قازاق ءوز سابيىنە ەسىم بەرەردە ءارتۇرلى جاعدايلاردى سەبەپ ەتىپ, سونى ىرىمدايتىنى ەجەلدەن بار ادەت! ءبىزدىڭ اعا-دوس دايرەكەڭ دە جارىق ءدۇنيەگە شىر ەتىپ كەلگەن ساتتە اتا-اناسى وسى سىردارياداي شالقار دا كەڭ, اساۋ دا ارىندى بولسىن دەپ ويلاسا كەرەك-ءتى.
دەسە دەگەندەي, بۇگىندە جىگىت اعاسى جاسىنداعى دايراباي ىسقاق ۇلى – ونەگەلى عۇمىر كەشىپ, ارتىنا تامسانا ايتارداي جاقسى ىستەر قالدىرۋمەن كەلە جاتقان جايساڭ ازامات. سوناۋ, 1970 جىلى الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ويداعىداي ءتامامداعان سوڭ, ۇلكەن ەڭبەك جولى باستالىپ جۇرە بەرگەن. سول باسپالداق جول بۇل كۇندە دارا جولعا ۇلاسقانداي. وتباسىن قۇردى. سۇيىكتى جارى – بالتاگۇل بايىمبەتقىزى ەكەۋى تاعدىر جاراستىرعالى بەرى ەكى ۇل, ەكى قىز ءسۇيدى, سول ۇرپاقتارىنان ونداعان نەمەرە ءسۇيىپ, ارداقتى اتا-اجە بولىپ وتىرعانى تاعى بار.
بۇل رەتتە, دايراباي اعا – راسىمەن باقىتتى وتباسى يەسى! ارداقتى اتا, ابىرويلى ازامات, دوس-جاراننىڭ ورتاسىندا سىيلى جان!
ارينە, ەر-ازاماتتىڭ بولمىسىن بارىنشا اسقاقتاتار ايناسى – ونىڭ ەلىنە, حالقىنا سىڭىرگەن قىزمەتى! مىنا ءفاني جالعاندا ۇزاق جاساپ, ءبىراق كەيىنگى ۇرپاق ەسكە الار ەشتەڭە دە ءبىتىرمەي, ەلەڭ-سەلەڭمەن ءوتىپ كەتەتىندەر دە بارشىلىق. ال دايراباي ىسقاق ۇلى – ءوز تاعدىرىنىڭ قوجاسى, ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتۋگە ءاردايىم تالپىنىپ, قاي كەزدە دە ءساتتىلىكتەرمەن قاۋىشىپ وتىرعان ەكەن.
ەڭبەك جولىن سىر ەلىندەگى قارجى سالاسىندا قاراپايىم قىزمەتتەن باستاپ, وسى وبلىستىڭ قارجىلىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلە الدى. ودان سوڭ سالىق سالاسىنا اۋىسىپ, بۇل باعىتتا دا ءونىمدى ەڭبەك ەتە ءبىلدى, بيىك لاۋازىمدارعا قول جەتكىزدى. قولىنان ءىس كەلەتىن بىلىكتى ازامات ەكەنىن بارىنشا كورسەتە العانىن اتاپ ايتسا ارتىق ەمەس.
دايراباي ىسقاق ۇلى قىزىلوردا, ورال, شىعىس قازاقستان, ت.ب. وبلىستاردا دا قارجى-سالىق سالاسىن باسقارعان كەزدەرىندە ءوزىنىڭ ىزدەنىمپاز, ەلگەزەك, تالاپشىل قاسيەتتەرىمەن كوزگە تۇسكەن. ءوزى اتقاراتىن سالانىڭ دامىپ-جەتىلۋىنە, جاڭارىپ وتىرۋىنا ۇنەمى ىنتىق بولعانىن سول تۇستاردا قاتار قىزمەت ىستەگەن اعا-دوستارى دا كۋالىك ەتەر-ءدى.
ورال توپىراعىندا قىزمەت ەتكەن شاعىندا تىعىز ارالاسقان اعاسى ن.ەسقاليەۆ ءبىر جازباسىندا: «...وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ سانالى اتقارىلۋىنا, ءتيىمدى يگەرىلۋىنە, ءتيىسىنشە باقىلاۋىن ورناتىپ, ساۋاتتى قامتاماسىز ەتىپ, ءوڭىردىڭ ءوسىپ-ءوركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى ايرىقشا بولدى», دەپ باعا بەرىپتى. بۇل عانا ەمەس, دايراباي اعانىڭ شىعىس قازاقستان ءوڭىرىندە اتقارعان ونەگەلى ىستەرىن سول كەزدە ءوڭىردى باسقارعان ءا.بەرگەنەۆ تە اسا ريزاشىلىقپەن ەسكە تۇسىرەدى. «...جايدارى, اقجارقىن مىنەزى باۋىرمال كوپشىل كوڭىلى جانە كىشىپەيىل ءارى كەڭ پەيىلى ويعا ەرىكسىز ورالا بەرەدى», دەپ ساعىنىشپەن جازىپتى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارجى باسقارماسىن ۇزاق جىل باسقارعان ارىپتەس-دوسى ق.ءاجىبەكوۆ تە د.ىسقاق ۇلى تۋرالى تەبىرەنە-تولعانا سويلەيدى. «دايراباي ءوز ءىسىنىڭ بىلىكتى مامانى بولۋمەن بىرگە, كوپتەگەن قوعامدىق جۇمىستاردىڭ دا ۇيىتقىسى بولا بىلگەن بەساسپاپ جان, ونداي ەلەۋلى ىستەرىن تاپ بۇگىن ساناپ تاۋىسۋ مۇمكىن بە؟» دەپ باعالار-دى.
ءار جىلداردا ارالاس-قۇرالاس بولعان, قازىر دە اسا سىيلاستى جاندار – م.اۋانوۆ, ا.ايدارباەۆ, س.مۇستافاەۆ, ب.احمەتوۆ, ا.قۇرمانعاليەۆ, ت.ب. كىسىلەردىڭ ايتار تىلەگى, ءبىلدىرەر جاقسى لەبىزى كول-كوسىر ءارى بارىنشا كوپ. ولار د.ىسقاق ۇلى تۋرالى تەك قانا جاقسى نيەتپەن, ىستىق ىقىلاسپەن سويلەيدى. مىنە, مۇنىڭ ءوزى دە اسىل ازاماتتىڭ بەينەسىن اسقاقتاتا ءتۇسسە كەرەك.
سول سىيلاستى كوپ دوس-ازاماتتاردىڭ ىشىنەن رەسپۋبليكاعا ەڭبەك ءسىڭىرگەن دارىگەر باقتىعالي احمەتوۆتىڭ مىنا ارناۋ جىرىنىڭ ءبىر ۇزىگى كوزىمىزگە وتتاي باسىلعان.
جانسىڭ عوي زامانادان
سىر ۇعىنعان,
عيبرات الار ۇرپاعىڭ
عۇمىرىڭنان,
– دەپ ءتوگىلە جىرعا قوسىپتى ونى.
وسى ولەڭ جولدارىن وقىعاندا مەنىڭ ەسىمە اتاقتى اقىن اعام, مارقۇم سەيسەن مۇحتار ۇلى تۇسە بەرەدى. ول وسى دايراباي اعامەن تۇيدەي قۇرداس, جاقىن ارالاسقان جانداردىڭ ءبىرى بولاتىن-دى.
كوزى تىرىسىندە ءبىر جولى د.ىسقاق ۇلى تۋرالى ايتا كەلىپ:
– بۇل جىگىت قارجى-سالىق سالاسىنىڭ اسا بىلگىر مامانى ەكەنىنە داۋىم جوق, الايدا, مەن ءۇشىن ول – جانى نازىك, اقىنجاندى ازامات. ادەبيەتتى, ونىڭ ءىشىندە پوەزيانى قاتتى قادىرلەيدى, كوپ اقىنداردىڭ جىرلارىن جاتقا وقيدى, – دەپ سىر تارقاتقان-دى.
اقىنجاندى, ونەرجاندى ەكەنىن ءبىز دە ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, ءوز كوڭىلىمىزگە ءالدەنەشە رەت تۇيگەنبىز دە.
دايراباي اعامەن كوپ جىلدان بەرى تانىسپىز, اعا-دوسپىز! ول كىسى سىر ەلىندە باقىلاۋ-رەۆيزورلىق باسقارما باستىعى بولعان تۇستا بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, سول ەڭبەگىنىڭ كەيبىر كورىنىستەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, وبلىستىق گازەتتە بىرنەشە ويلى ماقالالار جاريالاتتىق.
سونىڭ ءبىرى ءالى كۇنگە ەسىمدە. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ ءىشى ەدى. ءبىر كۇنى دايراباي اعام تەلەفون شالدى.
– بىلەسىڭ بە, بىزدەگى ماكارەنكو اتىنداعى بالالار ءۇيى بار ەمەس پە, سول مەكەمەدەن شي شىقتى. بالالارعا ءبولىنگەن قارجى تالان-تاراج-عا ءتۇسىپتى. تەكسەرۋ قورىتىندىسىن ەرتەڭ شىعارماقپىز, بىرگە بارساق قايتەدى, گازەتكە جازىپ, ەلگە جاريا ەتسەك دەپ ەدىم, – دەگەن.
ىزدەگەنگە – سۇراعان! باردىق. كوردىك. ەستىدىك. اناۋ-مىناۋ ەمەس, ميلليونداعان قاراجات جەلگە ۇشقان. جو-جوق, جەلگە ۇشقان جوق, كەيبىر پىسىقايلاردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن, قاقالماي-شاشالماي جۇتا بەرەتىن جەمقورلاردىڭ تاماعىندا كەتكەن. ۇيالماي-قىزارماي قىلعىتا بەرىپتى-اۋ سابازدارىڭ! جۇرەگىمىز اۋىرىپ, بويىمىز دەل-سال بولىپ ازەر جەتتىك ءوز ۇيىمىزگە. ايتارعا ءتىل جوق! سۇمدىق قوي بۇل! باسقا-باسقا ونسىز دا تۋماي جاتىپ تاعدىر توقپاعىن كورىپ, جانى شىرقىراپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاۋقازىن جاس بۋىننىڭ نەسىبەسىنە قول سۇعۋ دەگەن – نەتكەن قاراجۇرەكتىك, نەتكەن سالقىنسەزىمدىك؟!
سول كۇنى تۇندە «جۇرەگى جوق ادامداردان قورقامىن...» دەگەن كولەمدى ماقالا اق قاعاز بەتىنە تۇسكەن-ءدى, ول ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ وبلىستىق گازەتتە دايراباي اعا ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدان جاريالانعان-دى. ماقالا باسىلىسىمەن-اق تەلەفون سوعىپ, اقشا جەگەن ارسىزداردى كىنالاپ ءسوز ايتقان, ولارعا ءتيىستى جازاسىن بەرۋ كەرەك دەپ ءۇن قاتقانداردىڭ سانىن ساناپ بولماستاي-دى!
ارينە, وسىنداي ەل ءىشىن ءبىر-اق كۇندە ءدۇر سىلكىندىرگەن جازبانىڭ ومىرگە كەلۋىنە تىكەلەي سەبەپكەر – مەنىڭ دايراباي اعام-دى. ودان بۇرىن دا, ودان كەيىن دە بۇل سالادا قىزمەت ەتكەن, ءوز ءىسىن ادال اتقارعان جاندار مول-اق, ءبىراق ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا تاپ دايراباي ىسقاق ۇلى سەكىلدى اشىق تا جاريالىلىقتى تۋ ەتتى, سوعان بارىنشا ءتاۋەكەل ەتە الدى دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الماسىمىز تاعى دا راس!
جاقسى قىزمەتكەر بولۋ – جاقسى ءىس! ماقتاۋلى ءىس! ال ادال دا اقجۇرەك ازامات بولىپ قالۋ – ودان دا اسىل ءىس!
كوپ رەتتەردە ءبىز كەي ازاماتتار تۋرالى ايتقاندا, وسى ەكەۋىن قاتار الىپ ءسوز ەتە بەرمەيتىنىمىز بار. قىزمەتتە كوپ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, ەل اۋزىنا ىلىككەن جانداردى بىرجاقتى ماقتاپ جاتادى ەكەنبىز. ءوز ءىسىنىڭ وزىق مامانى بولۋ مەن ءوز زامانىنىڭ ارى تازا, جانى جومارت, ىزگىلىگى مول پەرزەنتى بولا ءبىلۋ – قۇستىڭ قوس قاناتىنداي-اۋ, ءسىرا!
ءبىز بىلەتىن دايراباي ىسقاق ۇلى – وسى ەكەۋىنە دە لايىق ازامات!
سوسىن دا بولار, ول قاي سالادا قىزمەت ەتپەسىن, كىمدەرمەن ارالاسپاسىن, ءاردايىم قۇرمەتكە بولەنىپ, ارتىندا جاقسى ءسوز قالدىرا بىلگەن ابزال جان ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كوزگە ۇرىپ, الىستان مەنمۇندالايدى.
زەينەت جاسىنا جەتكەنىنە ءبىرشاما ۋاقىت بولسا دا, دايراباي اعا ەڭبەكتەن ءالى قول ۇزگەن ەمەس, ءايتەۋىر ءوز كوڭىلىنەن شىعاتىن جۇمىس بولىپ جاتسا, ەش تارتىنبايدى, بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتەدى. ال ودان دا ەرەكشە ءبىر قاسيەتى – ول ءوزىنىڭ كورگەنى مەن ءتۇيگەنىن كەيىنگى جاس ۇرپاققا ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن ادام. وسى كۇنى دايراباي ىسقاق ۇلىنىڭ ءىزباسار-ءشاكىرتتەرى ونداپ, ءتىپتى, جۇزدەپ سانالادى دەسەك, بۇل ارتىق ايتپاعاندىق بولار, ءسىرا!
قاشان كورسەڭ دە, قايدا جولىقتىرساڭ دا, ونىڭ جانىنان كىسى ءۇزىلمەيدى. اقىل-كەڭەس الىپ, «اعالاپ» ءجۇرگەن جاس مامانداردى كوپتەپ كەزدەستىرەسىز. ال ولاردى اڭگىمەگە تارتساڭىز, تاۋسىلماس داستان: سوزگە ءسوز جالعانادى, قيالىڭا قانات بىتىرەدى; اسىل ازاماتتىڭ شىن بەينەسىن سوندا عانا تاني ءتۇسكەندەي بولاسىڭ!..
جولتاي الماش ۇلى,
جازۋشى
