27 ءساۋىر, 2011

ءبىر تەرەڭ ءسۇزىپ كورسەڭ, ءتۇبى – مارجان

670 رەت
كورسەتىلدى
13 مين
وقۋ ءۇشىن
باۋىرجان باۋىرىمىزعا راحمەت! ءازىلحان اعامىزدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «قازاق جۋرناليستەرى ارمياسىنىڭ قا­زىرگى سەركەلەرى» تۋرالى «التىن الاش» باسپاسىنان جارىق كورگەن «11-ءشى قالامۇش» كىتابى ءۇشىن. تو­پى­راعىڭ تورقا بولعىر, ۇستازىمىز تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ رۋحىن قايتا ءتىرىلتىپ, جادىمىزدا جاڭعىرتۋىنىڭ ءوزى نە تۇرادى! ۋنيۆەرسيتەت قابىرعا­سى­نان وقۋ ءبىتىرىپ كەتكەلى ارادا قان­شاما ۋاقىت ءوتتى. ءومىردىڭ ءوت­كەل­دەرىنەن, قىزمەتتىڭ كوپ بەلدەرىنەن استىق دەپ ويلايمىز ءوزىمىزدى. جۋرناليستيكا ماي­دا­نىن­دا ودان كەيىن دە قالام-مىل­تىعىمىزعا وق-ءدارى سالىپ بەرگەن ۇلاعاتتى ۇستازدارىمىز از ەمەس ەدى. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن تۇسكە وسىدان وتىز جىلداي بۇرىن ءبىلىم العان التىن ۇيا­مىزدىڭ ءجيى كىرەتىنى نەسى؟ تەمكەڭ ساتيرادان ساباق ءوتىپ جاتىر ەكەن دەيمىز. قولىندا – «ساتيرالىق جانرلار» كىتابى. ءدال وسى كىتابى ءبىز وقۋ ءبىتىرىپ كەتەتىن جىلى جارىق كورگەن. ونى كۋرستاعى اقىن قىزىمىز ءۇمىتحان التاەۆانىڭ جال­عىز ءوزى ماشەڭكەگە باسىپ تاپ­سىرعان. جازىپ وتىرىپ, ول كىتاپتى تۇگەل جاتتاپ العان شىعار دەپ ويلاعانبىز. قوجاكەەۆ: «وتەماعانبەتوۆا! «كاريكاتۋرا» دەگەنىمىز نە؟» دەپ كو­زىل­دىرىگىنىڭ ۇستىمەن ۇلكەن كوزدەرىن اۋ­دارا ساۋال تاستايدى. ءرازيا تورعا تۇسكەن تورعايداي تىپىرلايدى. جاۋاپ تاپپاي, جانى شىعىپ كەتە جاز­داي­دى. تىعىرىقتان ءبىر جارىق ساۋلە تا­ۋىپ, اۋپىرىممەن سىتىلىپ شىق­قا­نىنا تاڭ قالىپ جاتىرمىز. «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, مار­قۇم سەيداحمەت بەردى­قۇلوۆ سىناق كوميس­سيا­سىنىڭ ءتور­اعاسى. جىلى جۇزىمەن مەيىرىن توگە قارايدى. «ءار ستۋدەنت وسىلاي ءوز سۇ­راعىنا تولىق جاۋاپ بەرسە, سونىڭ ءوزى جەتكىلىكتى», دەپ جا­ۋاپ­قا قانا­عات­تانعانىن سەزدىرەدى. قوجا­كەەۆ ءۇستى-ۇستىنە سۇ­راقتى توپەپ جاتىر. ول قا­نا­عات­تانبايدى. ماڭداي­دان شىپ-شىپ تەر شىعادى. تەمكەڭ­نىڭ سىنا­عىنان قي­نالىپ جاتىپ ويانىپ كەتە­سىڭ. ۋھ! ۇستازىمىز ءومىردىڭ دا­ۋىل­دارى مەن جاۋىندارىندا سىنىپ كەتپەۋىمىز ءۇشىن شىڭداعان ەكەن-اۋ سوندا. بالاۋسا شاقتا باسىلىپ قال­ماعانىمىز ءۇشىن ءبارىمىز تەمكەڭە قا­رىزدارمىز. سول قارىزدى قاشان وتەر ەكەنبىز دەگەن وي مازالاپ جۇرگەندە باۋىر­جاننىڭ كىتابى جارق ەتە قال­ماسى بار ما؟ ۇستاز الدىنداعى بو­رىشتى قالاي وتەۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتە بىلگەن باۋىرجانعا سول ءۇشىن العىس جاۋدى­رىپ قويعانىمىز ابزال. ارنايى كۋرستان مەملەكەتتىك سى­ناق تاپسىراتىن كۇنى ءبىزدىڭ كۋرستىڭ جىگىتتەرى اسكەري بورىشىن وتەۋگە قىس­قا مەرزىمدىك دايىندىققا كەتتى. تۇنىمەن شىرقالعان قوشتاسۋ ءانى بەسىنشى جاتاقحانانى ورنىنان كوشىرىپ جىبەرە جازدادى. سىناقتا – كىل قىز­دار. كىتاپتىڭ بەتىن اشپاي كەلىپ ەمتيحان تاپسىرماق. سىناق كوميسسيا­سىنىڭ توراعاسى – سەيداحمەت بەردى­قۇلوۆ, مۇشەلەرى – تاۋمان اماندوسوۆ, تەمىربەك قوجاكەەۆ باستاعان جۋر­­­ناليستيكانىڭ جىلىگىن شاققان اعا­­­­لار. «قىزدار – كەلەشەك انالار», – دەدى سەيداحمەت اعا سىناق قورى­تىن­دى­سىندا سويلەگەن سوزىندە. – سون­دىق­تان ارقايسىڭىزدى ۇيلەرى­ڭىزدە اتا-انالارىڭىز ۇمىتپەن كۇتىپ وتىر عوي دەگەن ويمەن كەيبىرىڭىزگە كەشىرىممەن قاراۋىمىزعا تۋرا كەلدى. بەردىقۇلوۆ بەينەسى ءبىزدىڭ سانا­مىز­دا سول قىز بالاعا دەگەن قۇرمە­تىمەن ماڭگى قالدى. اۋىلعا اتتانىپ بارا جاتقان قازاق قىزدارىنىڭ تاع­دىرىنا اعالىق قامقورلىقپەن ءۇن قات­قان وسىناۋ جىلىلىق باۋىرجان­نىڭ كىتابىن وقىپ وتىرعان كەزدە جانىمىزدى جادىراتىپ, كەۋدەنى كوك­تەمنىڭ كەرىمسال لەبى جەلپىپ ءوتتى. الاتاۋداي اسقار شىڭعا بالانعان ەكى الىپتان كەيىن باسپاسوزدەگى ءۇشىنشى قۇبىلىس, ءوزىمىزدىڭ ەراعا (ەرجۇمان سمايىل) جايىندا مولتەكتەي سىر ءمول­دىرەي توگىلىپتى. «كاتەپتى قارا نار» دەپ اتالاتىن بولىمدە اعانىڭ سەي­داحمەت بەردىقۇلوۆ, شەرحان مۇر­تازا, ءابىش كەكىلباەۆ, نۇرلان ورازالين, ءۋاليحان قاليجان سياقتى تانى­مال تۇلعالار سەنىم ارتقان جان ەكەنى, رەداكتسيانىڭ بۇكىل قارا جۇمىسىن ءوز موينىمەن كوتەرىپ, باسىلىم باستا­ۋىنا ادال قىزمەت ەتكەنى ايشىقتى اڭگىمەلەنەدى. جاقىندا عانا قۇرمەتتى زەينەت دەمالىسىنا شىققان ەراعاڭ قارا شاڭىراقتىڭ شىراقشىسى سىن­دى ەدى. گازەتكە جان-تانىمەن ءدال وسىلاي ادال قىزمەت ەتىپ كەتۋ كەيىنگى بۋىن ءۇشىن ءاردايىم ۇلگى بولىپ قالا بەرسە ەكەن دەيسىڭ. جاستاردىڭ كوبىنە قامقور اكەدەي ەراعاڭ جايىنداعى ويلارىمىزدى كەلەشەكتە ايتەۋىر ءبىر جازباققا بەل بۋىپ جۇرگەنىمىزدە با­ۋىرجاننىڭ جۋرناليسكە ءتان جەدەلدىكپەن سول يدەيانى ءىس جۇزىنە اسىرىپ جىبەرگەنى قايران قالدىردى. بۇل ەستەلىك اۋەلى باسىلىمدا جارىق كورگەندە ءۇتىر, نۇكتەسىنە دەيىن قالدىرماي ءبا­رىمىز تامسانا وقىعانبىز. گازەت ما­قا­لاسى دەگەنىمىز سول كۇنى وقىلىپ, وقىل­عان جەرىندە قالىپ قوياتىن دۇنيە دەسەك, ال كەيىن قولىمىزعا ارىپتەستىڭ كىتابى تيگەندە رۋحاني قۇندىلى­عى­مىز­عا سياسى وشپەيتىن, ەسكىرمەس ەستەلىك كەلىپ قو­سىل­دى دەپ قۋاندىق. بەلگىلى قالامگەر جارىلقاپ بەي­سەنباي ۇلىن «ۇلت ۇعىمىن ۇلعايتقان تۇلعا» دەپ اتايدى. مۇنى باستاعان ادام اياعىنا دەيىن قولىنان تاستاماي ءبىر دەممەن وقىپ شىعاتىنىنا يما­نىمىز كامىل. ءوزىمىز ۇلگى ەتىپ وسكەن اعالاردىڭ تابيعاتىنا ءدال تابىلعان تەڭەۋلەر مەن جازۋ-سىزۋ ماشىعىنا باي­لانىستى كەيبىر قىزىقتى جايتتەر­دى العا توسقاندا وسىنىڭ ءبارىن با­ۋىرجان قالاي, قايدا ءجۇرىپ تۇگەل زەرتتەپ ءۇل­گەرگەن دەپ تاڭدانباسقا لاجىڭ­دى قال­دىرمايدى. «... شوقان بولىپ تاۋ-تاس كەز­دى. جاڭبىردىڭ استىندا قالدى. شو­قان بولىپ كۇندەلىك ءجۇر­گىزدى. عالىم ايالداعان ەلدى مەكەن­دەردىڭ بۇگىنىن بەينەلەدى. شوقان ءجۇز جيىرما جىل بۇرىن توقتاعان لەپسى مەن ىلە وزەندەرىنىڭ جا­عاسىندا تۇرىپ تولعاندى. قارقارا اسىپ, ىستىقكولگە بەت تۇزەدى. ءوز تۇ­سىندا ساياحاتشى وفيتسەر شوقاندى وبەك­تەگەن قىرعىز جۇر­تىنىڭ ۇرپاق­تا­رى جولقاپشىق ارقا­لاعان بۇگىنگى ءجۋرناليستى دە جانىنا جاقىن تارتتى...» دەگەن جولداردى وقى­عاندا قاشان كور­سەڭ ەل مەن جەر ارالاپ جۇرەتىن, ءومىر ايشىقتارىن بوياماسىز سۋرەتتەۋگە قۇش­­­تار قاعىلەز جۋرناليست بەينەسى كوز-ايناڭىزعا قالقىپ شىعا كەلەرى حاق. ءبىر كاسىپتىڭ يەلەرى تۋرالى جاز­عاندا ءبىر ويدىڭ ەكىنشىسىندە قايتا­لانۋى زاڭدى قۇبىلىس دەسەك, اۆتور ءار قالام يەسىنىڭ بويىنان وزىنە عانا ءتان قاسيەتتى تابا ءبىلىپ جازۋعا تالپىنعان. كىتاپتىڭ جەڭىل وقىلىپ, ونىڭ كىم تۋرالى جازىلعانىن كەيىپكەردىڭ اتى-ءجونى اتالماسا دا وقىرماننىڭ وڭاي تاۋىپ الىپ وتىراتىنى سوندىقتان. ءومىر جولى, وي-بايلامى تاقتايداي تەگىس سىزىقتىڭ بويىنان نە بىلاي, نە ولاي اۋىتقىپ كەتپەيتىن, تاپتاۋرىن تاعدىرلار جايىندا جازۋ جالىقتىرىپ جىبەرەدى. باۋىرجاننىڭ مىنا دۇنيە­سىن وقىپ وتىرعاندا جالىقپاي­تىن سەبەبىڭ, جۋرناليستيكادا ءبىرىنىڭ اتى اڭىزعا اينالسا, ەندى ءبىرىنىڭ ەسىمى كوپشىلىك جي­ىلعان ورتادا قۇرمەتپەن اتا­لىپ, ءارىپ­تەستەرىنەن ايتەۋىر ءبىر قىرى ەرەكشەلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ تۇ­راتىن جان­دار جايىندا سىر شەرتىلگەن. گا­زەتىمىزدىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى– باس رەداكتور جانبولات اۋپباەۆتىڭ اق پاراق­تاعى العاشقى ءىزى سۋرەت سالۋدان باس­تالعانىن ءبىرىمىز بىلسەك, كوبىمىز بىلمەيدى ەكەنبىز. جانبولات اعامىز­دىڭ جۋر­ناليستيكاعا ولەڭ جازىپ بارىپ كەلگەنىن دە باۋىرجان­نىڭ كىتابىنان وقىدىق. ستۋدەنت شاقتا­رىندا «لەنينشىل جاسقا» ونى ىزدەپ بارعان ساتتەرىن بايانداۋى قىزعى­لىقتى. «ول كىسىنى اۋپباەۆتىڭ ءدال ءوزى دەپ كىم ويلاعان؟» دەپ قاشاندا قارا­پايىم دا كىشىپەيىل قالپىنان اينىما­عان اعانىڭ شىنايى كەلبەتىن كەسكىندەپ, ويىن: «اۋپباەۆتىڭ اق پا­را­عىنا قالامنىڭ سياسىنان باسقا ەش­تەڭەنىڭ داعى تۇسكەن ەمەس», دەگەن جولدارمەن تياناقتايدى. كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا بايقاعانىمىز – مۇنى «لەنينشىل جاس­تىڭ» تاريحناماسى ما ەكەن دەپ قالۋىڭىز عاجاپ ەمەس. ءار كەزەڭدە وسى باسىلىمدا قىزمەت ىستەگەن ادام­داردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىر­لارى تۋرالى بايانداۋلار قوسىلا كەلە گازەت­تىڭ تاريحى قۇرالماعاندا, نە قۇرا­لادى؟ «ارالدىڭ اقجال تول­قى­نىنىڭ» كەيىپكەرى, بالىقشىنىڭ با­لاسى قۋا­نىش جيەنباي دا وسى باسىلىمدا ءبولىم باسقارعان. «جال­عىز جەلكەن», «تەڭىزدەگى ءبىر تامشى», «پا­روم­شى­نىڭ پورترەتى», «قۇلان جانا­رىنداعى عۇمىر», «ءبىر ماشينا اق كىرپىش», «جەر سىلكىنىسىنەن ءبىر جۇما بۇ­رىن», «ءان سالۋعا ءالى ەرتە»... وسىلاي جال­عاسىپ كەتە باراتىنىن» جازادى ونىڭ قالامىنان تۋعان دۇنيەلەردىڭ. كور­كەم شىعارماعا ات قويا ءبىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن شەبەرلىك. جازۋشىنىڭ وسى قى­رىنا توقتالىپ وتكەن اۆتور: «تابانى­نان سۋ كەتكەن ارالدىڭ جۇيكەسى جۇ­قارعان جۇرتى­نىڭ شىنايى بەينەسىن شىعارما­لارىنا ءمور قىپ باستى», دەپ تۋعان جەردى تۋىندىسىنا تۇعىر ەتىپ العان قالامگەردىڭ تاقىرىبىن تال­عامعا ساي تالدايدى. كىتاپقا ەنگەن بەلگىلى جۋرناليستەر ساپارباي پار­مانقۇلوۆ پەن قاينار ولجاي دا «لەنينشىل جاس­تىڭ» كوگىندە جاسىنداي جارقىل­داپتى. اتى اڭىزعا اينالعان ءفوتوتىلشى دەندەرباي ەگىزوۆ پەن سىردىڭ ارقالى اقىنى شاھيزادا ءابدى­كارىموۆ جايىندا جازىلعان ەستەلىكتى ەل-جۇرتتىڭ ەلەمەۋى تاعى مۇمكىن ەمەس. ومىردەن ەرتە وزعان ارىپتەس­تەر­دىڭ اتتارىن وشىرمەي, مۇراسىن حال­قىمەن قاۋىشتىرۋعا مۇرىن­دىق بولىپ وتىرۋ كوزى تىرىلەردىڭ ەنشىسىندەگى ءىس دەپ بىلەمىز. ءامىر ارىپتەسىمىزدىڭ ارۋاعى ريزا بولىپ جاتقان شىعار, «لەنينشىل جاس» پەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اق­توبەدەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى بو­لىپ قىزمەت اتقارعان ءامىر ورال­بايدىڭ بەينەسىن «ومىرگە قۇش­تار ءامىر» دەپ اتالاتىن ەستەلىك قايتا ءتىرىلتىپ, جۋرناليستيكا تا­ري­حىنا ەسىمىن جازدى. «گيپوتالامۋستا» «ءبىلىم جانە ەڭ­بەك», «جالىن» جۋرنال­دا­رىندا, «سوتسياليستىك قازاقستان», «وركەن», «قا­زاق ادەبيەتى», «انا ءتىلى» گازەتتەرى سياقتى ءبىرتالاي مەكتەپتە شىڭدالعان ماقسات ءتاج-مۇراتتىڭ ونەگەسى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس وركەنگە ۇلگى بولسىن دەگەن وي جاتىر. قالا­مىنىڭ ءدۇمىن كەشەگى الاش ارداق­تىلارىنىڭ رۋحاني وعىمەن تولتىر­عان نۇرتورە ءجۇ­سىپ­پەن قاتار وقىپ, قارا ناندى بولە جەسەك تە بىزدەن گورى ونى باۋىر­جاننىڭ كوبىرەك بىلەتىنىن «قان­داۋىر-قالامى­نان» بايىپتادىق. قا­زاق جۋرناليس­تيكاسىنىڭ ورتاڭعى بۋى­نىنان تالعات باتىرحان, قى­دىربەك رىسبەك, ميۋا باينازار, نۇر­جامال بايساقالوۆا, مۇراتبەك توق­تاعازى, قايرات مۇسا­قۇلوۆ, ءالىمجان سابىرجان ۇلى ەسىمدەرى ەلەنىپتى. كى­تاپقا ەنبەي قالعان بەلگىلى قالام­گەرلەر قانشاما. ەستە­لىك­تەردىڭ ەڭ سوڭى بۇل بولماسا كەرەك. باستىسى, سۇرلەۋ سالىندى. ەندى وسى ىزبەن, باۋىرجاننىڭ باستاماسىن ءار­مەن قاراي جالعاستىرىپ اكەتەر ارەكەت كەرەك, الەۋمەت. ءبىر ارىپتەس: «جۋرناليستيكادا بۋ­ىن­دار ساباقتاستىعى ءۇزىلىپ قالدى» دەپ ويدا-جوقتا مۇڭ شاعىپ, جۋرنا­ليستيكانى ءبىتىرىپ جاتقان بۇگىنگى كەيبىر جاستاردىڭ الدىڭعى بۋىن وكىل­دەرىنىڭ باسپاسوزدە جارىق كورگەن ءدۇ­نيە­لەرىن وقىماق تۇگىلى اتى-جوندەرىن دە بىلمەي جاتاتىنىنا قاپالانعان. بۇرىن ءبىز شەرحان مۇرتازا, كامال سمايىل, مارات قابانباي, فاريزا وڭ­عارسىنوۆا, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, قوي­شىعارا سالعارا ۇلى, جۇماتاي سا­­بىرجان ۇلى, نۋريددەن مۋفتاح, ايان نىسانالين سياقتى بەلگىلى قالامگەرلەردىڭ گازەت-جۋرنالدارداعى ماقالالارىن جىبەرمەي وقۋشى ەدىك قوي. بۇگىندە الدىڭعى بۋىن اعالار مەن اپالاردى جاتا-جاستانا وقيتىن سول ءداستۇر ءۇزىلىپ قالعان سياقتى. ءوز بەتتەرىمەن ولاردىڭ ەشتەڭە ىزدەنىپ جازىپ جاتقانىن تاعى بايقامايسىڭ. ارينە, قوجاكەەۆتىڭ تۇسىنداعى جۋر­نا­ليستيكا مەن قازىرگى جۋرناليس­تيكانى سالىستىرۋعا مۇلدە كەلە قوي­ماس. ول زاماندا ەلىمىزدەگى ەكى جو­عارى وقۋ ورنىندا عانا جۋرناليستەر دايارلانسا, قازىر وبلىس ورتالىق­تارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك وقى­تىلادى. جۋر­ناليستەردىڭ جاڭبىردان كەيىنگى ساڭى­راۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتۋ سەبەبى سون­دىقتان. وسىنىڭ ءوزى بۇل ماسەلەنى وتە مۇقيات زەردەلەيتىن كەزدىڭ جەتكەنىن كورسەتەدى. جۋرناليستيكا مۇعالىمدىك ما­ماندىق ءتارىزدى بولماۋى كەرەك, بار­لىق جەردەگى جوعارى وقۋ ورىندا­رىن­دا دايارلانا بەرەتىن. جۋرناليستيكاعا ءۇش قايناسا سور­پاسى قوسىلمايتىن كەزدەيسوق بىرەۋ­لەردىڭ ءبىر تالانتتىڭ كوز جا­سىنا قالىپ, ءتۇبى ايتەۋىر سۇيرەتىلىپ ءبىتىرىپ شىعۋ فاكتىلەرى ول كەزدە دە از كەزدەسپەيتىن. ال قازىر وڭىرلەردى بىتىرگەن سول ما­مان­داردىڭ قۇمعا سىڭگەن سۋداي قايدا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ادام بىلمەيدى. ءجا, ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز تىپتەن بۇل ماسەلە ەمەس ەدى. باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ «11-ءشى قالامۇشى» مايتالمان جۋر­ناليس­تەردىڭ ءبىر شو­عى­رىنىڭ شىعارما­شىلىق كەلبەتىن ءبىر كىتاپقا توعىس­تىرعان ۇلكەن ەڭبەك بو­لىپ قال­عانىندا داۋ جوق, دەي تۇرعان­مەن, بۇل كەيىنگى ۇرپاق وزدە­رىنەن بۇرىن سالىنعان سوقپاقتىڭ رۋحاني ءدانىن كەۋدەلەرىنە ەگىپ ءوسسىن دەگەن نيەتتەگى ارمەن قاراي تاعى دا جالعاسىن تابا بەرەتىن جوبا ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز. جۋرناليستەر تۋ­رالى جازىلعان تۇڭعىش كىتاپتى تۇشى­نا وقىپ شىقتىق. ال باۋىرجاننىڭ ءتىلىن ايت­سا­ڭىز­شى! اعىپ تۇر-اۋ, اعىپ تۇر. عا­جاپ ءستيليستىڭ قولىنان شىققان بۇل تاماشا تۋىندى قانداي بيىك باعاعا دا لايىقتى. قاراشاش توقسانباي.
سوڭعى جاڭالىقتار

تۇتىنگە تۇنشىققان وسكەمەن

ايماقتار • بۇگىن, 08:50

ايرىقشا اكۆامادەنيەت

شارۋاشىلىق • بۇگىن, 08:45

ازاماتتىق ۇستانىم

ساياسات • بۇگىن, 08:43

ەل وركەندەۋىنىڭ جاڭا باعدارى

ساياسات • بۇگىن, 08:38

تاريحي تاڭداۋ

پىكىر • بۇگىن, 08:28