ونەردىڭ وزگەشە وسكىنى

سىردىڭ تەڭىزگە قۇيارلىعىندا امان­وتكەل دەگەن اۋىل بار. داريانىڭ سوڭعى اتىراۋىندا جاتقان بۇل قۇتتى قونىستا سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى اتانعان اقىن  نۇر­تۋعان  كەنجەعۇل ۇلى  باستاعان كوپ­تەگەن  جىراۋ-جىرشىلار  ومىرگە كەلگەن. ال وسى اۋىلمەن قاناتتاس مىرزاس  اۋىلىنىڭ وزىنەن ەر-ازاماتتاردان بولەك 18 جىراۋ قىز شىققان ەكەن. وسىنداي ونەردىڭ وندىردەي ولكەسى اتانعان توپى­راق­تا دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ بۇل ماقا­لامىزدىڭ كەيىپكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ونەرتانۋ عى­لىم­دارىنىڭ كانديداتى, جىراۋ, پرەزيدەنتتىك وركەستردىڭ مۇشەسى ەلميرا جا­ڭابەرگەنوۆا كىشكەنتايىنان ءان مەن جىرعا قۇمارتىپ ءوستى. قۇمارتىپ وسكەنى شىعار, ءوزىنىڭ جەتى اتاسى جاعىنان دا, ناعاشى جۇرتى تارا­پى­نان دا توپقا ءتۇسىپ توسەلىپ جىرلاعان جىراۋ بولماعانمەن, ەسىن بىلگەلى دوم­بىرانى جاتا-جاستانا قولىنان تاستا­ماي­تىن ەدى. بالكىم, «ونەر قونىپ,  تۇنە­گەن» اۋىلدىڭ وزىندىك ونەگەسى اسەر ەتكەن دە شىعار. ال تۇقىم جاعىنان ىلىنەتىن ءبىر ىلگەك ىزدەسەك, ناعاشىلارى شەتىنەن كەلەر كۇندى بولجاي بەرەتىن كورىپكەل كىسىلەر بولعان كورىنەدى. سول وزگەشە ونەر ەلميرانىڭ تۋعان شەشەسىنە دە قونىپ­تى. ول بالا جاسىنان اناسىنىڭ باعزى زامانداعى باقسىلار ءتارىزدى زارعا زاپى­ران قوسىپ, تىلىمەن شوق جالاپ وتىر­عانىن, سول ارقىلى دەرتكە شالدىققان تالاي ادامعا شيپا جاساپ, اۋرۋىنان قۇلان-تازا ايىقتىرىپ جىبەرگەنىن تالاي مارتە ءوز كوزىمەن كورگەن. «ءدىن – اپيىن» دەگەن زامان عوي, باقسى مەن بالگەردى حا­لىق جاۋىنان بەتەر قاۋىپتى تانىعان كەڭەستىك بيلىك پەن ءتارتىپ ساقشىلارى بۇل وتباسىن ۇدايى نازارعا الىپ, انا­سىن اڭدۋدا ۇستايتىنىن دا ەلميرا ۇمىت­قان جوق. ءبىر جاقسىسى, بۇل اۋلەت ونەردى كيەلى نارسە رەتىندە باعالاي ءبىلدى. سونىڭ ارقا­سىندا ءبۇلدىرشىن قىزدىڭ ءتىلى شىق­قاننان تاقىلداپ, ولەڭ ايتۋعا قۇشتار بولعانىن اكە دە, شەشە دە شەت كورمەدى. – ونەر جولىنا قاراي قادام باسقان باستاپقى كەزدەرi الدىڭعى بۋىن جىر­شى­لارعا ەلiكتەيتiنمiن, – دەيدى ەلميرا. – جىر-تەرمەلەردi ورىندار الدىندا ونىڭ ماتiندەرi مەن ماقامدارىن ءدال سول قالپىندا جاتتاپ الاتىنمىن. اۋەلگىدە اۋەننىڭ اۋەزiنە كوبىرەك ەلiكتەۋشى ەدىم. سول كەزدە ءماتiننىڭ دۇرىس-بۇرىس ايتىل­عانىنا كوپ قاراماپپىن. جىر ءماتiن­دەرiندەگى اراب, پارسى تiلدەرiنەن قوسىل­عان سوزدەردىڭ ماعىناسىنا تەرەڭدەپ بارعام جوق. دەگەنمەن, سول جىلدار مەن ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ۇلكەن ونەرگە باستاپ باراتىن داڭعىل جولدىڭ باستاۋى وسىلاي سالىندى. سوندىقتان دا ەلميرا ءوزىنىڭ ونەر­دەگى ۇلى ۇستازى رەتىندە اۋىلداعى تەرمەشى اعا-اپالارىمەن قوسا ءوزىنىڭ جەكە ورىن­داۋىنداعى وسى جىر-تەرمەلەرiن اتاي­دى. سەبەبى, ورىنداۋشىلىق باعى­تىن­داعى ۇيرە­نىستەرى ونى اقىرى بىرتىندەپ ءتار­بيەلەپ, بۇگىنگى كۇنگى دارەجەسىنە دەيىن جەتكىزدى. ول سول جولدا ءبىر ماقام­نىڭ ءوزىن بىرنەشە جىراۋدىڭ ورىندا­ۋىندا تىڭداپ كوردى جانە سول ءارتۇرلى نۇسقالاردىڭ بارىندە دە ورىندادى. ءسوي­تىپ ءجۇرىپ, ءبىر ماقامدى بىرنەشە جىراۋ­دىڭ ورىندا­ۋىنان ۇيرەنگەن ەلمي­رانىڭ دا وزىندىك قولتاڭباسى قالىپ­تاستى. سونىڭ ارقا­سىندا ءبىر عانا مەك­تەپ­تىڭ شەڭبەرىندە قالىپ قويعان جوق. بۇل ونى بەساسپاپ ەتىپ شىعاردى. بۇگىندە ول تەك ارال مەن سىر بويى جىراۋ­لارىنىڭ عانا ەمەس, ارقانىڭ دا, جەتىسۋ مەن باتىستىڭ دا اۋەندەرىنە سالىپ, تەرمە ورىنداي بەرەدى. ونىڭ رەپەرتۋا­رىن­دا بۇقار جىراۋ­دىڭ دا, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ دە, شاكارىم­نىڭ دە, ءماتجان­نىڭ دا, كەنەننىڭ دە شىعار­مالارى بولا بەرەتىنى سوندىقتان. دەگەنمەن, ەلميرا ءوزىن نەگىزىنەن تۋىپ-وسكەن ءوڭىرى – ارال مەن قازالى ماڭا­يىندا قالىپتاسقان جىراۋلىق مەكتەپ­تىڭ تۇلەگى, اقىن نۇر­تۋعان كەنجەعۇل ۇلىنىڭ ءداستۇرلى مەكتەبىن جالعاستىرۋشى سانايدى. ونەردى ومىرلىك سەرىگى ساناعان ەل­ميرا 1999 جىلدىڭ جازىندا استاناعا ءبىرجولا كوشىپ كەلدى. بۇعان كەزەكتى كونتسەرتىن كورىپ, تاماشالاعان ەلباسىنىڭ: «جىرشىلىق, جىراۋلىق ونەردi استانادا وركەندەت. ورىنداۋ شەبەرلiگiڭ ەرەكشە ەكەن. بiلگەن-تۇيگەنiڭدi سوڭىڭنان ەرگەن باۋىرلارىڭا ۇيرەت», دەگەنى سەبەپ بول­دى. سەنىم بىلدىرىلە ايتىلعان وسى ءسوز­دەر ونى كوپ ويلانتتى. اقىرى ەلورداعا قاراي كوشتىڭ باسىن بۇراتىن كۇن دە تۋدى. «استانادا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتiندە بiراز جاڭا فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالار اشىلادى», دەگەندi ەستiسiمەن, دەرەۋ ونەرتانۋ عىلىم­دارى­نىڭ كانديداتى, كافەدرا مەڭگەرۋشiسi راۋ­شان قوجابەكقىزىمەن اقىلداسا وتى­رىپ, كافەدرا جينالىسىندا ويىن ايتتى. بۇعان سوڭىنان بiلiم مينيسترلiگى مەن ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ايمان مۇساقو­جاەۆا قولداۋ كورسەتتى. ءسويتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە ءداستۇرلى ءان دەپارتامەنتىنىڭ  ىشىنەن تەرمەشى-جىراۋلار دايارلايتىن سى­نىپ اشىلدى. البەتتە, ونى اشا سالۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. وسى جەردە ەلميرا ءوزىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن تاباندىلىعىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتتى. سول ىزدەنىستى كۇندەرى امەريكاداعى ستەنفورد ۋنيۆەر­سيتەتiندە ۇستازدىق جاسايتىن قازاق قىزى, مۋزىكا زەرتتەۋشi, پروفەسسور الما قۇنانباەۆامەن, ونەرتانۋ عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى سايدا ەلامانوۆامەن اقىلداسا كەلە, جوسپار جاساپ شىعۋعا قول جەتكىزدى. مۇندا ول قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسي­تە­تiنiڭ پروفەسسورى الماس الماتوۆتىڭ جىراۋلىق ونەرi بويىنشا تۇزiلگەن وقۋ جۇيەسiنە بايلانىستى جۇمىس باعدارلا­ماسىنا سۇيەندى. ايتقانداي, «ۇستاز» دەگەندە ول ءوزىن عىلىم جولىنا باستاتقان سايدا اپايىن عانا اۋىزعا الا الادى. بىراق سايدا ءابدى­راحمانقىزى بۇعان قالاي تەرمە تاڭداپ, جىر توگىلدىرۋدى ۇيرەتكەن جوق. ول مۇنىڭ ءوز سالاسىندا عالىم اتانۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولدى. سول ءۇشىن دە اپايىنىڭ الدىندا قاشاندا قالت تۇرادى. – الداعى ۋاقىتتا جىراۋلىق ونەر تەك اۋىزەكi ەمەس, وقۋلىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ, مۋزىكا تۇرعىسىندا ۇيرەتiلۋi تيiستi. ءالi-داعى اتقارىلاتىن جۇمىس كوپ. ەڭ باستىسى, جىراۋلىق ءداستۇردi دامىتۋ ءۇشiن فولكلورلىق كابينەتتەر مەن كوپتەگەن وقۋلىقتار قاجەت. بiر ادامنىڭ كۇشi جەتپەيتiن جۇمىس, – دەيدى ەلميرا ەندى اڭگىمە جىرشىلىقتى عى­لىمي نەگىزدە دامىتۋ جايىنا ويىس­قاندا. – ارال-قازالى ءوڭiرiنiڭ جىراۋلىق ونەرi بۇعان دەيiن ادەبي تۇرعىدان بiراز زەرتتەلگەنiمەن, مۋزىكا تەورياسى مەن تاريحى ىڭعايىندا ەشقا­شان جان-جاقتى سارالانباپتى. سول سەبەپتى مەن ونى تۇڭعىش رەت عىلىمي جۇيەگە ءتۇسىردىم. ونىسى راس. ونەردى ومىرلىك سەرىك ەتكەن ەلميرا سول ونەرگە قاتىستى عى­لىمنىڭ دا كوسەگەسىن كوگەرتىپ جۇرگەن ىزدەنىمپاز عالىم. ول ءوزىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا جىراۋلىق ءداستۇر تاقى­­رىبىن قوزعاي وتىرىپ, ونى عىلىم­نىڭ تاريح, ادەبيەتتانۋ جانە مۋزىكا­تانۋى سەكىلدى ءۇش سالاسى بويىنشا قاراستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ­دiڭ ماقساتى وتاندىق جانە باسقا دا ەلدەردiڭ مۋزىكالىق بiلiم سالاسى مەن مۋزىكالىق سوتسيولوگيا جەتiستiكتەرiن, مۋزىكالىق دانالىق تۋىندىلار, فولكلور مەن ادەبيەت, تاريح عىلىمدارى دەرەكتەرiن پايدالانا جانە نەگiزگە الا وتىرىپ, ارال ءوڭiرiنiڭ جىراۋلىق ءداستۇرiن بiرتۇ­تاس قۇبىلىس رەتiندە, تاريحي-ادەبي-حا­لىق­تىق مۋزىكاتانۋ تۇرعىسىنان زەرتتەپ-تالداۋ. بۇل ەڭبەكتە مۋزىكاتانۋ سالا­سىندا العاش رەت «ارال ءوڭiرiنiڭ جى­راۋلىق ءداستۇرi» ۇعىمى عىلىمي اينا­لىم­عا ەنگiزiلدi, ءداستۇر جالعاستىعىن قامتاماسىز ەتكەن ارىسى قورقىت, بەرiسi نۇرتۋعان كەنجەعۇل­ ۇلىنان باستالعان ۇستاز-شاكiرت اراسىن­داعى شىعارما­شى­لىق بايلانىس, تۇقىم قۋالاۋشىلىق ۇردiستەر سالا-سالا جانە ايماقتىق مەكتەپتەر بويىنشا جان-جاقتى سارالاندى. العاش رەت ارال ايماعىنىڭ ادەت-عۇرىپ اۋەندەرi مەن باقسى سارىندارى, جىر جانە كۇي تەكتەس ماقامدارى مۋزىكاتانۋ عىلىمى تۇرعى­سىنان قاراستىرىلدى. – ەلiمiزدىڭ ەگەمەندىك العانى وشكە­نىمىزدى جاندىرىپ, ولگەنىمىزدى تىرىلتكەندەي بولدى, – دەيدى ەلميرا ونەردىڭ بولاشاعى جايلى ءسوز قوزعاعانىمىزدا. – سول تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقالى بەرi ەلباسىمىز تاريحي-مادەني مۇرالاردى جيناۋ, زەرتتەۋ, ساقتاۋ iستەرiنە ايرىقشا كوڭiل ءبولىپ كەلەدi. سونىڭ ساتىمەن ءتىپتى ءۇش جىلدى «مادەني مۇرانى» ىزدەستىرىپ, زەرتتەۋگە ارنادى. وسى رەتتە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ, ونىڭ ويى وزىق, قيالى تەرەڭ, عالىم باسشىسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ قازىرگى تاڭدا كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى سالانى كوتەرۋ جولىندا جاساپ كەلە جاتقان جاندى جۇمىستارى ۇشان-تەڭىز. ءبىزدى مادەنيەت پەن ونەردىڭ باسىن­دا وسىنداي ناعىز جاناشىر ادامنىڭ وتىرعانى قۋانتادى. باسقاسىن ايتپاي, تەك مۋزىكا سالاسىندا اتقارىلعان ىرگەلى ىستەرگە توقتالسام, بىلتىر عانا حالىق قولىنا تيگەن «قازاقتىڭ مىڭ ءانى» مەن «قازاقتىڭ مىڭ كۇيى» جوبالارىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! مىنە, ۇلى ونەردى ۇلىقتاي بىلەتىن اتپال ازاماتتىڭ تىرلىگى بۇل! ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەر ءبىر ءجايت بار. قازىر بىرقاتار ۋاقىتتاردان بەرى قاتار جۇرگەن قۇربى-قۇرداستارى, جانا­شىر­لارى مەن جاقىندارى ەلميرانىڭ اتىن ءسال بۇرىپ, ەلمۇرا دەپ اتايتىن كورى­نەدى. باسىندا مۇنى ءوزى سەكىلدى ۇلكەن ونەردىڭ ادامى ەلەنا ءابدىحا­لىقوۆا: «سەن كيەلى ونەردى كۇيتتەپ, ەلدىڭ مۇرا­سىن ارقالاپ ءجۇر­سىڭ عوي. سوندىقتان سەنىڭ ەندىگى ەسىمىڭ ءوزىڭنىڭ ءتول اتىڭا ۇقساستىرىلىپ, ەلمۇرا اتا­لۋى كەرەك», دەگەن ەكەن. سول تاڭىلعان ات ارتىنشا كەڭىنەن تاراپ, شىنايى قول­دانىسقا ەنىپ كەتىپتى. نەسى بار, تەرمە­شىلىك-جىراۋلىق ونەردىڭ كيەلى ەكەنى اقيقات. ونى ەرتەڭگى كۇنگە جەتكىزۋ جو­لىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ەلمي­رانىڭ ەل مۇراسىنىڭ جاناشىرى ءارى جوقتاۋ­شىسى ەكەنى دە شىندىق. بىزدىڭشە, وسى ەسىم وعان شىنىندا جاراسىپ تۇر. جاڭاگۇل سەردالىقىزى. استانا.