«بەۋ, قىزدار-اي!..»

پەساسىنىڭ ءپروتوتيپى بولعان جان تۋرالى تولعانىس زىليحا تامشىباەۆا! ول كىسى تىرشىلىگىندە سىيلى بولىپ, باقۋاتتى ءومىر ءسۇردى. بالالىق شا­عى سۇراپىل سوعىستىڭ ورتىنە ءدوپ كەلگەن قارشاداي عانا قا­زاقتىڭ قارا قىزىنىڭ ءومىرى وزگەلەردەن وزگەشە ەمەس تە ەدى. «تەك قۇداي سانا بەرسىن» دەمەكشى, اناسىنان ەرتە ايىرىلعان جاس وسكىننىڭ بۇل پانيدەگى قايسار­لىعى, انا ورنىنا انا دا بولعان اكە­سىنىڭ ايتقانىن زەردەسىنە توقىپ, ومىردەگى بار قيىندىقتى جەڭە بىلگەندىگى عانا ەدى ونىڭ وزگەشەلىگى. بۇعان ءبىر مىسالدى زىليحا اپايدىڭ ءوزى ايتقان اڭگىمەسىنەن كەلتىرۋگە بولادى. «ءبىر كۇنى قارنىم اشىپ, اكەمە قىڭقىلداي باستاپ ەدىم, ول كىسى: «قارنى اشقان بالانىڭ اتا­سىمەن اڭگىمە­سىن ايتىپ بەرەيىن بە؟» دەدى. مەن ءۇن­سىز باسىمدى يزەدىم. «اتا بۇل جوق­شىلىققا قان­شا توزەمىز؟» دەپ سۇراپتى بالا. «قىرىق كۇن ءتو­زەمىز». «ال, ودان سوڭ شە؟» «ودان كەيىن داع­دى­­لا­نىپ كەتەمىز», دەپتى اتاسى. «سو­ن­دىقتان سەن دە شىدا», – دەدى اكەم كۇرسىنىپ». «وسى اڭگىمەدەن سوڭ, شىداۋعا, قارنىم اشتى دەپ قىڭقىلدا­ماۋ­عا تىرىستىم, – دەيتىن زىليحا اپاي. – اسقار تاۋداي اكەم ماعان بايلىق قالدىرعان جوق. ەلدەن ەرەك جاعداي دا جاسامادى. اكەم ماعان ۇلكەن جۇرەك, ەرگە ءتان قاجىر-قايرات بەردى. سۇرىنسەم, سۇيەۋ بولا ءبىلدى. جەڭىسكە جەتسەم سۇيسىنە, قولپاشتاي ءبىلدى». مەكتەپ ءبىتىرىپ, العاشقى ءۇل­كەن ەڭبەككە ارالاسقان جىل­دارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ: «تىڭ يگەرىلدى. ەندىگى ەكىنشى تىڭ – مال شارۋا­شىلىعىن وركەندەتۋ», دەگەن 1956 جىلعى تالابىنا ءدال كەلدى. زى­ليحا اپايدىڭ تۋىپ-وسكەن, ەڭ­بەك ەتىپ جۇرگەن جەرى شوقان ءۋالي­حانوۆ اتىنداعى كولحوز ەدى. ونىڭ سول كەزدەگى كومسومول ۇيى­مىنىڭ حاتشىسى بولىپ, جەكە بەلسەندىلىگىمەن گۆارديا اۋدانى­نىڭ (قازىرگى كەربۇلاق) جاستارىنا ۇندەۋ تاس­تاۋى وبلىسقا اتىن تانىتىپ, جاس قىزدى جاڭا قىرىنان كورسەتتى. ءيا, زىليحانىڭ قۇربىلارىن, ال تولەندى سارىباەۆتىڭ (بۇگىنگى كەربۇلاق اۋدانى اقساقالدار ال­قاسىنىڭ توراعاسى) ۇلداردى باستاپ مال فەرمالارىنا جول سالعان ءىسى بۇكىل رەسپۋبليكامىزعا ۇلگى بولىپ ەدى. كورشىلەس دولانالى اۋىلىنان بۇگىنگى قازاقتىڭ جەز­تاڭداي ءانشىسى نۇرعالي ءنۇسىپ­جانوۆ اعامىز زىليحا تامشى­باەۆانىڭ ۇندەۋىنە ءۇن قوسقان ازامات بولاتىن. ولار ءۇشىن كەزىندە ەلىمىزدىڭ تەاتر ساحنا­لارى­نان تۇسپەگەن «بەۋ, قىز­دار-اي» سپەكتاكلى جازىلعان ەدى. سونداعى باستى كەيىپكەر ايسۇلۋ اسانوۆا – زىليحا تامشىباەۆا­نىڭ, ال اقىن اۋباكىر اقتاەۆ تولەندى سارى­باەۆتىڭ پروتوتيپتەرى بولاتىن. زىليحا جانبولاتقىزىنىڭ ءومى­رىندە, ەڭبەك جولدارىندا اللا­نىڭ بەرگەن باعى بولار ۇنەمى جاقسى, زيالى ادامدار كەزدەستى. سولار­دىڭ ەڭ العاشقىسى كولحوز باستى­عى يگىباي بازارباەۆ اقساقال ەدى. اتاقتى بي, باتىر, اۋليە بالپىق دەرىپسالى ۇلىنىڭ اتالاس تۋىسى­نىڭ ۇرپاعى, سوعىس مۇگەدەگى ول كىسى جەڭىستەن سوڭ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان. 1959 جىلى شوقان ءۋاليحانوۆ­تىڭ مولاسىن تاۋىپ (وعان دەيىن شوقاننىڭ سۇيەگى سىرىمبەتكە جەرلەنگەن دەپ جۇرگەن), رەسپۋبليكا عىلىم اكدەمياسىنا با­رىپ دالەلدەپ, ۇلى عالىمعا ەسكەرتكىش ورناتۋعا جانە سول اۋىل­دا مەموريالدىق مۇرا­جاي اش­تىرۋعا مۇرىندىق بولعان ادام. وسى يگىباي بازارباەۆ 1953 جىلدان شوقان ءۋالي­حانوۆ اتىن­داعى كولحوزدىڭ باسقارما ءتور­اعا­سى بولىپ, زىليحا جان­بولات­قى­زى­نا ۇنە­مى قامقورلىق جاساپ, جولىن اشقان, باتاسىن بەرگەن ايتۋلى تۇلعا. سول كىسىنىڭ شا­راپاتى بولار, زىقاڭ جالىن­داعان جاس شاعىندا, ياعني 23 جاسىندا قا­زاق سسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات بولدى. بۇل 1959 جى­لى ەدى. ودان كەيىندەرى گۆار­ديا, كوكسۋ اۋداندىق ات­قارۋ كوميتەتتەرى توراعاسى­نىڭ ورىن­­باسارى, 1970 جىلدان ەڭ­بەكشى سوۆحوزى پارتيا ۇيى­مى­نىڭ حاتشىسى, ودان كەيىن دي­رەك­تورى بولىپ ءومى­رىنىڭ سوڭى­نا دەيىن ەڭبەك ەت­تى. وسى ەڭبەك جو­لىن­دا زى­قاڭ دالا اكادەميگى اتان­عان نۇرمولدا الدابەر­گەنوۆ, جەتىسۋدىڭ جام­پو­زى جىل­قايدار ەگىن­باەۆ, رەسپۋبليكا اگروكا­سىپ­شىلەر وداعى­نىڭ ال­عاشقى دا سوڭ­عى توراعاسى كوش­­­كىن­باي جا­ناتوۆ, حال­قى­مىز­دىڭ ماق­تا­نى­شى­نا اينالعان ءبىرتۋار ۇل­دارى دىنمۇحاممەد قو­ناەۆ, ءباي­كەن ءاشىموۆ, ەلى­مىز­دىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ سىندى تۇل­عا­لارمەن ارالا­سىپ, ولار­دىڭ اقىل-كە­ڭەستەرىن الىپ, ءومىر جو­لىندا شىڭدالا ءتۇس­تى. ءوندى­رىستەن قول ۇزبەي جو­عارى ءبىلىم الىپ, الماتى مال­دارى­گەرلىك ينستي­تۋ­تىن دا ءبىتىردى. زىقاڭ ومىردە سونىمەن قا­تار وتباسى باقىتىن دا تاپ­قان جان. وتاعاسى توقسانباي اقسا­قا­لدى قاتتى قادىرلەيتىن. جال­پى, ول كىسى ەر-ازاماتتاردى وتە قۇرمەت­تەيتىن. ومىردەگى ەڭ ءبىرىنشى قۋا­نىشى – قىزى ساعي­رانىڭ ءومىر­لىك جارى, اي­تۋ­لى ازامات سەرىك ءابدىراح­مانوۆ­تىڭ بىردە: «كۇيەۋ بالا­سى بولسام دا, ال­دىمنان كەسە كولدە­نەڭ ءوت­پەي­تىن», دەپ اعى­نان جا­رىل­عانى بار. بۇل ەر-ازامات­تار­عا دەگەن نازىك جاندى ايەل­دىڭ قۇرمەتى ەمەس پە. قۇداي­عا تاۋبە! زى­قاڭ­نىڭ ۇل­دارى رۇم­عا, قىزدارى قىرىمعا شارىق­تا­­عان باقىتتى جاندار. نەمەرە, ءشو­بە­رەلەرىنىڭ دە قى­زىعىن كورىپ كەتتى. سانسىزباي شولپانقۇل ۇلى. تالدىقورعان.