وتاعاسى وپات بولدى

ارتىندا قالعان وتباسىنىڭ جاعدايى مۇشكىل بۇل وقيعا ۋاقىتىندا ءدۇيىم ەلدى ءدۇر سىلكىندىردى. وزبەك­ستان­­داعى قانداسىمىزدىڭ قانىشەر­لەر قولىنان قازا بولۋىنا باي­لا­نىستى جاعدايعا ساياسي رەڭ بەر­­گىسى كەلگەندەر دە بولدى. وسى تاقىرىپتى قوزعاعان كەيبىر با­سىلىمدار مەن تەلەراديو حا­بار­لارى الىپقاشتى اڭگىمەگە سۇيەنىپ, ارتىق ايتىپ, كەم ءتۇسىپ تە جاتتى. وقيعانى بۇرمالاپ جەتكىزۋگە تىرىسقان ارىپتەستە­رىمىز دە كەزدەسپەي قالعان جوق. قاندى وقيعانىڭ بولعانى دا, كىسى ولتىرگەن قىلمىستىلاردىڭ ۋاقىتىندا ۇستالعانى دا راس. ەلدىڭ ەندىگى كۇتكەنى سول قىل­مىسكەرلەرگە قولدانىلار جازا­نىڭ قانداي بولماعى ەدى. ... كەشە رەداكتسياعا سوت ۇكىمى شىققانى تۋرالى حابار كەلدى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاسايىق. «ءبىزدىڭ اۋىل وڭتۇستىك ءوڭىر­دەگى ماقتارال اۋدانىنداعى اباي اۋىل وكرۋگىنە ورنالاسقان, ال كورشى اۋىلدار «امانكەلدى», «ارناساي» اۋىلدارى وسى وكرۋگكە ىرگەلەس جاتىر. بۇدان 60 جىل بۇرىن اكە-شەشەلەرىمىز جوعارىداعى «امانكەلدى» كەڭ­شا­رىنىڭ قازىعىن قاعىپ, ىرگەسىن قالاعان بولاتىن. بۇرىنعى اتاۋى – «قاراباي» دەپ اتا­لاتىن. ءبىزدىڭ وسى اۋىلىمىز كەيىنگى شەكارا ءبولىسۋ كەزىندە وزبەكستان جاعىندا قالىپ قوي­دى. مەنىڭ كۇيەۋىم جامەتوۆ راحىمجان اتالمىش كەڭشاردا 1961 جىلى دۇنيەگە كەلدى. وسى اۋىلدا ءوستى, ءوندى. جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىن ءوز تۋعان اۋىلىندا ەڭبەك ەتتى. ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا مۇنداعى اۋىلداعى جالعىز وقۋ ورنى – ءا.مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ تاعايىن­دالدى. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارا بەكىتىلگەننەن كەيىن ءبىز وتباسىمىزبەن ماقتارال اۋدا­نىنا كوشىپ كەلدىك. ال كۇيەۋىم راحىمجاندى جيزاح وبلىسى, فارش اۋداندىق وقۋ ءبولىمى قىزمەتىنەن بوساتپاي قويدى.  «جاڭا جىلعا دەيىن قىزمەتىڭدى ىستە, كەيىن جۇمىسىڭدى تاپسى­راسىڭ, سودان كەيىن قازاق­ستانىڭا كەتە بەر», دەگەن جەلەۋمەن. لاجسىزدان جۇمىسىن ىستەپ قالعان ول بيىلعى جىلدىڭ قاڭتارىندا قىزمەتىن تاپسى­رىپ, ەلگە قايتقالى جۇرگەندە وزبەك سولداتتارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. بۇل قايعىلى وقيعا تۋرالى باسپاسوزدە جازىلىپ, تەلەراديودان ايتىلدى. بىراق راسىن ايتۋىم كەرەك, اقيقاتتان الىس جاتقان سوزدەر دە ايتىل­ماي قالعان جوق. سوندىقتان مەن ەل گازەتى «ەگەمەنگە» مۇڭىمدى شاعۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. كۇيەۋىمنىڭ قازاسىنا قاتىستى وسى ىسكە جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قانىشەر­لەردىڭ ءتيىستى  جازالارىن الۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن سەنىممەن سىزدەرگە حات جازدىم. جامەتوۆا اقمارال, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتارال اۋدانى». «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى ول» (اباي) دەمەكشى ازاماتىنان ايىرىلىپ, قارا جامىلىپ وتىرعان اقمارال جامەتوۆانىڭ حاتىن الىپ, وڭتۇستىك وڭىرگە ىسساپارعا اتتاندىق. – رەداكتسياعا جازعان حا­تىم­دا ايتقانمىن, ءبىزدىڭ وتباسى 2010 جىلى ماقتارال اۋدانىنا كوشىپ كەلدىك, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن اقمارال جامەتوۆا. – ال كۇيەۋىم راحىمجان مەكتەپ ديرەكتورى بولعان سوڭ دەر كەزىندە جۇمىستان بوساي المادى. اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى ونى بىردەن بوساتىپ جىبەرگىسى كەلمەدى. – ال وقيعا قالاي بولعان؟ ودان حابارىڭىز بار ما؟ – بۇل قاندى وقيعا 2011 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا بولدى. سول كۇنى ءبىراز شارۋالارىن تىندىرىپ بولعان سوڭ راحىم­جاننىڭ اۋدان ورتالىعىنا  بارۋ قاجەتتىگى تۋادى. جانىنا مەك­تەپتىڭ وت جاعۋشىسى باينازاروۆ جايناردى ەرتىپ الىپ, كولىك ىزدەپ شىعادى. نەگىزىنەن ول اۋىلدا اۋدانعا قاتىنايتىن ەكى-ءۇش-اق ماشينە بار. اۆتوبۋس اتىمەن جوق. ەكەۋى كەشكى ساعات سەگىزدەردە ۇلكەن جولدىڭ بويىندا ورنالاس­قان دۇكەنگە كەلەدى. سەبەبى, دۇكەنشىنىڭ كولىگى بار. بىراق سول مەزەتتە دۇكەنشى جوق بولىپ, ونىڭ ورنىندا بالاسى قالعان ەكەن. دۇكەن ىشىندە اراق ءىشىپ وتىرعان ەكى سولداتتى كورەدى. سول سولداتتار بۇلارعا ءتيىسىپ, بالاعات سوزدەر ايتىپ, قول جۇمساۋعا دەيىن بارادى. ولارمەن بايلانىسقىسى كەلمەگەن راحىمجان مەن جاينار سىرتقا شىعىپ كەتەدى. الگى ماس سولداتتار ىلە-شالا ولاردىڭ سوڭى­نان شىعىپ, قۋىپ جەتىپ, جاينارعا قول جۇمساي باستايدى. ال راحىمجان قاراپ تۇرا الماي, وعان اراشا تۇسەدى. قۇتىرعان ەكەۋ ەندى راحىمجانعا تاپ بەرەدى. قۇلاقشەكەدەن تيگەن اۋىر سوق­قىدان جىعىلعان ونى باس-كوز دەمەي تەپكىلەي باستايدى. – سوندا, بۇكىل اۋىلدا ولار­عا اراشا تۇسەر ادام تابىل­ماعانى ما؟ – قىسقى ءتۇن تاستاي قاراڭعى ءارى قالىڭ تۇمان باسىپ تۇرعان. كوشەدە جان ادام بولماعان. بىراق بۇل وقيعاعا كۋا ادام بار. دۇكەنشىنىڭ كامەلەتكە تولماعان بالاسى ق.قۇدايبەرگەنوۆ ايقاي-شۋدى ەستىپ, وقيعا بولعان جەرگە كەلەدى. اراشا تۇسپەكشى دە بولا­دى. بىراق كوزدە­رىنە قان تولعان سولداتتار بالانى قۋىپ جىبەرىپ, راحىمجاندى ۇرۋىن جالعاستىرا بەرەدى. قۇدايبەرگەن ەكى سولداتتى دا تانيدى. ءبىرى – حاكيموۆ مۋتفۋللا, ەكىنشىسى – ماماداليەۆ راۆشان. قورقىپ كەتكەن جاس بالا ۇيىنە قاشىپ كىرىپ, كەڭشار ديرەكتورى ءىلياسوۆ ەرعاليعا تەلەفون سوعا­دى. «ەكى سولدات ەكى ادامدى ۇرىپ جاتىر, تەزىرەك كەلىڭىز, ايتپەسە ولتىرەتىن ءتۇرى بار», دەيدى. ءىلياسوۆ ەرعالي اۋىل اكىمى دوسىباەۆ بەرىككە, باس دارىگەر اينابەكوۆ  قانىبەككە حابار بەرەدى. بۇلار كەلگەنشە الگى سولداتتار قاشىپ كەتەدى. جارالىلارعا العاشقى دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلەدى. ناتيجەسىندە جاينار باينازاروۆ ەسىن جيادى, ال راحىمجان سول كۇيىندە تىلگە كەلمەستەن ءجانتاسىلىم بولعان. – بۇل قارالى حاباردى ءسىز قايدان ەستىدىڭىز؟ – ماعان تۇنگى ساعات بىرلەر­دىڭ كەزىندە تەلەفون شالدى. مەن كەلسەم راحىمجاننىڭ بەتى ادام تانىماستاي ىسىك جانە قان, قۇلاعىنان دا قان كەتكەن. مەنىڭ كەلگەنىمدى بىلگەن دە جوق. سول كۇيى تىلگە كەلمەستەن ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. – كەيبىر  اقپارات قۇرال­دا­­رىندا جاريالانعان حابارلاردا بۇل قىلمىس­تىڭ اشىل­­ماي قالۋ قاۋپى جوق ەمەس دەگەندى ايتقان. – كەيىن نە بولاتى­نىن كىم بىلەدى, قازىر ەكى سولدات تا ۇستالدى. ءوت­كەندە تەرگەۋشى قوس قا­نىپەزەردى اۋىلعا الىپ كەلىپ, مەنىمەن بەتتەستىردى. كوزىڭ شىققىرلار جى­لاي­دى, كە­شىرىم سۇرايدى. اكە-شەشە­لەرى دە كەلىپتى. «مۇسىل­مان­بىز عوي, بالالارىمىزدى كەشىرسەيشى», دەيدى ولار. ارىستاي ازا­ما­تىمدى ۇرىپ ولتىرگەن­دەردى قالاي كەشىرەمىن, ولاردىڭ ارە­كەتى مۇسىلمانشى­لىققا جاتا ما؟.. «قازا كورگەن جۇرەگى جارالى ول» (اباي) دەمەكشى, ارىستاي ازاماتىنان ايىرىلعان اقما­رال­دىڭ جانايقايىن تۇسىنۋگە بولادى. ونىڭ جۇيكەسىن جۇ­قارتقان, جۇرەگىن جارالاعان بۇل وقيعانىڭ قانداي اۋىر ەكەنىن دە مويىندايسىڭ. «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. «ولەر ادام ءولدى, اللانىڭ ءىسى شىعار, قالعانىنا شۇكىرشىلىك قىلايىق, دەپ جا­تىر جاناشىر جۇرتشىلىق. نيەتتەرىنە راحمەت. دەگەنمەن مە­نىڭ ەندىگى بار تىلەگىم قانىشەر­لەر ىستەگەن ىستەرىنە لايىق جازالارىن السا ەكەن دەگەن وي», دەپ ەدى ول بىزبەن قوشتاساردا. ... كەشە اقمارال جامەتوۆا رەداكتسياعا قوڭىراۋ شالدى. «كۇيەۋىمدى ولتىرگەندەرگە 10 جىل باس ەركىنەن ايىرۋ جازا­سىن تاعايىنداپتى. مەن بۇل ۇكىمگە قاناعاتتانباي وتىرمىن. وسىنى قۋىنۋدىڭ جولى قالاي بولار ەكەن؟» دەپ سۇرادى. «انا جاقتان كوشىپ كەلگەندە بىرەۋدىڭ ءۇيىن جالداپ وتىر­عان ەدىك. ولار ءۇيدى ساتامىز دەگەن سوڭ بوساتىپ بەردىك. ەندى باسىمىزدا باسپانا جوق, دالادا قالدىق. بىزگە مەملەكەت تاراپى­نان جاردەم بولار ما ەكەن؟» دەپ تاعى ءبىر سۇراق قويدى ول. وزبەكستان سوتىنىڭ ۇكىمىنە نارازىلىق كەلتىرۋ ماسەلەسىندە زاڭگەرلەردەن كەڭەس الۋ كەرەك سياقتى. ال ەكىنشى سۇراعىن ءتيىستى ورىنداردىڭ نازارىنا جەتكىزەتىنىمىزدى ايتتىق. جەسىرىن جىلاتپاعان ەلمىز عوي, باسىنا قاسىرەت بۇلتى ۇيىرىلگەن وسى ءبىر وتباسىنا جاردەم قولىن سوزا­تىن جۇرت تابىلار ما ەكەن؟!. شارافاددين ءامىر. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.