26 ءساۋىر، 2011

ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى

1311 رەت كورسەتىلدى
جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى ادەبيەتشى ەمەسپىن، بىراق مەتافورالىق ۇعىمنىڭ ارعى استارىن جاقسى تۇسىنەمىن. بالكىم، ونى كوپشىلىگىمىز ايتا بەرەتىندەي، كوڭىلدىڭ كوك دونەنىنە تەڭەستىرگەندىگىمىز ءجون بولار. ءيا، قالاي دەگەندە دە، تۋعان ەلىڭنىڭ بۇرىن-سوڭدى باستان كەشپەگەن دامۋ ۇردىسىنە كۇن سايىن كۋاگەر بولىپ كەلە جاتقان سوڭ ارعى جاعىنان تۇيدەكتەلىپ كەلىپ قالعان وي اعىستارىن ىركىپ قالۋ دا وڭايعا سوقپايدى ەكەن. وڭايعا تۇسپەيدى دەگەندە ايتپاعىم، بۇل الدەبىر قيالدان تۋعان نەمەسە قولدان ءيىپ اكەلگەن جاناما تۇسىنىك ەمەس. جانە تابان استىنان ادام ەستىمەگەن جاڭالىق تا قايدان تابىلا بەرسىن. قاراپايىم مىسالعا جۇگىنەيىن، جاقىندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەت ەلدىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەن جاس جىگىتپەن اڭگىمەلەستىم. ونىڭ اتى-ءجونىن اتاماي-اق قويايىن، العاشىندا ءجۇردىم-باردىم تاقىرىپتار توڭىرەگىندە ءبىرشاما پىكىر الىسارمىز دەگەم-ءدى. ونىڭ ۇستىنە مىناداي الا­سا­پىران زاماندا بوس ۋاقىت قايدا. جوق، باستاپقىداي ەمەس، بارا-بارا سۇحباتىمىزدىڭ تاقىرىبى تەرەڭدەي ءتۇستى. جاس زامانداسىمنىڭ ءبىز باستان كەشىپ وتىرعان قوعام تۋرالى تۇسىنىگى، زيالى قاۋىمعا عانا ەمەس، قاراپايىم ادامدار ءۇشىن دە مۇنان بىلايعى جەر­دە ءومىر ءسۇرۋدىڭ وڭاي بولماي­تىن­دىعى، جەر شارىنىڭ تۇكپىر-تۇك­پى­رىندە بولىپ جاتقان تولقۋلار مەن اپاتتى جاعدايلاردىڭ تىم جيىلەپ كەتكەندىگى، شەت جۇرتتا ءبىلىم الىپ جاتقان جاستارىمىزدىڭ وزگەلەرمەن سالىستىرعانداعى ينتەللەكتۋالدىق پايى­مى، ءبىلىم توڭىرەگىندەگى ىشتەي باسە­كە­لەس­تىك... قويشى ايتەۋىر، نەمكەتتىلەۋ باس­تال­عان اڭگىمەنىڭ اياعى ءوز-وزىنەن تەرەڭگە تارتىپ بارا جاتتى. بۇل كەزدەيسوق كەزدەسۋ مەنى دە ءبىراز جەلپىندىردى. جەلپىندىرگەندە جاس ادامنىڭ وسىنشا وزىق دۇنيەتانىمى ەرىكسىز تاڭعال­دىر­دى. الدىڭعى بۋىن كۇندەلىكتى الاس-قا­پاس شارۋامەن سۇرلىگىپ ءجۇرىپ، كەيىنگىلەرمەن تۇسىنىستىك جاعدايدا شەشىلىپ سىرلاسا بەرمەيمىز-اۋ دەيتىن وكىنىشتىڭ دە قىلاڭ بەرگەندىگىن جاسىرىپ قايتەيىن. ول سول ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى ەركىن جەتە بەرمەيتىن «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تەگەۋرىندى ءبىر وكىلى رەتىندە مەنىڭ كوكەيىمدەگىنى دە ءدوپ باسقانداي، ءبىراز جايدان حاباردار ەتتى. جانە ناقتى دەرەكتەرمەن تۇزدىقتاپ ءسوي­لەدى. 2005-2010 جىلدار ارالىعىندا اتال­مىش باعدارلاما بويىنشا 2204 جاس مامان ءبىتىرىپ شىعىپتى. ءبىر قۋانارلىعى، وسى­لار­دىڭ 1764-ءى مەملەكەتتىك ورگاندارعا، ۇلت­تىق كومپانيالار مەن بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن­دارعا، حالىقارالىق ۇيىمدارعا سان ءتۇرلى قىز­مەتتەرگە ورنالاسىپ ۇلگەرگەن. 400 جاس ماماننىڭ تاعدىرى تاياۋ كۇندەرى تۇپكىلىكتى شەشىلمەك. حالىقارالىق قۇقىق، ينجينيرينگ، تەڭىز تەحنيكاسى، اتوم ونەر­كا­سىبى، ينفورماتيكا، نانو جانە بيوتەحنولوگيا دەگەن ماماندىقتاردى بۇرىندارى اراكىدىك ەستىگەنىمىز بولماسا، ولاردىڭ نەمەن اينالىساتىندىعىن بىلە بەرمەۋشى ەدىك قوي. سول ماماندىقتار «بولاشاقتىڭ» ار­قا­سىندا ومىرىمىزگە باتىل، تىڭ باستاما­لارى­مەن ارالاسا باستادى. ءىشىم جىلىپ قالدى. – دۇرىس-اق، قۇلاققا كىرەتىندەي تۇ­جى­رىم، ال مەملەكەتتىڭ قاراجاتىمەن ءبىلىم الىپ، تولىسىپ-جەتىلىپ، جەمە-جەمگە كەلگەندە قازاقستانعا قايتپاي قالاتىن قۇر­داس­تارىڭ تۋرالى نە ايتامىز؟ – دەگەم-ءدى ءبىر وڭتايلى تۇستا. ول ءسال ىركىلىپ بارىپ، كوپتىڭ تۇسىنبەس­تىكپەن ايتاتىن جانە ەسكىرگەن ۇعىمعا تولىققاندى جاۋاپ بەرگىسى كەلگەندەي، ءبىر سىلكىنىپ الدى دا مىناداي توقتامعا كەلدى: – ءيا، وندايلار بولعان، بىراق ءبىردى-ەكىلى كەمشىلىك بۇكىل بولمىسىمىزعا كولەڭكە ءتۇسىر­مەسە كەرەك قوي. سىزگە اعىمنان جارىلىپ، شىنىمدى ايتايىن. سول اۋزىمەن قۇس تىستەگەن لوندونىڭىزدا ءتورت-بەس جىلىم ءوتتى. مۇنان بىلايعى جەردە شەتەلدەردە تۇرىپ قىزمەت ىستەۋ دەگەنىڭىز تۇك تە قىزىق بولماي قالدى. سول سىرتتاعى جاعداي ءبىزدىڭ تۋعان ەلىمىزدە بار، ينفراقۇرىلىم دا، سۋپەر تالعام، سۋپەر مادەنيەت، سۋپەر سپورت­تىق جارىستار، ءتىپتى كوڭىل كوتەرەتىن تۇنگى كلۋبتارعا دەيىن ءبارى-ءبارى ءبىزدىڭ قازاق­ستاندا جەتىپ ارتىلادى. كەرىسىنشە، جاس ادامنىڭ جان-جاقتى جەتىلۋىنە، ەشبىر كەدەرگىلەرگە ۇرىنباستان وي-ءورىسىن دامىتۋعا، كاسىبي بىلىكتىلىگىن شىڭداۋعا، باسەكەلەسۋگە، كەرەك بولسا ەمەن-جارقىن پىكىرتالاستىرۋ­عا دا قازاقستاندا مۇمكىندىك مول. قايران قالاتىنىم، ءبىز وسى نەگە جالپاق تۇسىنىكتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ، الەمدە بولىپ جاتقان كۇردەلى قۇبىلىستارعا ويلى كوزبەن قاراۋدى ۇيرەنبەيمىز. اعا، ءسىز بىلەسىز بە، قازىرگى تاڭدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ كۇللى فيلوسو­فياسى بۇتىندەي وزگەردى عوي. جانە قازاق­ستان­دا ءومىر ءسۇرۋدىڭ فيلوسوفياسى جاڭا سا­تىعا كوتەرىلدى. ونى قايتالاي بەرەتىن نەسى بار، ءوزىڭىز دە ول جاعىن جاقسى بىلەسىز... مىنە، ويدى وي قوزعايدى. قازاقستان­داعى ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىنىڭ جاڭا سا­تىعا كوتەرىلگەندىگىنە تاعى ءبىر دالەل كەلتىرەيىن. ءبىز بارشا حالىق بولىپ جۋىردا مەر­زىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋىن ءوت­كىزدىك. ءيا، سايلاۋعا تاڭ قالاتىنداي نە بار. بۇرىندارى دا تالاي سايلاۋلاردى وتكىزگەن جوقپىز با، بۇرىندارى دا «سوۆەتتىك فور­ماتتىڭ» تار قامىتىنان شىعا الماستان سايلاۋعا قاتىسقانبىز. ال الەمدىك ماسشتاب تۇرعىسىنان باعامداعاندا قاي ەلدە پرەزيدەنت سايلاۋى وتپەي جاتىر. كورشى ەلدەردە دە، مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى مەم­لەكەتتەردە دە. سايلاۋ تۋرالى قالىپ­تاس­قان تۇسىنىكتى بالتالاپ سىندىرۋىڭ قيىن. وسى ەلدىڭ قاراپايىم ءبىر ازاماتى رەتىندە دە، دەپۋتات رەتىندە دە بايقاعانىم، «بۇل ءان وزگە اننەن وزگەشە» دەگەندەي، بۇل سايلاۋ وزگە سايلاۋلاردان الدەقايدا ءماندى، الدەقايدا ماعىنالى تۇردە ءوتتى. سول سايلاۋ كۇنگى ادامداردىڭ سىعىلىسىپ كەزەكتە تۇرعانىن كورسەڭىز. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كەزەكتى كورىپ پە ەدىڭىز، كورمەك تۇگىلى ويعا كەلمەيتىن. دەمەك، قازاقستاندىقتار سايلاۋ جونىندەگى جاڭا ۇدەرىستەردى باعىن­دىر­عان، سايلاۋعا دەگەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇلشىنىس ويانعان. ول نەنىڭ قۇلشىنىسى؟ ەلباسىن سايلاۋ كىم ءۇشىن، بىرەۋ ءۇشىن بە؟ بۇل جەردەگى باستى ماقسات – ەڭ الدىمەن ادام­داردىڭ وزدەرىنە قۇرمەت جاساۋى، ءوز­دەرىن قادىرلەۋى. الدىمەن وزدەرىن سىي­لاۋى. سوسىن ەلدىڭ بولاشاعىنا ءجۇردىم-باردىم قاراماۋى. ءبىز رەتى كەلسىن، كەلمەسىن پاتريوتتىق سەزىم دە­گەندى كوپ ايتا­مىز، كوبىرەك قاي­تا­لايمىز. ال تۇسىنە بىلگەنگە وسى ءتوڭى­رەك­تە دە پاتريوتتىق سەزىم تۇنىپ تۇرعان جوق پا؟! تەك ەندىگى جەردە وسى قۇ­بى­لىس­تىڭ سيىر­قۇي­ىم­­شاقتانىپ سۇيى­لىپ كەتپەگەندىگىن تىلەيىك! بىراق ولاي جاساماۋ دا وزىمىزگە بايلانىستى. ۇلكەنىمىزگە دە، كىشىمىزگە دە ۇلكەن سەرپىلىس تۋدىرعان بۇل سايلاۋدا حالىق ەڭ باستى تاڭداۋىن جاسادى. بولاشاققا كىممەن بىرگە بارعىسى كەلەتىندىگىن جانە مەملەكەتىمىزدىڭ تاعدىرىن كىمگە سەنىپ تاپسىرۋ كەرەكتىگىن دۇرىس تاڭدادى. مۇنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى، بالكىم، باستىسى دەپ باعالاعاندىعىمىز ابزال. قازاقستانداعى ءومىر ءسۇرۋ فيلوسو­فيا­سىنىڭ جاڭا ساتىعا كوتەرىلگەندىگىن ءسىرا، بەكەردەن-بەكەر قاداپ ايتپاعان بولار­مىن. ياعني، ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن تالعامى وسكەن. مىنە، سول سەكىلدى پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر ءتورت بىردەي ازاماتتىڭ ىشىنەن كىمدى تاڭداۋ كەرەكتىگى دە اركىمنىڭ وزىنە، ءوزىنىڭ ازاماتتىق جاۋاپتىلىعىنا بايلانىستى ەدى. بۇل جاۋ­اپ­تىلىق ءارى-بەرىدەن سوڭ وتان الدىنداعى جاۋاپتىلىقتى بىلاي قويعاندا، وتباسى الدىنداعى جاۋاپتىلىق ەدى عوي. سايلاۋعا بارا جاتقان تۇستا مەنىڭ ويىما نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مىنا ءبىر جۇرەك­جاردى ءسوزى وپ-وڭاي ورالا كەتتى: «ءوزىم ءۇشىن ەمەس، ەلىم ءۇشىن تولعانامىن: ءبىر باسىما كەرەكتى قاي كۇندە دە تابارمىن. حالقىما كەرەكتى قالاي تابام، قايدان تابام دەپ قام جەپ ءجۇرۋ تەك قانا مەنىڭ ەمەس، ءار ازاماتتىڭ ءىسى مەن جادىندا بولۋى قاجەت!» تاۋەلسىزدىك ءتاتتى ءسوز. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىمىزگە بيىل جيىرما جىل. تا­ريح­تىڭ اۋمالى-توكپەلى دوڭعالاعىمەن سالىس­تى­را بەزبەندەسەك، بۇل تۇپ-تۋرا كوزدى اشىپ-جۇمعانشا زىر ەتىپ وتە شىعاتىن ۋاقىت. ءبىز، ءبارىمىز وسى ۋاقىتتىڭ كەيىپكەرىمىز، وسى شاپشاڭ ۋاقىت ءبىزدىڭ كوز الدى­مىزدا ءوتتى. وسى مەرزىم ىشىندە ءبىز باعىن­دىرعان بيىكتەر دە، اسقارالى اسۋلار دا، ارا-تۇرا اياقتان تارتىپ قالاتىن كەمشىلىكتەر دە ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا. ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە وسى زاماننىڭ كەيىپكەرلەرىمىز دەي­تىنىمىز سودان. جيىرما جىل. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا بولعان ءتۇبىرلى وزگەرىستەردى ءتىپتى تىلمەن جەتكىزە ايتۋ قيىن-اق. قيىننىڭ قيى­نى. مىنە، وسى تاۋەلسىزدىك تۋىندىسى­نىڭ ەشبىر جان تالاسا قويمايتىن العاشقى اۆتورى دا نازارباەۆ ەدى. تاريح حالىق ءۇشىن جاسالعان يگىلىكتى ىستەردىڭ ەشبىرىن ۇمىت­پايدى، جادىنان دا شىعارمايدى. ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى دا، قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى دا، ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى دا ەل ءۇشىن قاجەت بولدى. قالاي دەگەندە دە و زاماننىڭ سالماعى دا، بەت-بەينەسى دە، تۇ­تاس ورلەۋ ءداۋىرى دە بولەك، تىم بولەكشە ەدى عوي. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­داعى ءبىز باستان كەشكەن قيىندىقتاردى كىم ۇمىتا الار. ارينە، بۇل ءداۋىر بىردەن ورناي قالعان جوق، جان قيناماستان سوپاڭ ەتىپ اسپاننان تۇسە قالعان جوق. ال وڭاي كەلگەن باقىتتىڭ دا بەرەر قىزىعى مەن قىزۋى كوپ بولمايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن بەرىك قالاۋ ءۇشىن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن، بار قيىندىقتى بەلى قايىسپاي ەلمەن بىرگە كوتەرىسكەن اتپال ازاماتتارىمىز جەتەرلىك-ءتى. بۇل جەردە ارينە، «باس-باسىنا بي بول­عان وڭكەي قيقىمداردىڭ» دا تابىلماي قال­ماعاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. باس­قا­سىن ايتپاعاندا، وسى تاۋەلسىزدىگىمىزگە كۇمانمەن قاراعان، ىلگەرى جىلجىعان كو­شى­مىزدىڭ ءبىر جەردە اۋىپ قالماي دىتتىگەن جەرىنە امان-ەسەن باراتىندىعىنا دا تولىق سەنىمدى بولماعان مىسىق تىلەۋلىلەردىڭ دە ارامىزدا جۇرگەندىگىن ەلەمەي كەتۋگە بولار ما. مىنە، قيراندىدان جاڭا مەملە­كەت­تىڭ قابىرعاسىن قالاۋ، قالاپ قانا قويماي الەمدىك وركەنيەتتەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن يەمدەنۋ دەگەن ۇلى ميسسيا، جاسى­را­تىنى جوق، بارىمىزدەن بۇرىن نازار­باەۆ­تىڭ موينىنا ءتۇسىپ ەدى عوي. دۇكەن سورە­لە­رى­نىڭ بوس قالعاندىعىن دا ءبىزدىڭ تۇرعىلاس­تارى­مىز ۇمىتپاعان شىعار. سودان تىكەيدىك، سودان ەتەك-جەڭىمىزدى جينادىق، ورتا ازياداعى تۋىسقان مەملەكەتتەر اراسىنان العا شىعىپ، الەمدىك قاۋىمداستىقتا ءوز و­رنى، ءوز بەت-بەينەسى، دامۋ ءۇردىسى بار اۋىز تول­تىرىپ ايتارلىقتاي بيىكتەردى باعىن­دىرعان قازاقستان دەگەن الىپ ەلگە اي­نالدىق. تەك ەندىگى جەردە وسىعان قۇداي وڭ كوزىمەن قاراسىن دەپ تىلەيىك. قازاقستاننىڭ اۋماعى 2 ميلليون 717 مىڭ شارشى شاقىرىم. تەرريتورياسى جاعىنان الەمدەگى توعىزىنشى مەملەكەت. اق نايزانىڭ ۇشى، اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن وسىنشاما جەر كولەمىن ۇرپاعىنا قال­دىر­عان اتا-بابا اماناتىنا ادال بولۋ ءۇشىن دە تالاي تەر توگىلدى عوي. ونداعى تابيعي باي­لىق ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋ­زىندا كەتپەس ءۇشىن دە ون ويلانىپ، مىڭ تول­عاناتىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونو­مي­كالىق ساۋاتتىلىعى مەن كورەگەن سايا­سا­تى اۋاداي قاجەت-اق ەدى. ينۆەستورلار تار­تۋداعى تاباندىلىق پەن ىلكىمدىلىكتى ايت­پا­ڭىز! مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ تە، دە­پۋ­تاتتىق ماندات الىپ تا ءوز باسىم وسى شارۋالاردىڭ وڭايلىقپەن جۇزەگە اسا قويماعاندىعىن جاقسى بىلەمىن. نازارباەۆ «الدىمەن ەكونوميكا، سوسىن ساياسات» ۇس­تا­نىمىنان ءبىر ءسات تە اينىعان جوق، ال وسى ۇستانىمنىڭ بۇگىن دە كۇن تارتىبىنەن تۇسە قويماعاندىعىن، ومىرشەڭدىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ كەلەدى. ىشكى ورنىقتىلىق، سىرتقى تارتىمدىلىق، ۇلتارالىق كەلىسىم – قازاقستاندى الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا تاعى ءبىر بيىك مىنبەگە كوتەرەتىن ءابسوليۋتتى شىندىققا اينالدى. ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ كەلىستى كورىنىسى كوپ مەملەكەتتەرگە ۇلگى-ونەگە بولدى، بىزدەن تاجىريبە العان، كۇن وتكەن سايىن تاجىريبە العىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارىنىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقاندىعىن ماقتانىشپەن اتاعاندىقتىڭ ارتىقتىعى جوق. ەكونوميكا سالاسىنداعى تۇراقتىلىق، رەفورما، بيزنەس، الەۋمەتتىك سالالار، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، تا­ريحي-مادەني مۇرا، تىلدەردى دامىتۋ، اۋىز­ سۋ، جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس، مەكتەپ، اۋرۋحانا، بالالار باقشاسى... بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ كۇن سايىن قاتاڭ باقىلاۋىنداعى پروبلەمالار. جەتىستىكتەرىمىز جىل سايىن ارتىپ كەلەدى، كەمشىلىكتەر دە جەتەرلىك. نۇرەكەڭ ءاربىر وبلىسقا بارعان ساپارىندا وسى سالالاردى قاتاڭ باقىلاۋعا الادى، قاتاڭ قاداعالايدى، جۇ­مىس­تارىنا سالعىرت قاراعانداردىڭ ارقا­لارى­نان دا قاعا قويمايدى، جەتىستىككە جەت­كەندەردىڭ دە توبەلەرىن كوككە جەتكىزىپ ماقتامايدى. پرەزيدەنت ارنارسەنىڭ ور­نىن، ۇيلەسىمىن، ءوز ىرعاعىن بىلەدى. كوپ جىلعى ومىرلىك تاجىريبە، جاستايىنان قيىندىقتا شىڭدالىپ بولات بالقىتىپ، تالاي رەت سان ءتۇرلى مەملەكەت باسشى­لارىمەن ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا تىزە ءتۇيىس­تىرىپ، مەملەكەتتىك ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋ، وسى سەكىلدى تولىپ جاتقان مەملەكەت باسشىسىنا ءتان كريتەريلەر ەرىكسىز وسىن­داي ۇستامدىلىق پەن سابىرلىلىققا تاربيەلەيدى، سوعان جەتكىزدى. ءبىز كسرو تاراماي جاتىپ-اق سىناق الاڭىن جاۋىپ، يادرولىق قارۋدان باس تارت­قان ەلمىز. بۇل باستامانى الەم جۇرتشى­لى­عى مويىنداعان. نازارباەۆتىڭ بەدەلى ساپالىق تۇرعىدان تاعى دا الدىڭعى پلانعا شىقتى، شىندىعىن ايتقاندا، بۇل ءالى ەشبىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ويىنا كەلە قويماعان شارۋا ەدى. نۇرەكەڭ بۇعان كەلگەندە دە باتىلدىق كورسەتتى، ەشكىمگە جال­تاقتاعان جوق، الماس قىلىشتاي بىردەن كەستى. ال ونىڭ ناتيجەسى ادام تاڭعالاتىنداي زور جەتىستىككە يە بولدى. حالىقتىڭ وسى سايلاۋداعى وراسان زور قۇرمەتى مەن سەنىمىنە يە بولعان نۇرەكەڭنىڭ قايبىر كورەگەندىك ىستەرىن قالاي ايتىپ تاۋىسارسىز! بۇل تاسقا باسىلعان تاريح. بىزدەن كەيىنگى ۇرپاق بۇل تاعىلىمنىڭ وزدەرىنە اۋاداي قاجەتتى تۇستارىن تالاي مارتە پايداعا اسىراتىن بولادى. ءبىر-بىرىنە ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەتىن بولادى. ءدال بۇگىنگى تاڭدا الەمدە تىنىشتىق جوق. اسىرەسە، اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ارا­سىندا بولىپ جاتقان كيكىلجىڭ، باسشىلىق تاراپىنا دەگەن سەنىمسىزدىك، اشۋ-ىزا بار­عان سايىن ۋشىعىپ بارادى. وعان باتىس ەۋ­روپا مەملەكەتتەرى ارالاسا باستادى. ەجەل­گى ريم، يەرۋساليم، مەككە، مەدينە، كۋفا، لحاستاعى ءومىرى باستارى بىرىكپەي كەلە جاتقان ءدىنباسىلارى نازارباەۆتىڭ ار­قاسىندا استاناعا جينالىپ ءۇش مارتە باس قوستى، ءۇش مارتە دىنارالىق الاۋىزدىقتى اۋىزدىقتاۋ، جازىقسىز قان توگىلمەۋ، قارا­پاي­ىم حالىقتىڭ كۇندەلىكتى الاڭسىز ءومىر ءسۇ­رۋىنە تولىققاندى جاعداي جاساۋ ءما­سە­لە­لە­رى توڭىرەگىندە كەلەلى اڭگىمە ءجۇر­گىزدى. ءبىر-ءبىرىنىڭ جۇزدەرىنە تىكە قاراستى، قول الىستى، دوستىق كوڭىلمەن تاراستى. بار­لى­عى جينالىپ ءبىر اۋىزدان نازار­باەۆ­قا ءجۇ­رەك­تەن شىققان شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى. بۇل دۇنيە جۇزىندەگى ءدىنباسى­لارى­نىڭ ديدارلاسۋ ءداستۇرى مۇنان كەيىن دە جال­عاسا بەرەدى. مۇنان كەيىن دە استانا ولار­دىڭ سۇيىكتى باسقوسۋ ورنىنا اينالىپ قالا بەرەدى. قازاقستان ۇستىمىزدەگى جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعا­لىق ەتەدى. «ءاردايىم جولدىڭ اۋىرىن تاڭدا، ول جولدا قارسىلىق تاپپايسىڭ»، دەيتىن كورى­نەدى گەنەرال شارل دە گولل. ويلانۋىڭدى قاجەت ەتەتىن تۇجىرىم. قيىن جولدىڭ اۋىرلىعىن سەزىنسەك، ءبىز سەزىنەيىك. جەلىمىز وڭىنان تۇرعاندا ءبىز ءبىر ورىندا تۇرالىپ قالمادىق، تاڭداعان جولىمىزدىڭ وڭاي بولماسىن دا بۇكىل بولمىسىمىزبەن سەزىنە بىلدىك، ازداپ سۇرىنگەن تۇستارىمىز دا بولعان شىعار، بىراق قۇلاعانىمىز جوق. تەك قانا العا جىلجۋدى باستى مۇرات ەتىپ ۇستاندىق. سەبەبى، ءبىزدى قيىن جولداردان اداستىرمايتىن كوشباسشىمىزدىڭ بارلى­عىنا سەندىك، نازارباەۆتىڭ قاجىمايتىن قايرات-جىگەرىنە يەك ارتتىق. مارگارەت تەتچەر: «مەن شارشامايىنشا كەتپەيمىن. ال بريتانياعا كەرەك بولىپ تۇرعان كەزىمدە، مەن ەشقاشان دا شارشامايمىن!» دەگەن ەكەن. تابىلعان ءسوز! ويلى ءسوز. ارتىق-كەمى جوق بىردەن جۇرەككە قونا كەتەتىن ماعىنالى ءسوز! دامۋ جولىندا قارىش­تى سەكىرىس جاساعان مەملەكەتتەردىڭ ءتاجىري­بەسى جەكە تۇلعانىڭ ەل ءۇشىن قانشالىقتى ءرول اتقاراتىندىعىن دالەلدەپ-اق كەلەدى. كونراد ادەناۋەر، لي كۋان يۋ، فرانكلين رۋزۆەلت، مۇستافا كەمال اتاتۇرىك، شارل دە گولل، موحاماد ماحاتحير سەكىلدى زا­ما­نىنان وزىپ تۋعان كورەگەن-كەمەڭگەر، اي­رىق­شا قاجىرلى جانە تاباندى كوش­باس­شىلار ءوز حالىقتارىن تۇراقتى دامۋعا، ءوسىپ-وركەندەۋگە جانە باقۋاتتى تۇرمىسقا جەتكىزەدى ءھام جەتكىزىپ تە كەلەدى. ءبىز ەل­باسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق­ستان­نىڭ تۋىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسقار شىڭعا شىعارىپ، ميلليونداعان قا­زاق­ستاندىقتىڭ جۇرەگىنە كەلەشەككە دەگەن نىق سەنىم ۇيالاتىپ، الەم تاريحىنداعى ەڭسەسى بيىك تۇلعاعا اينالعاندىعىن ءاردايىم ماقتانىش سەزىمىمەن ايتا بەرۋىمىز كەرەك. ءيا، ونداي ماقتان ءسوزدى ارينە، نازارباەۆ كەرەك تە ەتپەس، بىراق ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن تۇلعالىق بەينەسىن ايقىنداي تۇسكەن ۇستىنە ايقىنداۋ ءتۇسۋىمىز قاجەت-اق. ودان نازارباەۆ شالقاقتاپ تا كەتپەيدى، الاسارىپ تا قالمايدى. ءبىز وتكەن جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) استانا ءسامميتىن وتكىزدىك. جاي كۇندەلىكتى كەزەكتى جيىن رەتىندە ەمەس، الەم جۇرتشى­لىعى كوز تىككەن ايتۋلى سامميت رەتىندە وتكىزدىك. ۇيىم پايدا بولعان 35 جىل ىشىندە العاش رەت تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىنەن قازاقستان عانا ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. استانا ءسامميتى ءتورت­كۇل دۇنيەگە قازاق ەلىن پاش ەتتى. 56 ەلدىڭ «سەن تۇر، مەن اتايىن» باسشىلارى كەلدى، كەلىپ قانا قويعان جوق وزدەرىنىڭ جاس استانامىزعا دەگەن، وسى ىرگەلى حالىق­ارالىق ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن، ءجۇرىپ قانا قويماي سونى ناقتى ءىس جۇزىندە ۇيىم­داستىرا بىلگەن ەلباسىمىزعا جۇرەكتەن شىققان شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى. ارينە، سىرتتارىنان سەزدىرمەسە دە ىشتەي قىزعانعاندارى دا كەزىكپەي قالماعان شىعار. ەقىۇ-نىڭ استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. بۇل دەكلاراتسيا تاريح بەتىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى. ءسويتىپ، بۇل سايلاۋدا نازارباەۆ ساي­لاۋشىلار داۋىسىنىڭ 95،55 پايىزىنا يە بولدى. اسىرەسە، جاستار ايرىقشا بەلسەندىلىك تانىتتى. 1059 الىس-جاقىن شەتەلدەردەن باقىلاۋشى كەلدى، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە 200-دەن استام جۋرناليستەر تىركەلدى. ءوزىمىزدى-ءوزىمىز سىناۋعا دا شەبەرمىز عوي، ال سول ءار مەملەكەتتەن جينالعان با­قىلاۋشىلار سايلاۋ بارىسىنان بالەن­دەي كەمشىلىك تابا المادى، سايلاۋ شىن ماعىناسىندا الەمدىك دەڭگەي دارەجەسىندە ءوتتى دەپ جاتتى. بۇل جەتىستىككە قۋانباۋعا بولا ما، بۇل جەتىستىك ءۇشىن ءبىر-بىرىمىزدەن ءسۇيىنشى سۇراماۋعا بولا ما؟! قازىر جان-جاعىڭىزعا قاراڭىزشى، الەم ەلدەرىندەگى كوپ جانجالدار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ وڭدى شەشىلمەۋىنەن، الەۋمەتتىك سالالارعا مەملەكەت تاراپىنان تولەنەتىن قارجى كوزدەرىنىڭ شامادان تىس قىسقارتۋ سەبەبىنەن تۋىنداپ جاتىر. بىزدە شۇكىرشىلىك، بيۋد­جەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى، جاردەماقى، شاكىرتاقى، الەۋمەتتىك تولەم­دەردىڭ كولەمى قىسقارۋدىڭ ورنىنا جىلما-جىل كوبەيىپ كەلەدى. الەمدىك داعدارىسقا قاراماي 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ ستراتەگيالىق جاڭا باعدارلاماسىن قابىل­دادىق. پرەزيدەنت بيىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى جولداۋىندا كەلەشەگىمىزدىڭ قانداي وڭدى باعىتقا بەت تۇزەگەندىگىن تاماشا دالەلدەرمەن جەرىنە جەتكىزە ايتىپ بەردى. بۇل ايتىل­عان جەرىندە ەلەۋسىز قالا بەرەتىن باستامالار ەمەس ەدى. ونىڭ كۇن سايىن، جىل سايىن جەمىس بەرىپ كەلە جاتقاندىعىن ءاربىرىمىز كورىپ وتىرمىز، سەزىپ وتىرمىز. رۋزۆەلت ءبىر كەزدەرى اقش-تى داعدارىستان امان قۇتقارۋ ءۇشىن ارنايى «جاڭا باعىت» اتتى باعدارلاما قابىلداعان ەكەن. سول سەكىلدى ءبىز دە رەۆوليۋتسيالىق جولدى ەمەس، دامۋ­دىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن تاڭدادىق. ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق جاڭارۋ ءدال قازىرگى كەزدەن-اق ناتيجەلى جەمىستەرىن بەرە باستادى. ەندى «قازاقستاندىق مودەرنيزاتسيا» دەگەن جاڭاشا ۇعىم، جاڭاشا كوزقاراس پايدا بولدى. قازاقستاندىق يندۋستريالىق مودەرنيزاتسيا ارقىلى الەمدىك مودەرني­زاتسياعا جول اشىلادى. ساياسي ۇدەمەلى وزگەرىستەرگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇل باستاما جوعارعى جاقتىڭ قاۋلى-قارارىمەن شەشىلمەيدى، جوعارى بيلىكتىڭ پارمەنىمەن جۇزەگە اسپايدى. پروتسەسس تەك جوعارعى جاقتان باستالماۋى كەرەك، قاتارىمىزدا جۇرگەن قا­راپايىم ادامداردىڭ دا ىنتاسى، ىج­داعاتى، بەلسەندىلىگى الدىڭعى قاتارعا شى­عۋى ءتيىس. انە، سوندا عانا ءبىز قۇر ايقاي­مەن، قۇر داڭعازا تىرشىلىكپەن ەمەس، ناقتى ىسىمىزبەن پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان ساياسي، ەكونوميكالىق رەفورمالارعا ءۇن قاتقان بو­لامىز. جانە وسى رۋح كۇشىمىزبەن ۇتامىز. بولاشاقتا دا نىق قادامدار جاسايمىز. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا تىلگە تيەك ەتكەن جاس جىگىتتىڭ «بىزدە ءبارى بار، ەندىگى جەردە شەتەلگە قىزىعۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق» دەگەن ويىن ەسكە الايىق. شىندىق سولاي، ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس، قازىر قازاق­ستان­دا ادامنىڭ جاقسى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن تو­لىقتاي نەگىز جاسالعان. ءومىر ءسۇرۋ فيلو­سوفياسى ساپالىق تۇرعىدان وزگەردى. ونى ەڭ الدىمەن پرەزيدەنت سايلاۋى دالەلدەپ بەردى. بۇرىن جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسكەندە تىرشىلىكتەگى تۇككە تۇرمايتىن ۇساق-تۇيەكتەر، جەكە باستىڭ شارۋالارى كوپ ايتىلاتىن. بۇگىن ولاي ەمەس، جەكە باستىڭ مۇددەسىن اركىم وزدەرى-اق شەشىپ الادى. ەلدىك ماسەلە، حالىقتىق ماسەلە العا شىقتى. اركىم قوعامداعى ورنىن ايقىنداي ءتۇستى، بوسقا ۋاقىت وتكىزۋدىڭ دە ءوز باسىنا تۇك پايدا اكەلمەيتىندىگىن ءتۇسىندى. وزدەرىنىڭ ومىرگە كەرەكتىگىن بارعان سايىن سەزىنە باس­تادى. ءار ادام – «كەرەك» ادامعا» اينالدى. ءومىر ءسۇرۋدىڭ قاراپايىم فيلوسوفياسىن مۇنان ارتىق قايدان ىزدەپ تابارسىز! العا ۇمتىلعان ويىمىز ءىسىمىز ءاردايىم وڭعا باسا بەرگەي! ۇسەنگەلدى مەدەۋوۆ، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

QazaqGaz ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامى وزگەردى

قازاقستان • 02 جەلتوقسان، 2022

ماۋلەن اشىمباەۆ قىتاي حالقىنا كوڭىل ايتتى

پارلامەنت • 02 جەلتوقسان، 2022

شەكارانى بۇكىل ەل قورعايدى

قوعام • 02 جەلتوقسان، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار