نارتاي اقىن ەسىمىن قويعان بالا

سۇراپىل سوعىستىڭ ءازىر تىنار ءتۇرى جوق. كۇن سايىن سوۆينفوربيۋرو راديودان حابار بەرىپ تۇر. جاۋ ماسكەۋ تۇبىنە جاقىندادى دەگەن سايىن ۇرەي بيلەيدى. لەنينگراد, ستالينگراد قالالارىنداعى بومبا جارىلىسى قۇلاققا كوبىرەك ەستىلەدى. بىراق, ەلدەگى جۇرتتىڭ بۇعان ەڭسەسى تۇسپەدى. ەڭبەككە دەگەن ىقىلاس بولەك. ءدۇيىم جۇرت كوكتەم شىعا ەگىنگە اتتاندى, جايلاۋعا مال كوشىردى, ايتەۋىر تىنىمسىز تىرشىلىك. ەگىستىك باسىنداعى سوقامەن جەر جىرتىپ, تۇقىم سەپكەن ديقان اتاۋلى شارشادىم, شالدىقتىم دەمەيدى. الىستان «شاۋلىمشە» بيىگى كورىنەدى. «ۇلگىلى» اتتى اۋىلدىڭ كۇنشىعىس جاق بەتىندەگى قىرمان قىزىلعا تولى, بەينەبىر تاۋ وركەشتەرىنە ۇقسايدى. كەشكىلىك ءسال-ءپال تىنىققان ديقاندار ءان-جىرعا قۇلاق ءتۇرىپ, بويعا قۋات جينايدى. اقىن نارتاي بۇگىن ەكى كۇن بويى تۋعان اۋىلىندا. قايسىبىر كۇنى «العاباستاعى» سابانتويدان ورالعان. ول اۋىلدا دا قارا گارمونمەن جىر توگىلتىپ, جۇرتتىڭ ەڭسەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستاپ, سودان بۇگىن «ۇلگىلىگە» ورالعان بەتى. ويلانىپ, تولعانىپ وتىراتىن نارتاي ەمەس, جىردى جاڭبىرداي نوسەرلەتەدى. ۇيقاس بولەك, كەسەك-كەسەگىمەن دەستەلەپ تاستايدى. – نارتاي اعا, ۇيدەگى كەلىنىڭىز بوساندى. مىنا ءان-جىرىڭىزبەن ءبىزدىڭ ۇيدەن ءشاي ءىشىڭىز, – دەدى كولحوز توراعاسى باۋكەن بايجانوۆ. – كەلىننىڭ بەلى قاتپاي جاتىپ ءۇيدى ابىگەرگە تۇسىرگەنىمىز جاراسپاس, بايكەن. بالا قاتايسىن, سودان سوڭ دۋمانداتايىق, – دەپ نارتاي مۇرتىن ءبىر سيپاپ, قىرمان باسىن وراعىتا, تاعى ءبىر جىردى «ۇلگىلى» ديقان­دارىنا» دەپ توگىپ-توگىپ جىبەردى. جۇرت ءبىر كوتەرىلىپ قالدى. باۋكەن اقىندى تاعى قولقالادى. اقىرى كوندىرىپ, شاڭىراعىنا تۇندەلەتىن الىپ كەلدى. اقىن بريگاداسىنىڭ ونەرپازدارى ءتۇنى بويى توراعا ءۇيىن ءان-جىرعا بولەدى. بۇكىل «ۇلگىلى» اۋىلىنداعى توراعا ۇيىنە نارتاي ءانى مەن جىرى كوشىپ كەلگەندەي بولدى. تورگى بولمەدەگى بەسىكتە جاس نارەس­تە جاتىر. پىس-پىس ەتەدى, ۇزاق ۇيقىعا كوش­كەن ءتارىزدى. باۋكەن, مىنا بالا قۇيىپ قويعانداي ءوزىڭ ەكەن, ءتىل-كوزدەن امان بولعاي. گارمون­دى اكەلشى! – دەپ نارتاي قىران بۇركىتتەي قومدانىپ, نارەستەگە ارناعان ارناۋ ولەڭدى سول ساتتە تۇيدەكتەتتى. اۋىلعا كەلىپ قالدىم, باۋكەن ءىنىم, قاۋىزىن اشىپتى عوي قىزىل گ ۇلىڭ. كەلەشەك عالىم بولىپ, اقىن بولىپ, حالقىنا توگىپ تۇرسىن كۇننىڭ نۇرىن.   نارەستەڭ ابايداي بوپ داۋىلداسىن, ماڭگىلىك ۇمىتپاسىن باۋىرلاسىن. دوسىنا دوس بوپ ءوتسىن, ال دۇشپانىنا, قايسار بولىپ, تابىنباسىن! – بارەكەلدە! دەستى قالىڭ جۇرتقا توردە وتىرعان بايجان اتا. توراعا ريزا بولىپ, اقىندى شارشى توپتىڭ ورتاسىنان كوتە­رىپ, قوشەمەت كورسەتتى. اقىن نارتاي سودان ءتۇنى بويى جىرلادى. جۇرت ۇيقىنى ۇمىتتى, سالدەن سوڭ اقىن جاس نارەستەگە اق باتا تولعاۋىن جالعاستىردى. بۇل 1943 جىلدىڭ 20 قازانى, ياعني مەنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنىم ەكەن, – دەدى اباي وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ. ول وقيعا قالاي وربىگەن ەدى؟ بىردە قالا ىرگەسىندەگى «اقسۋات» اۋى­لىن­داعى قۇدا-جەگجاتتار باس قوسىپ قال­دىق. شيەلىدەگى نارتاي اۋىلىنان اباي باۋ­كەنوۆ اتتى ارداگەر ورتامىزدا وتىرعان. ۇزىن بويلى, جاسى جەتپىسكە تايانىپ قالعان ازامات كورىندى, اڭگىمەشىل ەكەن, كونە ءسوزدىڭ قۇيماسىنا ءبارىمىز قۇلاق تۇردىك. كۇنى بويى نارتاي جىرلارىمەن سۋسىنىمىزدى قاندىرعانداي بولدى. – مەنىڭ الدىمدا ۇل-قىزدار شەتىنەپ, بالا تۇرماپتى. اتا-انام اۋەلدە اتىمدى يبراگيم قويۋعا كەلىسكەن كورىنەدى. اقىن نارتايدىڭ ۇيگە كەلۋىنە وراي, اتىمدى اباي قويۋعا نارتاي اقىن جىر ارناپ, باتا بەرسە كەرەك. سودان اباي بولىپ شىعا كەلدىم, – دەيدى زەينەتكەر اباي باۋكەنوۆ. ءيا, قازىر اباي باۋكەنوۆ نارتاي اۋى­لىندا تۇرادى. جيىرما جىلدان استام وسىن­داعى №156 ورتا مەكتەپتە ديرەك­تورلىق قىز­مەت اتقارىپ, زەينەتكە شىققان كورىنەدى. – مەنىڭ اكەم سوعىس جىلدارىندا وسى اۋىلدا كوپ جىل توراعا بولدى. 1935 جىلى ماسكەۋگە بارىپ, م.ي.كالينيننىڭ قولى­نان «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن الدى, «قازاقستان­نىڭ 15 جىلدىعى» مەدالىنىڭ يەگەرى بولدى. اۋىلدا اقىن نارتايمەن بىرگە ءابدىلدا تاجىباەۆ, قالماقان ابدىقادىروۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتارمەن تالاي رەت كەزدەسۋلەر بولدى. اكەم مارقۇم بىردە: – ءابدىلدا مىنا ابايدى ەرتىپ ال­ماتىعا بارامىن. وقۋعا تۇسۋىنە كومەك­تەسە­سىڭ, – دەپ قولقا سالعاندا: – اكەلىڭىز! – دەگەنى قۇلاعىمدا قالدى. بىراق الماتىدان ءدام-تۇز بۇيىرماي قىزىل­وردا پەدينستيتۋتىنىڭ ءتىل ادەبيەت فاكۋلتەتىن ءبىتىردىم, – دەيدى اباي باۋكەنوۆ. كونەنىڭ كوزى, زەينەتكەر ءالى قۋاتتى. ادەبيەت پەن ونەردى جانىنداي سۇيەدى, اقىن-جىرلاردىڭ تۋىندىلارىن شەمىشكەدەي شاعادى. ال, اقىن نارتاي جايىندا تالاي تاڭعا جەتەرلىك ەستەلىگى تاۋسىلمايتىن ءتارىزدى. اقىننىڭ سۋىرىپ-سالما ولەڭدەرى ءالى دە ەل اۋزىندا, سولاردى توپتاستىرسا ءبىر جيناق بولار ەدى. اتتەڭ, سوعان قۇلشىنىس بىلدىرەر جانكۇيەرلەر بولسا, ءبىز كومەك­تە­سۋ­گە ءازىرمىز, – دەيدى اباي. اۋىلدا تۇراتىن وسى ءبىر زەينەتكەر ازاماتتىڭ كەزدەسۋ ساتىندەگى تولعانىسى مەنى دە تاڭىرقاتىپ, وي قوزعاۋعا يتەرمەلەي ءتۇستى. جانى جايساڭ وسىنداي ازاماتتار ەل ىشىندە ءالى دە ءجۇر-اۋ. ءبىز سولاردىڭ ەستەلىكتەرىن زەردەلەي تۇسسەك, كوپ نارسەنىڭ سىرى اشىلماسىنا كىم كەپىل؟! ال نارتاي اۋىلىندا اباي سىندى قۇيماقۇلاقتاردىڭ كوپتىگى كۇمانسىز كورىنگەندەي بولدى. شىركىن-اي, اقىن نارتايدىڭ بەيمالىم جىر تولعاۋلارىنا جول اشساق, كانەكي! قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى, ارداگەر جۋرناليست. قىزىلوردا.