ, ونىمدەرى ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن كاسىپورىندارداعى قازاقستاندىق مامانداردىڭ شەت ەلدەردە تاعىلىمدامادان ءوتۋى, قازاقستاندىق ونىمدەر وسى جەرگە ءوتۋ مۇمكىن دەگەن رىنوكتاردى كەشەندى تۇردە تالداۋ, قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ حالىقارالىق تەندەرلەرگە قاتىسۋىن اقپاراتتىق تۇرعىدان, قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ كونكۋرس ءوتىنىمدەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. مىسالى, جاقىندا ءبىز پەكيندە KAZNEX INVEST وكىلدىگىن اشتىق. قىتاي رىنوگىنىڭ قاندايلىق بايتاق ەكەنىن بارشا جۇرت بىلەدى. ول جەردەن تەك ءوز ورنىمىزدى تابا ءبىلۋىمىز كەرەك. قازاقستان ەكسپورتىنىڭ تاياۋ جىلدارداعى بولاشاعى ەڭ الدىمەن رەسەيمەن, قىتايمەن, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز ءوڭىرى ەلدەرىمەن بايلانىستى. اسىرەسە, يمپورت كولەمى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىن الاتىن قىتاي (بۇل ەلدىڭ يمپورتى قازىر 1,5 تريلليون اقش دوللارىن قۇرايدى) قازىرگى تاڭدا وتاندىق ءونىمدى وتكىزۋگە وتە قولايلى بولىپ تۇر. ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا, قىتايدىڭ مۇناي وڭدەۋ, تاۋ-كەن ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى سيياقتى نەگىزگى سالالارى ۇدايى وسە بەرمەك. ال ءدال وسى باعىتتار قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن نەگىزگى ەكسپورتتىق تەكشە بولا الادى. بولۋعا ءتيىس.
قىتاي دەمەكشى, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوموبيل ماگيسترالىنىڭ 3 مىڭ شاقىرىمدىق قۇرىلىسىندا ينفراقۇرىلىم كەڭەيتىلە تۇسۋدە. ول ماگيسترال قىتايدان ەۋروپاعا تاۋار جەتكىزۋ ۋاقىتىن ءۇش ەسە قىسقارتادى.
– سوندا ەندى تاۋار قانشا كۇندە جەتەدى؟
– قازىر تەڭىز جولىمەن تاۋار 45 كۇندە جەتىپ ءجۇر, ماگيسترال ىسكە قوسىلعاندا 15 كۇندە جەتەتىن بولادى.
– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بىرقاتار جوبالار ەنگەنىن ءسىزدىڭ كومەكشىلەرىڭىز الدىن-الا بەرگەن اقپاراتتىق ماتەريالداردان ءبىلدىم. وقىرماندارىمىزعا وسى جايىندا دا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– قازىر ءبىز يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن جاڭا جوبالارمەن تولىقتىرىپ جاتىرمىز. بۇل جۇمىس اياقتالىپ قالدى. اگروونەركاسىپتىك كەشەن جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ ءىسىنىڭ كوكەيكەستى بولا تۇسۋىنە بايلانىستى جوبالار سانى از ەمەس. تەك وتكەن جىلى جالپى قۇنى 60,3 ميلليارد تەڭگەلىك 48 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 3 جارىم مىڭنان استام ادامعا جۇمىس تابىلعان ەدى. بۇل باعىتتاعى جوبالارى ەڭ كوپ وبلىستار – قوستاناي مەن اقمولا وبلىستارى بولدى.
– باعدارلامادا ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولىنگەن. ءتىپتى وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا قازاقستان بولاشاقتا ەلەكتر قۋاتىن يمپورتتاۋدان قۇتىلادى دەپ تۇرىپ سويلەيتىن اۆتورلاردى دا كورىپ ءجۇرمىز. سولاي بولۋى مۇمكىن بە؟ ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارى, بۇل ارادا گيدرورەسۋرستارى دەپ سويلەگەن ءدال شىعاتىن شىعار, شەكتەۋلى ەكەندىگى بەلگىلى عوي؟ جىل باسىندا قىرعىزستانداعى اۆاريادان وڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىستارىنداعى ءبىراز ەلدى مەكەندەر ءبىراز ۋاقىت قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالمادى ما؟
– ەنەرگەتيكامەن تيىسىنشە قامتاماسىز ەتىلمەسە, قازاقستان ونەركاسىبى قارقىندى دامي المايدى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرى مەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا قاراۋ كەرەك. ۇكىمەت تاپسىرماسى بويىنشا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان سالالىق باعدارلاماسىن جاسادى. ءبىز بىلايشا ايتقاندا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن جاڭعىرتۋدىڭ وزىنشە ءبىر تەحنولوگيالىق نۇسقاۋلىعىن ازىرلەپ وتىرمىز. وسى باعدارلاماعا سايكەس 2014 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 97,9 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعاتقا جەتكىزىلەدى. ال تۇتىنىلاتىن مولشەر 96,8 ميلليارد كيلوۆات-ساعات بولادى. سولاردىڭ ىشىندە قايتادان قالپىنا كەلەتىن قۋات كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 1 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعاتقا جەتۋگە ءتيىس.
– جەل ەنەرگياسى, كۇن ەنەرگياسى دالاسىنان جەلى كەتپەيتىن, اسپانىنان كۇنى كەتپەيتىن قازاقستان ءۇشىن ءالى يگەرىلمەگەن تىڭ دەۋگە بولادى عوي.
– ولاردىڭ سىرتىندا جاڭا قۋات كۇشتەرىن سالۋ, قازىرگى قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ, ەلەكتر جۇيەسى نىساندارىن دامىتۋ جونىندە وتە كوپ جۇمىس اتقارىلادى. سالالىق باعدارلاما ءجۇزەگە اسقان كەزدە قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار تۇتاستاي وتاندىق ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ەسەبىنەن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 98 پايىز, 2014 جىلى ول 100 پايىزعا جەتەدى. ءبىز ەنەرگەتيكالىق دەربەستىككە قول جەتكىزۋمەن مىسە تۇتپايمىز, بارا-بارا ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاۋعا دا نەگىز قالايتىن بولامىز.
– يندۋستريالاندىرۋ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەياسىنا اينالدى دەي الامىز با؟
– ۇلتتىق يدەيا دەگەن جوعارىدان تومەنگە تاستاپ كەپ جىبەرەتىن نارسە ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, وتانداستارىمىزدىڭ جۇرەگىنە جەتۋ, وسى باعدارلامانىڭ اۋقىمىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاعدىرى ءۇشىن ماڭىزىن وي-ساناعا ءسىڭىرۋ ءۇشىن بارىنەن بۇرىن ونىڭ وڭدى ناتيجەلەرىن ءىس جۇزىندە دالەلدەۋ كەرەك. ءبىز سول شارۋامەن شۇعىلدانىپ جاتىرمىز. كوپتەگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا مىڭداعان ادامدار جۇمىس تاپتى, ءال-اۋقاتىن جاقسارتتى. باعدارلامانىڭ تابىستى باستالعانىنىڭ ناقتى جەمىسى وسى. قازاقستاندا «اقىلدى ەكونوميكا» قۇرۋ ءۇشىن بىزدە مۇمكىندىك جەتكىلىكتى. بۇل ورايدا عىلىمعا كوپ كوڭىل بولىنەدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ – ەڭ تاڭداۋلى الەمدىك ۇلگى-قالىپتار بويىنشا قۇرىلعان اسا قۋاتتى ءبىلىم جانە عىلىم ورتالىعىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ماماندار, عالىمدار دايىندايتىنىنا سەنەمىز. بىرلەسكەن جاسامپاز ەڭبەك, ىسكە شىعارماشىلىقپەن قاراۋ, ەڭبەككە ءادىل اقى الۋ سياقتى جايلار ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى ەلباسىمىزدىڭ قازاقستاندى وركەندەتۋ يدەياسى توڭىرەگىنە تىعىز توپتاستىرا الادى. قازىردىڭ وزىندە وسىلاي بولىپ جاتقانىن, ياعني ادامدار وزدەرىن ۇلى ءىستىڭ قاتىسۋشىلارى رەتىندە سەزىنە باستاعانىن كورىپ وتىرمىز. ءبىز دامىعان يندۋستريالى ەلگە اينالۋعا ءتيىسپىز.
ارينە, يندۋستريالىق دامىعان دەرجاۆاعا اينالۋ, جوعارى تەحنولوگيالى ەلدەرمەن تەڭەسە قالۋ اياق استىنان, ءتىپتى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە بولا سالمايتىنىن ءبىز بىلەمىز. بىراق ءبىز سونىمەن بىرگە وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن دا بىلەمىز. بۇل باعىتتاعى تابىستى قادامدار ەلباسى باسشىلىعىمەن قولعا الىنىپ جاتىر.
– ەندى اڭگىمە سوڭىندا بەيرەسمي ءبىر سۇراق قويايىن. وقىرماندار ءسىزدىڭ قازاقستان شاحمات فەدەراتسياسىن باسقاراتىنىڭىزدى بىلەدى. بۇل لاۋازىم سىزگە ۇكىمەت مۇشەلەرىنە قوعامدىق مىندەت بولىسكەندە ءتيىپ قالعان با, الدە شاحماتقا شىن قۇمارلىعىڭىز بار ما؟
– شاحماتقا بالا كۇنىمنەن اۋەسپىن. راس, كاسىبي شاحماتشى بولمادىم. ايتسە دە, شاحماتتىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن جاپ-جاقسى بىلەمىن, شەشۋگە ءتيىس پروبلەمالاردان حاباردارمىن دەي الامىن. شاحماتتى ءسۇيىپ وينايتىنىمنان حاباردار ادامدار ماعان وسى فەدەراتسيانى باسقارۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى, مەن باس تارتپادىم. قازاقستان – شاحمات داستۇرلەرى قالىپتاسقان رەسپۋبليكا. الەمگە تانىمال «ۋفيمتسەۆ قورعانىسىنىڭ» اۆتورىن ايتپاعاننىڭ ءوزىندە, قازاقستان – وسى زامانعى اسا مىقتى ەكى شاحماتشىنىڭ, الەمنىڭ ەكى چەمپيونىنىڭ وتانى. دارمەن سادۋاقاسوۆ 1998 جىلى 20 جاسقا دەيىنگىلەر اراسىندا الەم چەمپيونى اتاندى, 2010 جىلى جانسايا ابدىمالىك 12 جاسقا دەيىنگى قىزدار اراسىندا الەم چەمپيونى اتاندى. شاحمات – سپورتتىڭ ادام ويىن تاربيەلەيتىن تاماشا ءتۇرى. ارينە, سىرت كوزگە ونىڭ تارتىمدىلىعى بوكستاي, فۋتبولداي بولماس, ايتسە دە ارادا ءبىراز جىل وتكەندە بىزدە دە شاحماتقا كوزقاراس وزگەرەدى دەپ سانايمىن. شاحمات قازاقستاندىقتار ومىرىنە بەرىك ەنگەندە ءبىز كرەاتيۆتىلىك, ينتەللەكتۋالدىق ۇشقىرلىق, ويلاۋ تەرەڭدىگى سياقتى قاسيەتتەرگە كوبىرەك قول جەتكىزە الامىز. قىسقاسى, شاحمات – ناعىز يننوۆاتسيالىق سپورت. ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز دا وسى ەمەس پە؟
– قۇرمەتتى اسەت ورەنتاي ۇلى, بۇرىن ءبىر بەيرەسمي پىكىرلەسىپ قالعانىمىزدا: «مەن ساياساتكەر ەمەسپىن. ەل پرەزيدەنتى تاعايىنداعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىمىن» دەپ ەدىڭىز. بۇل ءبىر جاعىنان دۇرىس. قازىر بىزگە پراگماتيكتەر, تەحنوكراتتار كوبىرەك كەرەك. ەكىنشى جاعىنان, ءسىز باسى-قاسىندا جۇرگەن وسى ءىستىڭ ءبارىنەن ۇلكەن ساياسات قالىپتاساتىنى دا انىق. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا ءبىزدىڭ, باسقا جاعىن بىلاي قويعاندا, شيكىزات قۇنىنىڭ قۇبىلۋىنا قاراپ تۇراتىن قالپىمىزدان قۇتىلاتىنىمىز, ءوزىمىزدىڭ شىن ءمانىندە تولىققاندى تاۋەلسىز مەملەكەت ەكەنىمىزدى دالەلدەيتىنىمىز تالاسسىز. ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ جولىنداعى جاساپ جاتقان جۇمىستارىڭىزعا تابىس تىلەيمىز.
سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
_________________________________
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
