داۋىلپاز اقىن, جەرلەسىمىز قاسىم امانجولوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى گازەت, جۋرنالدار بەتىندە كوپتەگەن ماقالالار, ەستەلىكتەر شىعۋدا. وسى ورايدا ءبىز دە اقىننىڭ بۇدان كوپ جىلدار بۇرىن جازىلعان ءبىر ولەڭىنىڭ تاريحىن وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىپ وتىرمىز. ولەڭ ورىس تىلىندە جازىلعان. سوندىقتان دا بولۋى كەرەك, ول كەزىندە ولەڭ جيناقتارىنا كىرمەگەن. اقىن ولەڭدى سوعىس ۋاقىتىندا (1944 ج.), جاۋىنگەرلىك گازەتتىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە جازىپتى.
قاسىم امانجولوۆ ورال پەدينستيتۋتىن ءبىتىرگەن. لەنينگرادتىڭ ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىعان. ءتىپتى ورىس اقىندارىنىڭ ولەڭ, پوەمالارىن قازاقشاعا اۋدارعان. مىسالى ونىڭ ىشىندە پۋشكيننىڭ «پولتاۆا», لەرمونتوۆتىڭ «ماسكاراد», ماياكوۆسكيدىڭ «بار داۋىسپەن», تۆاردوۆسكيدىڭ «ۆاسيلي تەركين» پوەمالارى سياقتى ىرگەلى تۋىندىلارى بار. اقىن بۇل اۋدارمالاردى جاساۋ ءۇشىن ءسوز جوق, ورىس ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى كەرەك. سوندىقتان ونىڭ ورىس تىلىندە ولەڭ جازۋى كۇدىك تۋدىرماۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
ەندى نەگىزگى تاقىرىبىمىزعا كوشەيىك. بۇل وقيعا بۇدان 50 جىلداي بۇرىن بولعان ەدى. ول كەزدە مەن الماتىدا قازگۋ-ءدىڭ اسپيرانتىمىن. ماماندىعىم تاريحشى, وسى فاكۋلتەتتىڭ قازاق سسر تاريحى كافەدراسىندا وقىپ ءجۇرگەم. كافەدرانى بەلگىلى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ باسقاراتىن. مەنىڭ زەرتتەپ جۇرگەن عىلىمي تاقىرىبىم «قازاقستان ەڭبەكشىلەرىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى ازات ەتىلگەن اۋداندارعا بەرگەن كومەگى» تۋرالى.
ءبىر كۇنى مەنى ەرەكەڭ شاقىرىپ الىپ: «عىلىمي تاقىرىبىڭا بايلانىستى سەن ارحيۆتەردە كوپ جۇمىس جاساۋىڭ كەرەك. ال ىزدەيتىن ارحيۆ ماتەريالدارىڭ نەگىزىنەن موسكۆادا, لەنينگرادتا. ءتىپتى ورەل وبلىسىنا دا بارۋ كەرەك بولار. ويتكەنى ءوزىڭ بىلەسىڭ, سوعىس ۋاقىتىندا قازاقستان ورەل وبلىسىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىكەلەي قاتىسقان عوي. مەن ساعان ۋنيۆەرسيتەتتەن ءبىر جارىم ايعا كومانديروۆكا الىپ بەرەيىن, (ول كەزدە اسپيرانتتارعا كومانديروۆكا بەرۋ شەكتەۋلى كەز) تەز جينالىپ ءجۇرىپ كەت», – دەدى.
سونىمەن, مەن 1962 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا موسكۆادان ءبىر-اق شىقتىم. موسكۆا, لەنينگراد قالالارىنىڭ ارحيۆتەرىنەن وزىمە كەرەكتى كوپ ماتەريالدار تاپتىم. جوعارىدا ايتىلعانداي, ەرەكەڭنىڭ ەسكەرتۋىنە بايلانىستى كوپ كەشىكپەي ورەل قالاسىنا كەلدىم. سوعىستىڭ بىتكەنىنە ءبىراز ۋاقىت وتكەنىنە قاراماستان, بۇل قالا سوعىس زاردابىنان ءالى ارىلا قويعان جوق ەكەن. ماعان كەرەك ماتەريالدار وبلىستىق ارحيۆتە. ارحيۆ قالانىڭ ءبىر شەتىندەگى ەسكى شىركەۋگە ورنالاسىپتى. سونىمەن وسىنداعى ماتەريالداردى بىرنەشە كۇن اقتارا وتىرىپ, ءبىر كۇنى «بريانسكي رابوچي» گازەتىنىڭ ءبىر بۋماسىن (ول كەزدە بريانسك قالاسى ورەل وبلىسىنا قاراعان جانە اۋدان ورتالىعى بولاتىن) قولىما ءتۇسىردىم. سول گازەتتىڭ 1944 جىلعى جاز ايلارىنىڭ بىرىندە شىققان سانىنان قازاق حالقىنىڭ ورەل وبلىسىنا جاساعان كومەكتەرى تۋرالى جازىلعان ماتەريالدار كەزدەستى. 1944 جىلى بريانسك قالاسىنا قاراعاندى وبلىسىنان دەلەگاتسيا كەلگەنى, ولاردىڭ ورەلدىقتارعا 9 ۆاگون سىيلىق اكەلگەنى حابارلانىپتى.
ال گازەتتىڭ كەلەسى نومىرىندە قاسىم امانجولوۆتىڭ ورىس تىلىندە باسىلعان ولەڭىنە كەز بولدىم. ولەڭنىڭ باسىنا «پريۆەتستۆۋيۋ تەبيا, بريانسك!» دەپ جازىلعان. ولەڭگە بەرىلگەن تۇسىنىكتەمەدە قازاقستاننان (ونىڭ ىشىندە قاراعاندىدان) كەلگەن دەلەگاتسيا ءمۇشەلەرىنىڭ بريانسك قالاسىنىڭ زاۆود, فابريكالارىندا, جاقىن سەلولارىندا كەزدەسۋلەر وتكىزگەنى, سونداي-اق بۇل دەلەگاتسيانىڭ قالاعا جاقىن ورنالاسقان قىزىل ارميا ءبولىمشەسىندە بولعانى تۋرالى جازىلعان. سول كەزدەسۋدە وسى بولىمشەدەن شىعاتىن «زا رودينۋ» اسكەري گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەيتىن قاسىم امانجولوۆتىڭ بولعانى, ال قاسىم اعامىز قازاق حالقىنىڭ دوستىق كومەگىن ماداقتاپ, تولعانا ولەڭ جازعانى ايتىلعان. ءسويتىپ, مەن وسىنداي ولجاعا كەزدەستىم ءجانە ونى تولىق كوشىرىپ الدىم.
الماتىعا كەلگەننەن كەيىن ولەڭدى جارىققا شىعارۋ ارەكەتىنە كىرىستىم. ەڭ ءبىرىنشى, سول كەزدە قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەت-جۋرنالدار رەداكتسياسىنا اپاردىم. بىراق سول رەداكتسيالاردا وتىرعان بىردە-ءبىر رەداكتور, نە ءبولىم باسشىلارى اقىننىڭ بۇل ولەڭىن باسۋعا كەلىسىم بەرگەن جوق. ءتىپتى وزىمە: «قاسىم نە جازبادى دەيسىڭ, قايداعى ءبىر تابىلعان ولەڭدى اكەلەسىڭ» دەپ داۋ سالدى. (وكىنىشكە قاراي, سول كەزدەگى رەداكتورلاردىڭ اتى-جوندەرىن ۇمىتىپ قالىپپىن, ءارينە ىزدەستىرسە ولار دا تابىلادى عوي). ءسويتىپ جۇرگەندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ءبىر قىزمەتكەرى: «وسىندا قاسىمنىڭ جولداسى, ءتىپتى سوعىستا بىرگەن بولعان قاندىكويلەك جولداسى سىرباي ماۋلەنوۆ اقىن قىزمەت ىستەيدى, سەن سوعان بار. مىنا ولەڭدى سول كىسىگە كورسەت», دەدى. سودان مەن سىرباي اعاعا باردىم. ول كىسى ولەڭمەن تانىسىپ, ماعان بىلاي دەدى: «سەن بىلاي ىستە. وسى ولەڭدى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە اپار, ءتىپتى ولەڭنىڭ ءوزى ورىس تىلىندە جازىلعان ەكەن. ول گازەتتىڭ مادەنيەت بولىمىندە مەنىڭ ءبىر جولداسىم قىزمەت ىستەيدى. مەن وعان تەلەفون سوعىپ قويايىن».
سىراعاڭ ايتقان اقىلمەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە ىستەيتىن ورىس جۋرناليسىنە باردىم. ول ءبىر اقكوڭىل ازامات ەكەن. قاسىم امانجولوۆتى جاقسى بىلەتىنىن ايتىپ, بۇل ولەڭدى قالايدا گازەت بەتىنە شىعارۋعا كومەكتەسەتىنىنە ۋادە بەردى. ءسويتىپ, ولەڭ تۇڭعىش رەت «پەۆەتس پوبەدى, بۋري وگنيا» دەگەن اتپەن سول گازەتتىڭ 1963 جىلعى 9 مامىر كۇنگى سانىندا جارىققا شىقتى. ەكىنشى رەت جەڭىسكە 40 جىل تولۋىنا بايلانىستى مەنىڭ تۇسىنىكتەمەلەرىممەن «پروستور» جۋرنالىنىڭ ەكىنشى سانىندا باسىلىپ شىقتى. ەندىگى جەردە ولەڭنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاق گازەت-جۋرنالدارىنا باسىلماعانىن, نە قازاقشا اۋدارىلماعانىن ەسكەرىپ جانە قاسىم اعامىزدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى قالىڭ وقىرمانعا تانىستىرۋ ماقساتىندا «ەگەمەنگە» ۇسىنىپ وتىرمىن:
ۆ تە دني, كوگدا كرىلاتىمي مەچتامي,
بروديل يا پو گورام ي نەبەسام,
پولنىي تاينستۆەننىمي چۋدەسامي,
نە راز منە سنيليس
بريانسكيە لەسا.
ۆ بۋدۋششەم پوتوكە جيزني بۋرنوي
پومەركلي ۆ پامياتي موەي تە سنى.
ي ۆدرۋگ رازگنەۆاننىي, كاك تۋچا حمۋرىي,
ي يا ستويۋ نا بەرەگۋ دەسنى.
نا توم جە بەرەگۋ گدە بريانسك كۋرچاۆىي
سكلونيلسيا ناد نەمولچنويۋ رەكوي.
گدە تۋچي تاك دەرجاۆنو-ۆەليچاۆو,
پلىۆۋت ك لەسام نا وتدىح ي پوكوي.
دا, ەتو بريانسك پروسلاۆلەننىي لەسامي,
ۆو سنە زاۆلەكشي نەكوگدا مەنيا.
منە و سەبە راسسكازىۆايۋت سامي
لەسا ي ۆودى, كامني ي پوليا...
بريانسك, رانەنىي سو سلاۆوي ۆەتەرانا,
حرانيت كاك پرەجدە, گوردىي وبليك سۆوي.
كاك بۋدتو چۋۆستۆۋيا نەلوۆكوست, سۆوەي رۋكي
سمۋششەننو پرەكرىۆاەت ون ليستۆوي.
كاك منوگو ران! نو رانى زاجيۆايۋت,
تياجەلىح پىتوك پامياتنى سلەدى.
زدەس كاجدىي كامەن زلوبوي پىلاەت,
و مەستي شەپچۋت نەجنىە سادى.
كاك بۋريا, ناراستاەت گنەۆ پورويۋ,
نا بەرەگ ۆولنى رۆۋتسيا يز دەسنى.
ي تۋچي زلوبنو-ياروستىي يگرايۋت,
سۋروۆيات ليك كراساۆيتسى – ۆەسنى.
منە كاجەتسيا, چتو ترونۋتسيا, ۆولنۋياس,
ۆ ترەۆوگە پارتيزانسكيە لەسا.
ۆسيۋ بريانششينۋ سۆوبودنۋيۋ, رودنۋيۋ,
پودنيمۋت گروموۆىە گولوسا.
پرومچيتسيا بۋريا. رازويدۋتسيا تۋچي,
سپەشيت نا زاپاد گنەۆنىي ۋراگان.
شۋميت, ليكۋەت سنوۆا بريانسك كيپۋچي,
زۆەنيات دەۆيچي سمەح ي پتيچي گام.
پريمي, بريانسك, ۆولنىي سكرومنىي دار پوەتا,
پەۆتسا پوبەدى, بۋري ي وگنيا.
يدەت ك تەبە س پوداركامي س پريۆەتوم,
كازاحسكايا رەسپۋبليكا مويا.
قاسىم اعامىزدىڭ 100 جىلدىق تورقالى تويىنا ءبىزدىڭ تارتۋىمىز وسى بولسىن.
ءازىرحان جۇماسۇلتانوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
قاراعاندى.
