ءبىلىم مەن عىلىم: قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟

س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مە­دي­تسينالىق تەرمينولوگيانى قالىپ­تاستىرۋ جانە دامىتۋ جولدارى» اتتى عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفە­رەن­تسياعا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇ­ما­عۇلوۆ قاتىسىپ, وندا ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا تولعاعى جەتكەن بىرقاتار قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەرگە, سونداي-اق مينيسترلىكتە اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار مەن الداعى جۇمىستارعا توقتالدى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ەلىمىزدەگى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت رەكتورلارى, رەسپۋبليكالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ديرەكتورلارى, ۇعا-نىڭ اكادەميكتەرى, بارلىق وبلىس­تىق دەنساۋلىق ساقتاۋ  دەپارتامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرى, ستۋدەنتتەر قاتىستى. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا 80 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن س.ج.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-گە العاش رەت كەلگەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ب.جۇماعۇلوۆ الدى­مەن اتالمىش ءبىلىم ورداسىمەن جاقى­نى­راق تانىستى. وقۋ ورنىنىڭ باس عيما­را­تى الدىنداعى «Tabula Prima» جانە «ءومىر اللەياسىندا» بولىپ, ودان كەيىن اناتو­ميا­لىق پرەپاراتتىق بىرەگەي ءۇش مۇراجايدى, تاجىريبەلىك داعدىلار ورتالىعىن, ح.دوس­مۇحامەدوۆ اتىنداعى قوعامدىق دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مەكتەبىن, ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىنا كونتسورتسيۋم رەتىندە قوسىلعان قازاق تا­ماق­تانۋ اكادەمياسىنىڭ اميران زاۋى­تىن­دا وندىرىلەتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ كورمەسى مەن تاريحي مەديتسينا مۇراجايىن ارالاپ كوردى. اسىرەسە, ءمينيستردى ب.اتشاباروۆ اتىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى مەديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى جال­پى قۇنى 3 ملن. دوللار تۇراتىن قوندىرعى­لار­مەن جابدىقتالعان كلينيكالىق جانە بيوحيميالىق زەرتتەۋلەر, تسيتولوگيالىق, مو­لەكۋليارلىق-گەنەتيكالىق, سانيتارلىق-گي­گيەنالىق, سەرولوگيالىق, سونداي-اق كلي­نيكالىق-تاجىريبەلىك زەرتحانالار قى­زىق­تىردى. سونىمەن قاتار مەديتسينا رىنوگ­ىن­­دا ساپاسى جوعارى مەديتسينالىق ءبىلىم بەرەتىن, پراكتيكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە ەنگىزىلەتىن جانە ونىڭ وزەكتى پروب­لە­مالارى بويىنشا زاماناۋي عىلىمي زەرت­تەۋ­­لەر جاسايتىن الەمدىك تاجىريبەگە سۇيە­نىپ جاسالعان يننوۆاتسيالىق باعدارلا­ما­لارى كوڭىل اۋدارتىپ, مينيستر ونىڭ ءبىر دانا­سىن وزىنە سۇراتىپ الدى. ارينە, مۇنداي القالى جيىندى ءوت­كىزۋ­گە اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ تاڭدالۋىنىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. ويتكەنى بۇل ۋنيۆەرسيتەتتە «ەكىلىك» باعا العان ستۋدەنت وقى­مايدى. داڭق زالىندا وتكەن جيىندى اشقان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ايقان اقانوۆ ءبۇ­گىن­گى جيىندى جالپى سانى 1700 ستۋدەنتتىڭ تىڭ­داپ وتىرعانىن جەتكىزىپ, قاتىسۋ­شى­لار­دى داڭق زالىنداعى عالىمدار گالە­رەيا­سى­مەن تانىستىرىپ شىقتى. رەكتور سون­داي-اق ۋنيۆەرسيتەتتە الەمنىڭ 16 ەلىنەن, 32 ۇلتتان قۇرالعان 10 مىڭعا جۋىق ستۋ­دەنتتىڭ ءبىلىم الىپ جاتقانىن, وقۋ ورنىن­داعى پروفەس­سور­لىق-وقىتۋشىلىق قۇرام­نىڭ جالپى سانى 1500-گە جۋىق ەكەنىن, ولاردىڭ 4-ءى ۇعا اكادەميگى, 138-ءى پروفەسسور بولسا, 172 مەديتسينا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى مەن 253 دوتسەنت, 475 عىلىم كانديداتى زامان تالا­بىنا ساي جاڭا بۋىن مامانداردى وقىتىپ جاتقانىنان حاباردار ەتتى. – مەملەكەت باسشىسى ن.­ا.نازار­باەۆ­تىڭ جارلىعىمەن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعانىن بارشالا­رى­ڭىز بىلەسىزدەر, – دەدى مينيستر. – بۇل بۇرىنعى قۇجاتتاردان مازمۇنى جانە العا قويىلعان ماقساتتارى جاعىنان مۇلدە جاڭا باع­دار­لاما. جاقىندا ۇكىمەت وسى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ 1-ءشى كەزەڭى – 2011-2015 جىل­دارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىن بە­كىتىپ بەردى. بيۋدجەتتىڭ قازىرگى مولشەرىنە قوسىمشا, العاشقى 5 جىلعا, ياعني 2011-2015 جىلدارعا جارتى تريلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات قوسىمشا قاراستى­رى­لىپ وتىر. ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندە مەملەكەتتىك باع­دارلامادا كوپتەگەن مىندەتتەر جۇكتەلگەن. بۇل – مەكتەپكە دەيىنگى ءتار­بيە­مەن 100 پاي­ىز قامتۋ. مۇنداي جاعداي وداق كەزىندە دە بولماعان. جانە e-learning ەلەكتروندى وقى­تۋ جۇيەسىن تولىق مەڭگەرۋ. كوپتەن بەرى ايتىپ جۇرگەن ورتا مەكتەپتى 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشىرۋ. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مودەلىن ەنگىزۋ جانە ت.ب. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن دا ءبىر­قاتار باعدارلاما قابىلدانعانمەن, ولار تەك ورتا ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلسە, بۇل جو­لى جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىن­دارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعان كورىنەدى. سوعان وراي نەگىزگى سالماق ما­مان­داردى دايارلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا تۇسپەك. تالاپقا ساي كەلمەسەڭىز مارتەبەدەن ايىرىلاسىز بارشاعا ايان, ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى جول­­داۋىندا الەمدەگى ورتاشا كورسەت­كىش­تەر­مەن سالىستىرعاندا, ەلىمىزدەگى جوو-نىڭ سانى كوپ ەكەنىن اتاپ وتكەن-ءدى. «بۇگىندە كەيبىر «ءمۇيىزى قاراعايداي» ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن اكادەميالاردىڭ شىن مانىندە سول اتقا لايىقسىز ەكەنىن بارشالارىڭىز جاق­سى بىلەسىزدەر. بۇدان بىلاي جوو-نى جىك­تەۋ­دىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلمەك. ولار: ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۇلتتىق جوو-لار, زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى, ۋنيۆەرسيتەتتەر, اكادەميالار, ينستيتۋتتار بولادى. وعان قوسىلا الماعاندار كوللەدجگە اينالماق», – دەدى مينيستر. ياعني, مينيسترلىك ەندى الەمدىك ءتاجى­ريبە نەگىزىندە وسىنداي جىكتەۋ جاساماق. ارينە, جوو كۇشتەپ قىسقارتىلمايدى, تەك وسى جاڭا جۇيەگە سايكەس كەلمەگەن وقۋ ورىندارىنىڭ وزدەرى باسقا ساتىعا وتەتىن بولادى. وسىلايشا, جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن رەتتەپ, ماماندار دايارلاۋ ساپاسىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. عىلىمدى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىندە باستى تۇلعا عالىمنىڭ ءوزى بولماق باقىتجان جۇماعۇلوۆ ءوز سوزىندە ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا عىلىمي زەرتتەۋلەردى ەنگىزۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن بەلگىلەگەن «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانعانىن, وتكەن اپتادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, وندا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەر قوزعالعانىن ورتاعا سالدى. سونداي-اق استانادا وتكەن جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ ماجىلىسىندە زاڭدى ىسكە اسىرۋداعى بارلىق تەتىكتەر تالقىلانعان. «وندا عىلىم دا­مۋى­نىڭ باستى بەس باسىمدىعى ايقىن­دال­دى. ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ قۇرامى بەكىتىلدى. 2009 جىلى قىركۇيەك ايىندا مەملەكەت باسشىسى ايتقان قازاقستاندا عى­لىم­دى باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى شىن­دىق­قا اينالىپ, ونىڭ باس تۇلعاسى عالىم­داردىڭ وزدەرى بولماق. سونداي-اق قارا­جات­تى جۇمساۋ قۇقىعى دا عالىمنىڭ وزىنە بەرىلمەك. ەكىنشى جاڭالىق – ەندى عىلىمي كە­ڭەستىڭ ءوزى زەرتتەۋلەردىڭ باسىمدىلىقتارى مەن ونىڭ دامۋىن انىقتايتىن بولادى. قازىر مەملەكەتتىك جوو-عا يننوۆاتسيالىق كاسىپورىندار قۇرۋعا رۇقسات بەرىلگەن. عى­لىمي-زەرتتەۋلەر «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭمەن رەتتەلمەيتىن بولدى. بۇل بۇگىنگى كۇنگە قول جەتكىزگەن جەتىستىگىمىز», – دەپ اتاپ ءوتتى ول. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدىڭ جاڭا مودەلى دە ەنگىزىلگەن. ول PhD فيلوسوفيا دوكتورى عىلىمي دارەجە­سىنە نەگىزدەلىپ وتىر. بۇرىن عىلىم كان­ديداتى مەن دوكتورى «اۆتوماتتى تۇردە» دوتسەنت جانە پروفەسسور اتاعىن قوسا السا, ەندى قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور مەن پروفەسسور عىلىمي اتاقتارىنىڭ مارتە­بەسى كوتەرىلىپ, عىلىمي ءوسۋ جولىندا دەربەس ساتىلارعا اينالادى. بۇل اتاق تەك قانا تولىق شتاتتا جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەر­لەرىنە عانا بەرىلمەك. ماسەلەن, ەندى ءسىز قىرعىزستاندا, بولماسا ماسكەۋدە قور­عاعىڭىز كەلسە, سول ەلدەگى اسپيرانتۋرانىڭ كۇندىزگى ءبولىمىن, نە دوكتورانتۋرانى بىتىرەسىز. ياعني, جۇمىسى سوندا ورىندالىپ, سوندا قورعالعان كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا عانا قازاقستاندا مويىن­دالماق. وتە ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. ولار ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, عىلىمي زەرتتەۋ­لەرگە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇكىمەت بەكىتەتىن ارنايى باعدارلامالار ارقىلى داميدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جوو-نىڭ يننوۆاتسيالىق قىزمەتى كۇشەيتىلەدى. مينيستر وسى رەتتە قازۇمۋ ءوز سالاسى بويىنشا يننوۆاتسيالىق قىزمەتتە كوش باستاپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, اتالمىش وقۋ ورنىنا بۇل باعىتتا دامۋى ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلەتىنىن دە بىلدىرە كەتتى. سونىمەن قاتار مەديتسينالىق جوو ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى­مەن قاتار, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس داميتىنىن ايتتى. ارالىق باقىلاۋ جويىلىپ, جوو-عا ەركىندىك پەن دەربەستىك بەرىلەدى مينيستر تاعى ءبىر ماڭىزدى جايعا كوڭىل اۋداردى. كەلەسى جىلدان باستاپ جوو-لاردا مەملەكەتتىك ارالىق باقىلاۋ (پگك) الىنىپ تاستالىنادى. مينيستر «پگك – ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ وتىر­عان جوق, تەك فورمالدى پروتسەدۋرا تۇرىندە ءوتىپ ءجۇر» دەگەندە زالدا وتىرعانداردىڭ ۇزاق قول سوققانىنا قاراپ, شىنىندا دا, بۇل جاعدايدىڭ ستۋدەنتكە دە, وقىتۋشىعا دا ءتيىمسىز بولعانىن اڭعاردىق. ال جوو-عا اكادەميالىق ەركىندىك پەن دەربەستىك بەرىلۋى كوكەيدە جۇرگەن ماسە­لە­نىڭ ءبىرى-ءتىن. «بۇل – ءبىلىم بەرۋ, عىلىمي, قارجىلىق, حالىقارالىق جانە باسقا دا قىزمەتتەردى جۇزەگە اسىرۋداعى دەربەستىك. مەملەكەتتىك جوو دەربەس كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمعا اينالادى. مۇنداي ءتاسىل الەمدىك پراكتيكادا كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇل  ءاربىر جوو-نىڭ «وزىندىك سيپاتقا» يە بو­لىپ, الەمدىك ارەنادا دەربەس تانىلۋىنا جاعداي تۋعىزباق. ويتكەنى, جوو الداعى ۋاقىتتا بۇرىنعى جاعدايدا دامي المايدى. ماسەلەن, وسى مودەلدى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قولدانۋدا. بۇدان بىلاي ولارداعى پىسىقتالعان تەتىكتەر باسقا جوو-لارعا دا تاراتىلاتىن بولادى. وندا الەمدىك دارە­جە­دەگى ءۇش عىلىمي ورتالىق قۇرىلدى. وسى جونىندە رەكتور اقانوۆقا تەزىرەك وسى ۋنيۆەرسيتەتپەن كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا كەڭەس بەردىم. ويتكەنى, بۇل ءبىلىم ورداسىندا عى­لى­مي مەكتەپ, مىقتى ءداستۇر قالىپتاسپاق. مەنىڭشە, ول جاقسى ناتيجە بەرەدى دەپ ويلايمىن», – دەگەن باقىتجان جۇماعۇلوۆ بۇدان ءارى الداعى ۋاقىتتا جوو-لاردى ات­تەستاتسيادان وتكىزۋ مۇلدەم الىپ تاستا­لى­نىپ, ول حالىقارالىق جانە ينستيتۋتتىق ارنايى اككرەديتتەۋمەن اۋىس­تى­رى­لاتىنىن ايتتى. ياعني, قاي جوو نارىق­تىق جاعدايدا ءبىلىم بەرەمىز دەسە, وسى اككرەديتتەۋدەن ءوتۋدى قولداماق. ءسويتىپ, ءار جوو-نىڭ وزىندىك كەلبەتى قالىپتاسپاق. – تاعى ءبىر ايتاتىن جايت, مينيستر­لىك ۇلكەن ماڭىزدى قادام جاساپ, جوو-نى جوعارى ءبىلىمنىڭ الەمدىك ترەندىنە سايكەس كەلتىرىپ, اكادەميالىق موبيلدىلىككە جول اشقان. ءبىرىنشى كەزەڭگە ستۋدەنتتىڭ موبيلدىلىگى ماقساتىندا مەملەكەت 200 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىپ وتىر. «بۇل شامامەن 200-250 ستۋدەنت سەمەستر بويى مەملەكەت ەسەبىنەن ەۋروپادا­عى ۇزدىك جوو-لاردا وقۋىنا بولادى دەگەن ءسوز. مۇنداي قولداۋ ەش ەلدە جوق. قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا سونى ۇيىمداس­تىرۋ مىندەتى تۇر. ال ەلىمىزدەگى باسقا ايماقتىق جوو-نىڭ ستۋدەنتتەرى ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءموبيلدى تۇردە ءبىلىم الاتىن بولادى», – دەدى مينيستر. سونىمەن قاتار شەتەلدەن شاقىرىلا­تىن بىلىكتى وقىتۋشىلار سانى دا ارتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزگەن مينيستر ەگەر بۇرىندارى جىل سايىن 40 شەتەلدىك پروفەسسور تارتىلسا, بۇگىندە ولاردىڭ سانى 300-گە جەتكەنىن, وسىعان بايلانىستى قا­راس­تىرىلعان قاراجات 265 ملن. تەڭگەدەن وسى جىلى 2,5 ملرد. تەڭگەگە, ياعني 10 ەسەگە وسكەنىن ايتتى. ستۋدەنتتەردىڭ دە تۇرمىس جاعدايى نازاردان تىس قالمادى. ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «ستۋدەنتتىك باسپانا» باعدارلاماسى ازىرلەنگەن ەكەن. ەگەر وسى باعدارلاما ىسكە اساتىن بولسا, 2015 جىلى ستۋدەنتتەردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلمەك. «بۇل دا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىنىپ وتىرعان كومەك, قولداۋ. ەگەر مەنى ستۋدەنتتەر تىڭداپ وتىرسا, مۇنداي باعدارلاما سوڭعى جيىرما جىلدا بولماعانىن ايتقىم كەلەدى», دەدى مينيستر. مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى دا, بەدەلى دە كوتەرىلمەك مۇعالىم مارتەبەسى سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە ءتو­مەن­دەپ وتىر. مىنە, سول ولقىلىقتى تولتى­رۋ ماقساتىندا بيىلعى جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ مۇعالىمنىڭ جالاقىسى 30 پايىزعا, 1 قىركۇيەكتەن ەلىمىزدەگى جوعارى ساناتتاعى مۇعالىمنىڭ قوسىمشا اقىسى ءجۇز پايىزعا كوتەرىلمەك. «سول ءۇشىن ۇكىمەتتەن 5 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. كەلەسى جىلدان باستاپ كاتەگورياعا 15 ملرد. تەڭگە ءبولىن­بەك. ياعني, 2015 جىلعا قاراي مۇعالىمنىڭ جال­اقىسى ەكونوميكانىڭ جەكە سەكتورىن­داعى جالاقىمەن بىردەي بولماق. وعان بالالار باقشاسىنداعى پەداگوگتان باستاپ جوو-نىڭ وقىتۋشىلارى كىرەتىن كورىنەدى. ءيا, ءمينيستردىڭ ايتقانى ورىندالىپ جاتسا, وندا الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە مۇعالىم ماماندىعى  قادىرلى كاسىپكە اينالاتىنى ءسوزسىز. كورنەكتى عالىمعا قۇرمەت كورسەتىلدى ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتى قالىپتاستى­رۋ­داعى عالىمداردىڭ رولىنە توقتالعان ب.جۇماعۇلوۆ بۇل ساپارىنىڭ مەديتسينا عىلىمىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان كورنەكتى عالىم, نەيرومورفولوگ, ۇلتتىق مە­ديتسينا تەرمينولوگياسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى تالىمگەر-ۇستاز, لازەر ساۋلەسىن مە­ديتسينادا قولدانۋ جونىندەگى دۇنيە­جۇ­زىلىك قاۋىمداستىقتىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ-دىڭ قالىپتى اناتوميا كافەدراسىنىڭ مەڭ­گە­رۋ­شىسى, ۇعا اكادەميگى, مەديتسينا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور الشىنباي راقىشەۆتىڭ مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, دارىگەر-عا­لىم­دى مينيسترلىكتىڭ «قر عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەل­گى­سىمەن ماراپاتتاپ, يىعىنا شاپان جاپتى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى.