تەاتر مەن مەشىتتى شاتاستىرمايىق

تەاتر – وي-ورەسى بيىك ادامنىڭ كوڭىل-كۇيى رۋحاني تۇرعىدان قۇلا­زىعان ساتتە جان دۇنيەسىنە قاجەتتى سىمبات پەن سۇلۋلىقتى, كور­كەمدىك پەن كەمەلدىكتى, شەبەرلىك پەن شىنايىلىقتى ىزدەپ باراتىن ورنى. البەتتە, يمان مەن يبا, ادەپ پەن ادەت دەگەن شاربەتتى دە ءسىمىرۋ قاجەت-ءدۇر. ءبىز بىلەتىن ءبىر كەزدەرگى كورەر­مەندەر وسىنداي-دى. ولار ونەر­دى الەمدىك وركەنيەت دەڭ­گەيىنە كوتەرە بىلگەن مارعاس­قا­لاردىڭ ءسوزىن ەستىپ, ءجۇزىن جا­قىننان ءبىر كورگەنىنە باقىتتى ەدى. ال ءبىلىمى مەن بىلىگى بىرنەشە ۇرپاققا ۇلگى بولار قاسقالار مەن جايساڭداردىڭ تەاتر تۋ­رالى تۇسىنىگى كەربەز عابەڭنىڭ «چۋدو!» دەگەنىندەي, ءتىپتى, عاجاپ بولاتىن. قازىر شە؟ قازىر تەاتردان گورى تويدا باس قوساتىن «بىلىمدىلەر» كوبەيدى. تويدا باس قوسقاسىن تەاتر تاعى­لى­مىنان گورى تويدىڭ «قىزىعى» مەن «شىجىعى» (كىم كەلدى, كىم سويلەدى, نە سىيلادى؟) كوبىرەك «تالقى­لا­نا­تىنى» بەلگىلى. ال اكىمدەر مەن ولار­دىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى ورىن­با­سار­لارىنىڭ, باسقارما جانە ءىرىلى-ۇساقتى فيرما باسشىلارىنىڭ ەسىنە تەاتر اتتى دەگدار شاڭىراعىڭىز كونفەرەنتسيا, ەسەپ-قيساپ, فورۋم جانە ونەركاسىپ, شارۋاشىلىق جي­ىن­دارىن وتكىزەردە عانا تۇسەدى. ويتكەنى, ولار ءۇشىن تەاتر – «پومەششەنيە»! ءارى سۋ تەگىن. سول ءۇشىن دە ونىڭ قۇلاپ قالماي, قالقيىپ تۇر­عانى جاقسى. ال ىشىندە نە قويى­لىپ, نە ايتىلىپ جاتىر... شارۋاسى جوق. ايتپاقشى, ولاردى تەاترعا ەرىك­سىز جەتەلەپ كەلەتىن تاعى ءبىر جاعداي بار. ول قۇدايدى قۇقايعا اينالدىرعان كەڭەس يدەولوگتارى وي­لاپ تاپقان ءداستۇر. جانازانى اكىم­شى­لىك ءىس-شاراعا, ميتينگىگە, جينا­لىسقا اينالدىرىپ, ۇزاقسونار سويلەۋ, ءسوز تيمەي قالسا, وكپەلەۋ, پىش-پىشتاۋ... شىعىستا دا, باتىستا دا جوق ادەت. قازاق زيالىلارىنا بۇل دەرت كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جابىستى. راس, ءدىندى تالكەك قىلعان زاماندا «رۇقسات بەرمەيدى» دەپ اقتالدى, مەشىت جوقتا «مەشىت جوق قوي» دەپ كۇڭ­كىلدەدى, مەشىت تار كەزدە «مەشىت تارلىق قىلىپ تۇر» دەپ قىنجىلدى. ال ەندى ەلى تىنىش, ءدىنى امان, جەرى ءبۇتىن تۇستا نە جورىق؟ ۇلكەن قالادا ۇلكەن كوشەنىڭ بويىندا ۇلكەن مەشىت­تەردىڭ مۇنارالارى مەنمۇندالاپ تۇرعاندا  مۇسىلماننىڭ ءمايىتىن تەاتر­دان شىعارۋ دۇرىس پا؟ الدە ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەردىڭ تابىتىن مەشىتتەن شىعارۋ ايىپ پا؟ مۇمكىن بىرەۋلەرگە جاقىن-جۋىعىنىڭ مۇردە­سىن تەاتردان شىعارۋ ارتىقشىلىق بولىپ كورىنەر... جوق, ارداقتى اعايىن, ءبىز بىلگەندە تەاتر – ساف التىنداي سيرەك ونەر – ساحنا شاڭىراعى. ونى باسقامەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ال حالقى قادىر تۇتقان مارقۇمدارمەن قوش­تا­سىپ, جانازاسىن وقۋدى مەشىتتە وتكىزگەن ءجون. مىسالى, الەمگە ءاي­گىلى مەككەدەگى ءال-حارام مەشىتىندە بەس پارىز نامازدىڭ ءار قاي­سىسىنان كەيىن قايتىس بول­عان­دارعا جانازا وقىلادى. وعان از دەگەندە 2-2,5 ميلليون مۇسىل­مان تىك تۇرىپ ۇيدى. مىنە, و دۇنيەلىك بولعان مارقۇمعا كەرەك قۇرمەتتىڭ ەڭ ۇلكەنى وسى! سوندىقتان استانا مەن ال­ما­تىدان باستاپ, اۋىلعا دەيىنگى ارداقتى ازاماتتاردىڭ ءمايىتىن مەشىتتەردەن شىعارسا جانە وعان كۇللى جاماعات قاتى­سىپ, جانازاعا تۇرسا, مارقۇمنىڭ ءبىلىپ-بىلمەي ىستەگەن كۇناسى ءۇشىن ۇلكەن ساۋاپ بولار ەدى-اۋ دەپ وي­لايمىز. ايتپاقشى, جاقىندا وب­لىس­تىق قازاق دراما تەاترىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان سالتا­ناتتى جيىن ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, ساحنا ۇجىمىنىڭ وسى قۋانىشىنا اق جاعالى شەنەۋنىكتەردىڭ بىردە-بىرەۋى باس سۇقپادى. ايتپەسە, قا­لا­نىڭ قاق ورتاسىندا قاراتاۋداي بوپ تۇرعان قازاق دراما تەاترىنا وب­لىس­تىق اكىمدىك الىس ەمەس. قالا­لىق اكىمدىك اۋدەم جەردە تۇر. ىشكى ساياسات باسقارماسى دا تاياق تاستام. دەمەك, ەرىنبەگەن شەنەۋنىك «قۇت­تىق­­تاپ قۇتىلايىقشى وسىلاردان» دەپ, جاياۋ-جالپى بارا سالاتىن جەر. بىراق, شەنەۋنىكتەر دە, زيالى­لار دا ساحنا قايراتكەرلەرىنىڭ قۋانىشىن بولىسۋگە جارامادى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى. ال جاڭارعان ەلدىڭ تاۋىرلەرى تەاتردان دا تاعىلىم الا بىلەدى. سونداي-اق, كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ «ءداستۇرسى­ما­عىن» جاڭارتادى. ويتكەنى, تەاتر تالابى بولەك تە, مەشىت ميسسياسى باسقا! بىزدىكى ەكەۋىن شاتاستىرىپ, شاڭقاي تۇستە اداسپاڭىز اعايىندار, دەۋ. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.