26 ءساۋىر، 2011

تاسقىننىڭ اششى ساباعى

249 رەت كورسەتىلدى
باتىسقازاقستاندىقتار بيىلعى جويقىن سۋ تاپشىلى­عى­نا كۋا عانا بولىپ قويماي، ونىڭ ادام ايتسا نانعىسىز زار­داپتارىن باستان كەشۋدە. وسىن­داي قۇبىلىس وڭىردە سوڭعى رەت قاشان ورىن الىپ ەدى؟ وسىنداي ساۋالدى ءبىر-بىرىنە قويىپ، انىق-قانىعىنا جەتە الماي جۇرگەندەر دە جەتكىلىكتى. اي­ماق­تا گيدرومەتەورولوگيالىق ور­تالىق پەن سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇرگەن مامان­دار­دىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا سوناۋ 1957 جىلدىڭ كوكتەمىندە شاعان مەن دەركول وزەندەرىنەن سەكونتىنە 1280 تەكشە مەتر سۋ اققان ەكەن. بۇل – سۋدىڭ وسىن­شا­ما توننا اۋىرلىق كۇشى بار دەگەن ءسوز. جولىنداعىنىڭ ءبارىن جەرمەن-جەكسەن قىلىپ، جايپاپ وتە الاتىن عالامات ۇلكەن كۇش بۇل. اتالعان وزەندەرگە كەلگەن بيىلعى سۋ مولشەرى دە بۇدان 54 جىل بۇرىنعى كورىنىسپەن قاراي­لاس دەپ تۇجىرىمدايدى ولار. وسىندايدا تاسقىن سۋدان الىناتىن اششى ساباق قانداي دەگەن ساۋال ەرىكسىز تۋىندايدى. وعان تولىققاندى جاۋاپ قاي­تا­رۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت تا كەرەك. ايتسە دە ونىڭ ەڭ باستى ساباقتارى قازىردىڭ وزىندە اي­قىن­دالىپ قالدى دەۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى، توتەنشە جاع­داي­لار ءمينيسترى ۆلاديمير بوجكو اتاپ كورسەتكەندەي، اۋماق­تار­دى دامىتۋ باعدارلاماسىن بەكىتكەن كەزدە، تاسقىن سۋدان قور­عاي­تىن ينجەنەرلىك جۇيەلەردى قوسا جوبالاۋ. وتكەن اپتادا پرەمەر-مي­نيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ ورال وڭىرىنە ۇكىمەتتىك جۇمىس توبىن باستاپ كەلدى. قىزمەتتىك ءىسساپار بارى­سىن­دا وسى جۇمىس توبىنىڭ ءمۇ­شە­سى، سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.ورمانمەن اقجايىق­تا­عى احۋال جونىندە وي-پىكىر ال­ما­سۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول سۋ تاس­قى­نىنا بايلانىستى تومەندەگىدەي تۇجىرىم جاسادى. رەسپۋبليكادا قابىلدانعان سۋ كودەكسى تالاپتارىنا سايكەس وزەن-كولدەر جاعاسىندا بوي كوتەرەتىن تۇرعىن ۇيلەر مەن كوتتەدجدەر، سايا­جايلار، دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى سۋ جيەگىنەن كەم دەگەندە 100 مەتر قاشىقتىقتا بولۋى كەرەك. قىزمەتتىك-سالالىق باقى­لاۋ­­لار بارىسىندا ورال قالاسى توڭىرەگى مەن تاسقىنعا تاپ بولعان اۋماقتاردا سۋ جونىندەگى زاڭدى­لىق­تار ساقتالا بەرمەيتىنىن باي­قا­دىق. ءجۇز مەتر دەيمىز-اۋ، سۋ جيە­گىنەن نەبارى ون-جيىرما مەتر جەردەن ۇيلەر مەن ساياجايلار، كوتتەدجدەر سالىنا بەرگەن. بۇل، ارينە، اتالعان مەكەن-جاي­لاردى تۇرعىزعان مەنشىك يەلە­رى­نىڭ كىناسى ەمەس. بۇل ەڭ ال­دى­مەن ونى تۇرعىزۋعا رۇقسات بەرەتىن شەشىمدەر قابىلداعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار باس­شى­لارىنىڭ كىناسى. مۇنداي شەشىمدەر رەسپۋبليكادا قابىل­دان­عان زاڭدىلىقتارعا سايكەس كەلمەيدى. بولاشاقتا وسىنداي سولاقاي شەشىمدەردىڭ كۇشىن جوي­ىپ، ونى ءبىر رەتكە كەلتىرگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى، بيىلعىداي جاعدايدىڭ قايتا­لان­باۋىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. كەرىسىنشە، سۋ جاعا­لاۋ­لارى مەن جيەكتەرى كوپ شى­عىندى قاجەت ەتپەيتىن، حالىق تىنىعىپ سەرۋەندەيتىن مادەني-دەمالىس ورىندارىنا اينالسا، ودان ەشكىم دە ۇتىلماس ەدى. رەسپۋبليكاداعى سۋ ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ بۇل پىكىرى شىندىقپەن استاسىپ جات­قانىنا كۇمان كەلتىرۋ قيىن. وسى ايتىلعان ماسەلە گازەتى­مىز­دىڭ بەتىندە وسىدان ەكى جىل بۇ­رىن كوتەرىلىپ، وندا ورال قالا­سىنداعى ازۋى التى قارىس قۇ­رى­لىس كومپانياسى قوجايى­نى­نىڭ شاعاننىڭ جاعاسىندا تۇر­عىزىلعان ءزاۋلىم كوتتەدجىنىڭ ءمار­مار باسپالداقتارىن وزەن­نىڭ ەركە تولقىنى ايمالاپ ءسۇي­ىپ جاتىر ەكەن دەپ جازعان ەكەنبىز. تاعى ءبىر مىسال. كەزىندە شاعان وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇر­عى­زىلىپ، كەيىن «پارك-وتەل» دەگەن اتاۋعا يە بولعان جەكە مەن­شىك كەشەن جونىندە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر ورىستەدى. كوپشىلىك قاۋىم ونىڭ سۋ جاعاسىندا تۇرعىزىلعانىن ايىپتاپ جاتتى. اقيقاتىن ايت­قان­دا ول قاراپايىم تۇرعىن­دار­دىڭ بارىنە بىردەي قولجەتىمدى، ياعني وبلىس ورتالىعىنداعى دەمالىس پاركى سەكىلدى قاجەتتى مادەني دەمالىس ورنىنا اينالا المادى. كەرىسىنشە، داۋلەتتى ادامدارعا قىزمەت جاسايتىن سۋ جيەگىندەگى الپاۋىتتىڭ كەشەنى ونىڭ قالتاسىن قالىڭداتقاننان باسقا، قالىڭ بۇقاراعا پايداسىن تيگىزبەدى. مۇنداي مىسالدار ءالى دە تابىلادى. تاعى دا سول ا.ورمان جانە ق.كەنجەعاليەۆ سەكىلدى سۋ سالا­سى­نىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ۇلكەن­دى-كىشىلى باسشىلاردىڭ ايتقان­دا­رىنا كۇلاق تۇرسەك، بۇدان باسقا دا تابيعات پەن جاراتىلىس زاڭ­دى­لىقتارىنا قارسى جاسالعان ءىس-ارەكەتتەرگە قانىعا تۇسەمىز. اي­تا­لىق، شاعان وزەنىندە 1957 جىل­عى ۇلكەن تاسقىنعا ۇسقاس، سوعان جەتەعابىل كورىنىس 1986 جىلى قايتالانعان. ودان بەرى دە جيىرما بەس جىل ءوتتى. ۋا­قىتتىڭ سوڭعى شيرەگىندە شا­عان موماقان كەيىپ تانىتقان. ءتىپتى ارنالارى تارتىلىپ كەبە باستاعان. سوڭعى جىلدارى ونىڭ سۋى مۇلدەم ازايىپ كەتكەنى جونىندە بۇعان دەيىن ايتىلۋداي-اق ايتىلىپ، جازىلۋداي-اق جازىلعان-دى. سودان كەيىن نە بولدى دەيسىز عوي؟ ۋاقىت وتە كەلە تاسقىننىڭ الەگى ۇمىتىلىپ، كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە وزەننىڭ بۇرىنعى ارناسى بۇزىلىپ، ءارى جويىلىپ ونىڭ ۇستىنە جول سالىنعان. تابيعاتپەن ويناۋعا بول­ماي­دى. تابيعات مۇنداي وسپادار­لىق­تى كوتەرمەيدى دەيدى ماماندار مەن تابيعات جاناشىرلارى. تەمىر قۇسايىن. ورال.
سوڭعى جاڭالىقتار

ءمانى ەرەكشە سەمينار

ساياسات • بۇگىن، 08:28

قاراۋسىز بالا قايدان شىعادى؟

ساياسات • بۇگىن، 08:26

قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيەدى

ساياسات • بۇگىن، 08:24

Fitch راستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:22

جەكە تۇلعا بانكروتتىعى

قوعام • بۇگىن، 08:14

بارلىق ۇيگە جىلۋ بەرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

جىلىتۋ قۇرالدارى جونەلتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:10

ەڭبەك پەن تاربيە – ەگىز ۇعىم

ايماقتار • بۇگىن، 08:06

قايتا كۇشەيگەن كوروناۆيرۋس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:04

وقۋ ورداسىنىڭ بەلەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

تاريحى تەرەڭ، ءبىلىمى بەرەن

ءبىلىم • بۇگىن، 08:00

سىرباز سۋرەتكەر

ادەبيەت • بۇگىن، 07:59

قاجىمۇقان مەن كارل

ادەبيەت • بۇگىن، 07:56

اڭىزعا بەرگىسىز عۇمىر

قوعام • بۇگىن، 07:54

قۇندىزعا قۇرىلعان فوتوتۇزاق

ايماقتار • بۇگىن، 07:48

تاۋ-تاۋ قوقىس كادەگە جاراسا...

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:46

مادەني دەمالىس

قوعام • بۇگىن، 07:44

سۋرەتتەگى وي ساۋلەسى

ونەر • بۇگىن، 07:40

جۇلدەگەر اتاندى

سپورت • بۇگىن، 07:38

كىشى «كۇمىسكە» يە بولدى

سپورت • بۇگىن، 07:36

جەڭىس جالعاسىن تاپتى

سپورت • بۇگىن، 07:34

تارتىسقا تولى تۋرنير

سپورت • بۇگىن، 07:30

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار