ءتورت كوز تۇگەل...
بۇل جولى «ءتورت كوز تۇگەل» جينالدى. ارينە, بۇلايشا تۇگەندەي سويلەۋىمىزگە تۇرتكى بولعان بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن ءدال وسىنداي جيىنعا بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكونىڭ قاتىسپاۋىنان قالعان الاڭ ەدى. بىراق بۇل جولى وداققا مۇشە بەس ەلدىڭ دە پرەزيدەنتتەرى – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو, ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرج سارگسيان, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ قاتىستى. ءتىپتى, جيىندا التىنشى پرەزيدەنت – وداققا وزدەرىن باقىلاۋشى ەل رەتىندە ۇسىنعان مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودون جانە ەەك القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان بولدى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسى ادەتتەگىدەي الدىمەن شاعىن, ودان سوڭ كەڭ قۇرامدا ءوتتى. وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 2015-2016 جىلدارى اتقارعان جۇمىستارى تالقىلاندى. ەاەو ىسكە قوسىلعاننان بەرى وعان مۇشە ەلدەر قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى, نەدەن ۇتىلدى, نەدەن ۇتتى, مىنە, وسى ساۋالداردار توڭىرەگىندە ماسەلە قارالدى.
مولدوۆا باقىلاۋشى ەل اتاندى
القالى جيىندى كەڭەستىڭ بيىلعى توراعاسى رەتىندە قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. قىرعىزستان پرەزيدەنتى شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋدە جوعارى كەڭەس مۇشەلەرى مولدوۆا پرەزيدەنتى يگور دودوننىڭ رەسمي ۇندەۋىنە بايلانىستى مولدوۆاعا ەاەو باقىلاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, قىرعىزستان وداققا توراعالىعىن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستىرا وتىرىپ, ۇيىم اياسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارىنشا جاعداي تۋعىزىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە مۇمكىندىكتى مولايتا بەرۋ كەرەكتىگى تۋرالى ۇستانىمىن جالعاستىراتىنىن جەتكىزدى. سەبەبى, قىرعىزستان پرەزيدەنتى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى سانايدى. بۇل رەتتە وداق جۇمىسىن جانداندىراتىن نەگىزگى ءتورت باسىمدىق – ەركىن تاۋار اينالىمى, ەركىن قىزمەت, ەركىن ەڭبەك نارىعى جانە ەركىن قارجى اينالىمىن دامىتۋ باعىتىندا بىرلەسكەن جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. ا.اتامباەۆ بۇل ماسەلەدە كەيبىر كەدەرگىلەردىڭ دە كەزدەسەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. وسىعان وراي وداققا مۇشە مەملەكەتتەر مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قوسا بيزنەس وكىلدەرىمەن دە تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قىرعىزستان پرەزيدەنتى, وكىنىشكە قاراي, ەلدەرىنەن جۇمىس ىزدەپ شەتەلگە كەتۋشىلەردىڭ از ەمەستىگىن العا تارتا وتىرىپ, بۇل رەتتە ەڭبەك ميگرانتتارى ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋدارۋدى سۇرادى. سونداي-اق, ەركىن ەڭبەك نارىعىنداعى جۇمىس كۇشىن ەرتەڭگى كۇندەرى زەينەتاقىمەن قامتۋ جايىن دا نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايتىنىن جەتكىزدى. ا.اتامباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قىرعىزستان ءۇشىن وداق اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى, جەڭىل ونەركاسىپ, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبى سياقتى سالالاردا جۇمىستىڭ جاندانۋى اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە قىرعىزستان پرەزيدەنتى وزدەرىنە كورسەتكەن قولداۋلارى ءۇشىن رەسەي جانە قازاقستان پرەزيدەنتتەرىنە زور العىس ايتتى. ا.اتامباەۆ ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا جالپى وداققا مۇشە بولۋ قىرعىزستان ءۇشىن مول مۇمكىندىك ءارى مارتەبە ەكەنىن ايتتى.
كۇردەلى كەزەڭ كەدەرگى بولدى
بۇدان ارى ءسوز كەزەگىن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى سەرج سارگسيانعا ۇسىندى. ول ءوز ەلىنىڭ وداق جۇمىسىنا ۇلەسى جايىندا بايانداي وتىرىپ, ۇيىمنىڭ قۇرىلۋى كۇردەلى كەزەڭگە ءدوپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. الەمدىك ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىقتىڭ سالدارى وداق جۇمىسىنا بەلگىلى دەڭگەيدە وزىندىك سالقىنىن تيگىزىنەن العا تارتتى. الايدا, وعان قاراماستان بۇل ينتەگراتسيالىق ۇيىم ەلدەردىڭ ماكروەكونوميكالىق وسىمىنە جاقسى اسەرىن تيگىزىپ, داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
ال بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ءوز كەزەگىندە وداق اياسىندا كەيبىر پروبلەمالار دا بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ماسەلەن, كەلىسىلگەن كەيبىر كەلىسىمدەردىڭ ناقتى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىپ جاتقانىنا كۇمانى بار. وسىعان بايلانىستى بەلارۋس پرەزيدەنتى وداقتىڭ ىشكى ءتارتىبىن قولعا الۋ كەرەكتىگىن, بۇل رەتتە كوميسسيا قۇرىلىپ, ورىندالماعان باستامالارعا سۇرىپتاۋ جۇرگىزۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى.
وداق جۇمىسىنا وڭ باعا
كەڭەيتىلگەن قۇرامدا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الداعى مامىردا ءۇش جىل تولاتىن وداق اياسىندا باستاپقى كۇردەلى كەزەڭدە كوپ جۇمىستار جاسالعانىن ايتتى. ەلباسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىر ۇيىمنىڭ شارتتىق قۇقىقتىق بازاسى قۇرىلىپ, تۇراقتى كەڭەيۋ ۇستىندە. ۇزاقمەرزىمدى, ورتامەرزىمدى باسىمدىقتار ايقىندالدى. پراكتيكادا تاۋارلار, قىزمەتتەر, كاپيتال, جۇمىس كۇشى ەركىن قوزعالا باستادى. ءتۇرلى ەلدەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىس رەتتەلە تۇسۋدە. «ەاەو-نىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى بارلىق ەلدەردىڭ داعدارىس قۇبىلىستارىن ەڭسەرۋى ءتيىس قيىن كەزەڭگە ءدوپ كەلدى. مۇنىڭ بارلىعى سوڭعى ۋاقىتتاردا ەلەۋلى تومەندەپ, قاۋىپ تۋدىرعان ۇيىمنىڭ كورسەتكىشتەرىنەن بايقالدى. داعدارىس ماڭگىلىك ەمەس. تومەندەۋ بار جەردە ءوسۋ دە بار. وتكەن جىلى ءبىزدىڭ ەلدەردىڭ باسىم بولىگى ەكونوميكالىق ءوسىم كورسەتتى. ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. 2017 جىلدىڭ باسىنداعى ستاتيستيكا دەرەكتەرى بىزدە ەرەكشە وپتيميزم وياتا ءتۇسۋى قاجەت», دەدى ن.نازارباەۆ.
ەكى اي قورىتىندىسى بويىنشا ەاەو سىرتقى ساۋدا كولەمى 37 پايىزعا, ءوزارا ساۋدا 38 پايىزعا ارتقان. «مىسالى, قازاقستاننىڭ ەاەو-مەن ساۋداسى – 56,5 پايىزعا, رەسەيمەن – 50 پايىزعا, بەلارۋسپەن – 50 پايىزعا, قىرعىزستانمەن – 41 پايىزعا, ارمەنيامەن 3,5 ەسەگە ارتتى. ياعني, كەمشىلىك كەمشىلىگىمەن, ال ءبىز ودان ءارى جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت ەكەنىن كورسەتىپ جاتىرمىز», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين دە ءوز كەزەگىندە وداق جۇمىسى تابىستى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. وداق داعدارىس قيىندىقتارىنان قۇتقارعان قاۋىپسىزدىك قۇرالى بولعانىن العا تارتتى. بۇعان الەمدىك ەكونوميكانىڭ تۇراقسىزدىعىنا قاراماستان وداققا مۇشە مەملەكەتتەر قول جەتكىزىپ وتىرعان ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر دالەل بولاتىنىن مىسالعا كەلتىردى. رەسەي پرەزيدەنتى بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىن قۇپتايتىنىن ايتىپ, ءتىپتى ن.نازارباەۆتىڭ سوزىنەن دايەكسوز دە كەلتىردى. ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ ارقاسىندا قازىرگى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزىپ وتىرعانىمىز تۋرالى ويىن ناقتىلاي ءتۇستى.
«بەلگىلى ءبىر دارەجەدە وداق سىرتقى كونيۋنكتۋرانىڭ ىقپالىن جويىپ, ۇلتتىق ەكونوميكانى جاڭا باعىتتارعا بەيىمدەدى», دەدى رف باسشىسى.
بۇدان ارى مولدوۆا پرەزيدەنتى ءسوز الدى. ول مولدوۆا ەلى ءۇشىن بۇل شاراعا قاتىسۋ ايرىقشا وقيعا ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ بەكي تۇسۋىنە مولدوۆا رەسپۋبليكاسى ەرەكشە ماڭىز بەرەتىنىن ايتىپ, ەاەو-عا باقىلاۋشى ەل مارتەبەسىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن سەزىنەتىنىن جەتكىزدى.
وتىرىس قورىتىندىسىندا بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ەەك جۇمىس تارتىبىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ەاەو ەكونوميكالىق قىزمەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان قۇجاتتار راسىمدەلدى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»,
بىشكەكتەن
