سونداعى دۇنيەجۇزىلىك اۆياتسيا كورمە زالىندا عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆتىڭ فاميلياسى ءۇشىنشى بولىپ تۇر
اتقان وقتاي, شاپقان اتتاي بولعان زىمىران-ۋاقىتتىڭ شاڭىنا ىلەسىپ ۇلگەرە الار ما ەكەنبىز؟! بۇل كۇندەرى ماسكەۋدىڭ قاق تورىندە باس قوسقان تويشىل قاۋىم – ايرىقشا ماراپاتتاعى مارتەبەلى قوناقتار ادامزات وكىلىنىڭ عارىش تورىنە شىققانىنىڭ 50 جىلدىعىن مەرەكەلەپ جاتىر. جارتى عاسىر ىشىندە گاگاريننىڭ ءىزىن قۋىپ عارىشتا بولعان الەمدىك ازاماتتاردىڭ سانى وتكەن جىلدىڭ, ياعني 2010 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا 517-گە جەتىپ جىعىلدى... قازاق حالقىنىڭ اراسىنان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر وسىناۋ قالىڭ توپتىڭ ىشىندە 256-شى ورىندا. بىراق, توقتار اۋباكىروۆ قازاق تاريحىندا عارىشتىق ساپارعا جول اشقان ماڭگىلىك ءبىرىنشى تۇلعا بولىپ قالارى انىق. بىزگە بەلگىلى ءبىر جايت, كەڭەس وداعى ىدىراماي تۇرىپ-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قالايدا عارىشقا قازاق ازاماتىن شىعارۋ ساياساتىن مىقتاپ ۇستانعانى. بىلگەن كىسىگە, تالعات مۇساباەۆتىڭ عارىشكەرلەر ورتالىعىندا دايىندىق جاتتىعۋدا جۇرگەنىنە ءتورت جىلعا اياق باسقانىنا قاراماستان, نۇرەكەڭ بار كۇشىن قالايدا الدىمەن توقتار باۋىرىن ءبىرىنشى ۇشىرۋعا قۇلشىنۋى دا جايدان جاي ەمەس. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىن ەسكە الا وتىرىڭىزدار!
كەڭەستىك اۆياتسيانىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان داڭقتى ۇشقىش, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نيكولاي كامانيننىڭ («چەليۋسكينشىلەردى» قۇتقارۋشى وسىنداي ۇشقىش بولعان دەسەم, قازىرگى بۋىن ءۇشىن قىزىق بولا قويار ما ەكەن؟! سوندىقتان دا انىقتامانى وسىلايشا قىسقارتىپ بەرگەندى ءجون سانادىم – اۆت.) ەستەلىگىن وقىدىم. سول كامانين كەمەل جاسقا كەلگەندە عارىش سالاسىنىڭ باس كونسترۋكتورى كورولەۆكە باس كەڭەسشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. قاراپ جۇرمەي كۇندەلىك جازىپ وتىرعان. ول كەز – كسرو مەن اقش-تىڭ عارىش يگەرۋدەگى باسەكەسىنىڭ قىزعان تۇسى. ەكى مىڭنان – ەكى ءجۇز, ەكى جۇزدەن اقىر سوڭىندا ەرەكشە ەلەكتەن وتكىزىپ الىنعان ون ەكى اسكەري ۇشقىشتىڭ كوش باسىندا گاگارين مەن تيتوۆ تۇرعان ەدى, دەيدى كامانين ەستەلىگىنىڭ ءبىر ۇزىگىندە. كىم ءبىرىنشى؟! ەكەۋى دە شىمىردىڭ شىمىرى, كاسىبيى بىلىكتىلىگى جاعىنان بولسىن بىرىنەن ءبىرى ءوتىپ تۇرعان ەدى... مىناداي دا دەرەكتەر بار: اۋەلدە ناعىز ورىس فاميليالى تيتوۆ ءبىرىنشى بولىپ ۇشۋعا دايىندالعان, بىراق سول ءتۇنى بولاشاق ءبىرىنشى عارىشكەردىڭ جۇرەگى اتقاقتاپ تۇرعان سوڭ ءدارىگەرلەر رۇقسات بەرمەگەن. كەمەگە گاگاريندى وتىرعىزىپ: «پوەحالي!» دەپ ايتقىزىپ اتتاندىرىپ جىبەرگەن. قوسالقى ارىپتەستىڭ عارىشكەرمەن ستارت ساعاتىنا دەيىن بىرگە جۇرەتىنى سول كەزدەن قالعان دەيدى, ساۋەگەيلىك جاساۋعا دايىن تۇراتىن ورىس باسىلىمدارى. بىراق, باس كەڭەسشى كامانيننىڭ جازبالارىنا قاراعاندا باس كونسترۋكتور كورولەۆ تاريحي ۇشۋدان ەكى كۇن بۇرىن وتكەن مەملەكەتتىك كوميسسيا بارىسىندا ءبىرىنشى بولىپ يۋري گاگاريننىڭ ۇشاتىنىن جاريالايدى. قوسالقى عارىشكەر ەتىپ تيتوۆتىڭ ەسىمىن اتايدى. جىگىتتەر جاعى مۇنداي ورىن ءبولۋدى سوندايلىق سالقىنقاندى ءارى دۇرىس قابىلداعان. باس كونسترۋكتوردىڭ «الا قويدى بولە قىرىقپاي» بولاشاق جۇلدىزداردىڭ ورنىن بۇلايشا بەلگىلەۋىندە ءبىر گاپ بار-تىن. شىنتۋايتىندا, باس كونسترۋكتور ول شەشىمدى عارىشقا ۇشاتىن كۇننەن وتە ەرتەرەك جاساپ قويعان. ول كەزدە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ءارى وتە قۇپيا ءماندى مۇنداي وقيعالار مەملەكەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىسىمەن اقىلداسىپ شەشىلەتىن. پارتيا مەن كەڭەس باسشىلارىنىڭ الدىندا باس كونسترۋكتور ءوزى دايىنداعان جوباسىن قابىلداتادى. بۇل ارادا, جوعارىدا ايتقانداي, اقش پەن كسرو اراسىنداعى تەحنولوگيالىق جەتىستىككە جەتۋدىڭ جانتالاسقان سايىسى جاعدايىندا, قانشاما جىل توگىلگەن اششى تەردىڭ وتەۋىن قايتارۋ ءۇشىن بار ماسەلە جەر شارىنىڭ ءبىرىنشى عارىشكەرىن ۇشىرۋمەن شەكتەلىپ قالمايتىنىن قاتتى ەسكەرگەن. گاگارين جەر شارىن ءبىر رەت اينالىپ ۇشىپ كەلدى دە, بەلگىلەنگەن قونۋ ايماعىنان اۋىتقىپ بولسا دا امان-ەسەن تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا توپ ەتە ءتۇستى. ودان ارى ەكىنشى, ءۇشىنشى ادامدى, ءتىپتى, ءتورتىنشى, بەسىنشىدە جىگىتتەردى توپ-توبىمەن ۇشىرۋعا سىرتتاي بايلام جاساۋى, كورولەۆتىڭ ناعىز كورەگەندىگى ەدى. تاريحقا سولايشا عارىش زامانى كەلىپ ەندى. بىراق, ءبارى دە, ءبىرىنشى عارىشكەردى ساپارعا اتتاندىرعان 1961 جىلدىڭ 12 ءساۋىرىنەن باستالعان...
قازاقتار دا عارىش الەمىنىڭ ەسىگىن اشۋدا العاشقى قادامدى قىزىق تۇردە جاسادى. مىنا ءبىر سايكەستىككە, تاريحي ۇقساستىققا نازار اۋدارىپ كورەيىكشى! ەلباسىنىڭ سول كەزدەگى ءىس-قيمىلىنان بولاشاق قازاقستاننىڭ عارىش يگەرۋگە تىكەلەي ۇلەس قوسىپ قانا قويماي, اۋەلدەن-اق عارىش مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋىن جان-تانىمەن كوزدەگەنىن بايقايسىز. سودان دا بولار, الدىمەن توقتار اۋباكىروۆ ۇشتى. تالعات مۇساباەۆ كەزەگىن كۇتتى. «ۇشتى» دەۋ ايتقانعا عانا جەڭىل, قالاي ۇشتى, قايتىپ ۇشتى, ول – ۇلكەن تاريحي اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالاتىن قۇبىلىس. الىپ مەملەكەتتىڭ ىدىراۋى بارىسىندا بايقوڭىر اتتى جەر يەلەرىنىڭ عارىشقا تالپىنىسىن تىجىرىنا جاقتىرمانداردىڭ بولعانى انىق. ءوزارا كەلىسىمگە قاراماستان عارىش سالاسىنىڭ شەنەۋنىكتەرى سوزبۇيدالىققا سالىنىپ, قازاق عارىشكەرىنىڭ ۇشۋىن كەيىنگە شەگەرە بەردى. بەلگىلى سىناقشى ۇشقىش, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ميگ كونسترۋكتورلىق بيۋروسىنىڭ بەدەلدى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ۆ.مەنيتسكي «مەنىڭ اسپانداعى الەمىم» (رەسەي) كىتابىندا الگىندەي كەۋدەمسوق كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن جەكە اڭگىمە بارىسىندا ءوزىنىڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سول كەزدەگى كسرو قورعانىس ءمينيسترى دميتري يازوۆقا كىرىپ, شارۋانى ءبىتىرىپ الۋىن وتىنگەنىن اتاپ كورسەتەدى. ۇشۋ ساپارىنىڭ ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعىنان (تسۋپ) كەيىنگى كىلتى وسى مينيستردە ەكەنىن سىپايىلاپ جەتكىزەدى. نازارباەۆ قورعانىس مينيسترىنە سول جەردە تۇرىپ تەلەفون شالدى, دەيدى مەنيتسكي. ءارى قازاق باسشىمەن بولعان بۇل كەزدەسۋدەن ءوزىنىڭ سونداي ەرەكشە جاعىمدى اسەر العانىن جاسىرماي ەسكە الادى. دەگەنمەن كەدەرگىلەر تىزبەكتى رەاكتسيا سەكىلدى ونىمەن دە ۇزىلە قويمايدى. ءبىرىنشى قازاقتىڭ عارىشقا ۇشۋ كۇنىن ايعاقتايتىن اقىرعى كەزدەسۋ اقىرى كسرو پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆتىڭ بولمەسىندە قۇپتالادى. سوندا عوي ەلباسىنىڭ قابىلداۋدان شىققان بويدا كەڭەس وداعى تەلەگراف اگەنتتىگىنە بارىپ, بولاشاق قازاق جىگىتىنىڭ عارىشقا اتتاناتىنىن بىردەن جاريالاپ جىبەرگەنى! ءباسپاسوز ءماسليحاتى دۇرىلدەپ ءجۇرىپ جاتقاندا, بولاشاق قازاق عارىشكەرى قاننەن-قاپەرسىز شىمبۇلاقتا شاڭعى تەۋىپ جۇرگەن!
توقتار اۋباكىروۆتىڭ ءوزى بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: «تانىستارىمنىڭ ءبىرى تەلەفون شالىپ, مەنىڭ عارىشقا ۇشاتىنىم تۋرالى ماسكەۋدەن حابار تاراتىلعانىن ايتقاندا, جاسىراتىنى جوق, كۇيىپ-ءپىستىم! ويتكەنى, ۇشۋدى باسقارۋ ورتالىعىنداعى (تسۋپ) سوزبۇيدالىق ارەكەتتەر مەن كوپە-كورنەۋ كەدەرگىلەر مەنىڭ كەڭىردەگىمە دەيىن جەتىپ, تۇرىپ قالعان. عارىشقا ۇشۋ تۋرالى نۇرەكەڭمەن ءوزارا بولعان اڭگىمەنى دە ۇمىتا باستاعانمىن...»
بۇل دەرەكتەر وسىناۋ ارادا وتكەن جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ءار قىرىنان تالاي رەت جازىلدى دا, ونى جازۋشىلاردىڭ ىشىندە ءوزىم دە بارمىن. ادامزات بالاسىنىڭ العاشقى وكىلىنىڭ عارىش كەڭىستىگىنە شىعۋىنىڭ جارتى عاسىرلىق مەرەيتويى ۇستىندە وتكەننىڭ وقيعالارىن تاعى دا ءبىر قايتالاي ەسكە سالۋدىڭ ەش ايىبىن كورىپ وتىرعان جوقپىن. ونىڭ ۇستىنە عارىش تاقىرىبى بۇگىندە ءيىسى قازاق ءۇشىن جات قۇبىلىس تا ەمەس!
ءبىرىنشى عارىشكەردى كەزەكسىز ۇشىرىپ جىبەرىپ تۇرىپ, ەلباسى ەكىنشى عارىشكەردى عانا ەمەس, بولاشاقتاعى ەلدىڭ عارىش ونەركاسىبىن ويلاستىرا قويعانىنا تاڭدانباي قويمايسىڭ. عارىش سالاسىنداعى «قازسات» پەن «بايتەرەك» جوبالارىنىڭ العاش دۇنيەگە كەلگەن تۇسى سول شاما بولسا كەرەك. ءبىرىنشى عارىشكەرىمىزدىڭ ۇشۋى, ەكىنشى عارىشكەرىمىزدىڭ اشىق عارىش كەڭىستىگىندە 42 ساعات بولىپ, دۇنيە جۇزىلىك گيننەستىڭ رەكوردتتار كىتابىنا كىرۋى, مۇحتار مەن ايدىننىڭ عارىشكەرلەر مەكتەبىن ۇزدىك ءبىتىرىپ ۇشۋعا ساقاداي ساي تۇرۋى, اتاقتى گيمناستشى ءلايلا ەرگەشقىزىنىڭ سۇيەكتەگى ينەنىڭ جاسۋىنداي سىزاتى ءۇشىن عارىشكەرلەردى ىرىكتەۋ بايقاۋىنان وتە الماي قالۋى جانە باسقالارى, ءبارى, ءبارى... دەيىكشى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عارىش تاريحىنىڭ جاڭا پاراقتارى عوي دەپ ويلايمىن.
توقتار اۋباكىروۆ عارىشقا اتتانعاننان 165 كۇن وتكەن سوڭ, ياعني ەكى جارىم ايدان كەيىن قازاقستان ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى! ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن ەلىمىزدەگى عارىش سالاسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماعا كىرۋى – جاس رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي جاڭا تەحنولوگياعا ۇمتىلىسى, ەرەكشە قۇلشىنىسى ەمەس پە؟
جاس مەملەكەتىمىزدىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا تۇڭعىش عارىشكەردەن باستالعان عارىش سالاسىنىڭ بولاشاعى باياندى بولاتىنىنا كۇمان بولماۋى ءتيىس. دەگەنمەن, وسىناۋ 20 جىلدىڭ بەدەرىندە ءوز باسىم بەلگىلى تاريحشى- عالىم مامبەت قويگەلدىدەن اسىپ, ءبىرىنشى عارىشكەر قۇبىلىسىنا باعا بەرگەن ادامنىڭ بولماعانىنا كۋامىن. تاريحتاعى «اقتاڭداقتاردىڭ» ىشەك-قارنىن قويماي اقتارىپ, تەر توگىپ جۇرگەن اعامىز بىلاي دەگەن ەدى:
– «اقتابان شۇبىرىندىدان» كەيىن قازاقتىڭ رۋحىنىڭ جىعىلعان تۇسى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن بولدى. وسى ءبىر كەساپاتتىڭ شىرماۋىنان شىققان قۇرلى بولا الماي, ءارى-ءسارى جۇرگەندە تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ عارىشقا ۇشتى. ول عارىشقا ۇشىپ قانا قويعان جوق, ءجۇنى جىعىلىپ, بۇيىعىپ باس كوتەرە الماي جۇرگەن حالىقتىڭ كەۋدەسىنە نامىس وتىن جاعىپ, ەڭسەسىن كوتەردى. قازاق تاريحتا ەرەكشە ءبىر قۋاندى. ءوزىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحى بار حالىق ەكەنىن شىن سەزىندى.
ءار جىلدىڭ 12 ءساۋىرى كۇنتىزبەدە دۇنيەجۇزىلىك اۆياتسيا جانە عارىش كۇنى دەپ رەسمي اتالادى. دەمەك, بۇل ەكى ۇعىم ەگىز. توقتار اۋباكىروۆتىڭ عارىش ساپارىنان تىس اسكەري اۆياتسياداعى اشقان جاڭالىعى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرى تۋرالى جىر قىلىپ ايتۋعا ۋاقىت جەتپەيتىنىن ءاربىر قازاقستاندىق جۇرەگىمەن سەزەدى. ورايى تۇسكەن مەرەيتوي ۇستىندە مىنا ءبىر جايتتى سۇيىكتى وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن. دۇنيەجۇزىلىك اۆياتسيا مۇراجايىندا (ۆاشينگتون) الەمدىك اۆياتسياعا ەڭبەگى سىڭگەن ون ازاماتتىڭ اتى-ءجونى ماڭگىلىككە التىن ارىپتەرمەن قۇيىلىپ جازىلعان. الەمدىك دەڭگەيدە ابدەن سۇزگىدەن وتكەن بىرەگەي سول تىزىمدە قازاق ۇلى توقتار وڭعارباي ۇلى اۋباكىروۆتىڭ ەسىمى ءۇشىنشى بولىپ جازىلعان. بۇل, ارينە, كەزدەيسوقتىق ەمەس قوي دەپ ويلايمىن!..
ەندى قازاقستاننىڭ كۇللى عارىش سالاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان تالعات مۇساباەۆقا كەلەيىك. عارىشتا ءۇش رەت بولعان كەزىندە جىلعا جۋىق جەر شارىن اينالىپ ۇشىپ جۇرگەن مۇساباەۆتىڭ دا ەرلىگى گيننەستىڭ كىتابىنا كىرگەن. ول اشىق عارىشتا بولۋى جاعىنان دا الەمدە ەكىنشى تۇر! كەمەنىڭ سىرتىنا شىعىپ, تەمىر جىپكە بايلانعان سكافاندرمەن سەكۋندىنا 7 كم جىلدامدىقپەن ۇشۋ ءساتىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ال ەگەر دە جازاتايىم وعان ينەنىڭ جاسۋىنداي عانا عارىشتىق قوقىس تاپ كەلسە, ادام ايتىقسىز اپات بولار ەدى! بەتىن اۋلاق ەتسىن, ءبارى دە ارتتا قالدى. ول ەندى ءوز الدىنا اڭگىمە. مۇنىڭ بارلىعى دا ەڭ الدىمەن قازاق حالقىنىڭ ورتاق جەتىستىگى, كوڭىل قۋانىشى!
ەلىمىزدەگى عارىشتىڭ بولاشاعى تۋرالى ءبىرىنشى عارىشكەرگە ءبىر ساۋال تاستاعانىم بار. «توقتار اعا, قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىنا جۇمساپ وتىرعان قاراجاتى وتە قوماقتى. ال ءسىزدىڭ ەسىگىڭىزدىڭ الدىن بەرمەيتىن اۋىل ادامدارى جاعدايىنىڭ جوقتىعىن ايتىپ جىلايدى دا جاتادى. ەندەشە, شىن مانىندە سول عارىشقا جۇمسالاتىن قاراجاتتى قيىپ الىپ, نەگە اۋىلعا قاراي اۋدارىپ جىبەرمەسكە؟» سوندا ەستىگەنىم: «اۋىلعا از اقشا ءبولىنىپ جاتقان جوق. تەك سول قارجى جەتەر جەرىنە جەتپەي قالادى, باسقا-باسقا, مۇنى مەن وتە جاقسى بىلەمىن. مەنىڭ اشۋىمدى كەلتىرەتىنى دە وسى. ال ەندى, عارىش سالاسىن يگەرۋگە بولىنەتىن اقشا ەش ۋاقتا دا كوپتىك ەتپەيدى. وعان قاراجاتتى ۇستەمەلەپ قوسا ءتۇسۋ كەرەك. عارىش – بۇگىنگى جوعارى تەحنولوگيانىڭ اتاسى. ونسىز مەملەكەت دامىمايدى. كوشتەن قالىپ قويادى... سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ ءۇشىن عارىش سالاسىنا بولىنەتىن قارجاتتى ەش اياماۋعا ءتيىسپىز».
قازاقتىڭ تۇڭعىشى, عارىشتىڭ جاناشىرى باسقاداي ايتۋعا مىندەتتى دە ەمەس قوي دەگەن ويدا قالدىم...
تالعات ءسۇيىنباي.
الماتى.
