زاڭدار زامانىنا ساي بولسىن

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ بيىلعى 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلعاننان بەرى سەنات­تىڭ اۋىستىرىلمايتىن دەپۋتاتى, «پاراسات», «ءىى دارە­جەلى «بارىس» جانە «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مايتالمان بىلگىرى ءنۇسىپجان نۇرمانبەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقانبىز. – ءنۇسىپجان نۇرمانبەت­ ۇلى, بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىز­دىك العانىنا 20 جىل تولعالى وتىر. ءسىز زاڭ شىعارۋ ورگا­نى­نىڭ جوعارى پالاتاسىن­داعى ەڭ بايىرعى, ەڭ ءتاجىري­بەلى سەناتورلاردىڭ ءبىرىسىز. ءسىز­دىڭشە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى پار­لامەنتاريزم ننستيتۋتى تولىعىمەن قالىپتاسىپ بول­دى ما؟ – مەن 1995 جىلى قابىل­دانعان كونستيتۋتسياعا سايكەس ەنگىزىلگەن قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنتتىڭ جوعارى پالاتا­سىن­دا العاشقى كۇننەن بەرى كەلە جاتقان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرىمىن. ءسىز بەن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ەلىمىز تاعى ءبىر اسۋدان اسىپ, ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرۋ قۇقى بار قازاقستان حالقى تۇگەلگە جۋىق قاتىسقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا 95 پايىزدان ارتىق داۋىس بەرىپ, قايتا سايلاعان ساتتەن كوپ ۋاقىت وتپەي بولىپ وتىر. سوندىقتان, الدىمەن مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ەڭبەگىنە توقتالا كەتسەم دەيمىن. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ونىڭ ىرگەسى­نىڭ نىعايۋى ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى عوي. – قۇلاعىمىز سىزدە... – ەكى مارتە – 1993 جىلدىڭ جەل­توقسانىنان 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن جانە 1995 جىل­دىڭ ناۋرىزىنان 1996 جىل­دىڭ قاڭتارىنا دەيىن ۇزاق ۋا­قىتقا قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنداعى زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك تۇتاسىمەن پرە­زيدەنتتىڭ قولىنا شوعىر­لان­دىرىلدى. ن.نازارباەۆ ونى مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى رەفورمالاۋ مەن نىعايتۋ ءۇشىن اقىلمەن ءتيىمدى پايدالاندى. وسى قۇقىعىن پايدالانىپ, ەلباسى زاڭ كۇشى بار 147 زاڭ­نامالىق اكتىلەر قابىلدادى. وسى اكتىلەردىڭ ءبارى دە ەلىمىزدە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ءبو­گەتسىز جۇرگىزۋگە جاعداي جاسا­دى. سونىڭ ارقاسىندا قازاق­ستان ينۆەستيتسيالىق جەڭىلدىك­تەر بەرە الاتىن تارتىمدى ەل قاتارىنا قوسىلدى. سىرتتان كىرگەن ينۆەستيتسيانىڭ ارقاسىن­دا تۇرالاپ قالعان ەكونوميكا­مىز­عا قايتادان جان ءبىتتى. ءومىر­دىڭ بارلىق سالاسىندا قايناعان تىرشىلىكتىڭ قازانى قاينادى. سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايى جاقسارا باس­تادى. ال مۇنداي ەرلىككە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى. ويتكەنى, كسرو-نىڭ شەكپەنىنەن شىققان بىزدە سىرتتان كەلەتىن ينۆەستي­تسياعا قارسى كونسەرۆاتيۆتىك كوز­قاراس ابدەن شەگىنە جەتىپ, شەتەلدىڭ ءبارىن جاۋ كورىپ, ولار­دىڭ كاپيتالى ەنسە بولدى, ولار­دىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلى بولا­مىز دەگەن تۇسىنىك بەكەم قالىپ­تاسىپ قالعان بولاتىن. سونداي قالىپتى بۇزىپ-جارىپ شىعۋ – تەك بولاشاقتى تۋرا بولجاي الاتىن اسا ءىرى قايراتكەردىڭ عا­نا قولىنان كەلەتىن ءىس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ناق سونداي تۇلعا بولدى. ال پوستكەڭەستىك كەڭىستىك­تەگى كوپتەگەن باسقا ەلدەر ءالى دە نارىقتىق رەفورمالارعا بەل شەشىپ كىرىسە الماي, جارتىكەش شارالارمەن شەكتەلىپ, ەكونوميكا­سىن دامىتا الماي وتىرعانى بەلگىلى. مىنە, مەن پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى ەرلىگىن ايرىقشا باعالايمىن. ول حالىق­تىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كەرەكتى رەفورمالاردى باتىل جۇرگى­زە وتىرىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ەگەر سول جىلدار­داعى باتىل رەفورمالار بولماسا, قازاقستان بۇگىنگى تابىسىنا ءالى دە قول جەتكىزە الماعان بولار ەدى. حالىق نۇرەكەڭنىڭ وسىنداي جۇ­مىس­تارىن جاقسى بىلگەن سوڭ, وعان سەنىم كورسەتە بەرەدى دەپ وي­لايمىن. – ءسىز قاتارىنا ەنگەن جاڭا سايلانعان پارلامەنت تە سول كەزدەردە پرەزيدەنت باستاعان نا­رىقتىق رەفورمالاردى دا­مى­­تۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەتىن جاڭا زاڭدار قابىلداي باستادى عوي... – ارينە... سول كەزدەردى ەسىمە السام, 1996 جىلى ءبىز ينۆەستيتسيا جانە شەتەل ينۆەستيتسياسى تۋرالى زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر ەنگىزدىك. وسى زاڭعا دەيىن ۇكىمەتتىڭ قاۋ­لى­سىمەن بەكىتىلگەن ءبىر رەتتىك رۇق­سات ارقىلى كوپتەگەن تاۋارلار كەدەندىك باج سالىعىن تولەمەي ءوت­كىزىلە بەرگەن ەكەن. كاسىپكەرلەر كەدەندىك دەكلاراتسياسىندا قۇرال-جابدىقتار دەپ كورسەتەدى دە, شىن مانىندە وزدەرى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار اكەلىپ, ىشكى رىنوكتا ساتقان. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا وسىنداي كەلەڭسىز ىستەر توقتاتى­لىپ, ءبىر رەتتىك رۇقسات بەرۋ مۇلدە بولماي, ءبىر جىلدا عانا بيۋدجەتكە 16 ملرد. تەڭگە باج سالىعى ءتۇستى. ال كەلەسى, 1997 جىلى 9 ملرد. تەڭگە تۇسكەنى بەلگىلى بولدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق داعدا­رىس­تىڭ قيىنشىلىعىن باستان كەشىرىپ, قاتتى قينالىستا جۇرگەن جىلدار ەكەنىن بىلەسىزدەر. وسى جىلداردا بيۋدجەتتەن تولەنەتىن ەڭبەكاقى, زەينەتاقى, وتەماقى ءتو­لەۋ قيىنداپ تۇرعان ەدى. سول كەزدە مىنا زاڭنىڭ پايداسى وراسان زور بولدى. ول بيۋدجەتتىڭ تولىعۋىنا جاعداي جاسادى. – قيىن كەزدەردى اۋىزعا ال­عاندا تاعى دا قانداي زاڭدار قابىلدانىپ, سونىڭ ناتيجە­سىندە قانداي وڭ شارالار جا­سال­عانىن ەسكە الا الاسىز؟ – ەلىمىزدە نارىقتىق قۇبى­لىس­تارعا جاقسى جاعدايلار تۋعى­زىلىپ, قابىلدانعان زاڭدارى­مىز ولارعا قۇقىقتىق جاعىنان كەپىلدىك بەرگەن سوڭ بىزگە حا­لىق­ارالىق قارجىلىق ينستيتۋتتار دا سەنىم كورسەتە باس­تادى. سو­نىڭ ىشىندە حا­لىق­ارالىق ۆاليۋتا قورىنان (حۆق) 1998 جىلى 300 ملن. دول­لار نەسيە العان ەدىك. بۇل دا حا­لىقتىڭ الدىن­داعى قارىزدى جەڭىلدەتۋگە ءمۇم­كىندىك بەردى. سونىمەن بىرگە, ءتيىمدى, جاڭا الەۋمەتتىك باعدار­لامالاردى ىسكە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. جالپى ايتقاندا, بىزدە 2001 جىلدان باستاپ زەي­نەت­اقى تولەۋ دۇرىس جولعا قو­يىلدى. وسى جىلداردا ءبىزدىڭ ەكونوميكا, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتە­تىنىڭ ىقپالىمەن زەينەتاقى تولەۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىر­ما­سىمەن دايىندال­عان ۇلتتىق قور قۇرۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دا ءبىزدىڭ كوميتەتتەن وتكەن ەدى. اتالعان قوردىڭ پايداسىن كەيىن حالىق كوردى. سونداي-اق, ءبىز حالىقتىڭ بانك­تەرگە سالعان دەپوزيتتىك سا­لىمدارىنىڭ 2012 جىلعا دەيىن ساقتالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن زاڭ قابىلدادىق, بۇل دا حالىقتىڭ سالىمدارىن بانكتەردەن جاپا-تارماعاي الۋىن توقتاتتى. – ال ەندى باستاپقى سۇرا­عىمىزعا كەلەيىك. سونىمەن, ەلىمىزدە پارلامەنتاريزم ينس­تي­تۋتى قالىپتاسىپ بولدى ما؟ – پارلامەنتاريزم ينستي­تۋ­تى­نىڭ قالىپتاسۋ جولى وڭاي بولعان جوق, ونى وزدەرىڭىز جاق­سى بىلەسىزدەر. تاۋەلسىزدىك ال­عان­نان بەرى ەلىمىزدىڭ اتا زاڭى دا ەكى رەت وزگەردى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى جوعارى بيلىگى ەكى پالاتادان تۇراتىن بولدى. بۇل كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءتاجىري­بەسىنە سۇيەنىپ قابىلدانعان شەشىم ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ءومىر تالابى, ەلدى دەموكراتيالان­دىرا ءتۇسۋدىڭ قادامدارى سونىڭ ءوزىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتتى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وسى ماق­سات­پەن 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جاسالدى. جاڭا وزگەرىس­تەرگە سايكەس سەناتورلاردىڭ سا­نى 39-دان 47 ادامعا دەيىن ارت­تىرىلدى. بۇل جۇمىس اۋقىمى­نىڭ كوبەيىپ, زاڭداردى شىعارۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىس­تى جاسالدى. سەنات تومەنگى پالاتا ماقۇلداعان زاڭ جوبالارىن تاعى ءبىر قاراپ, ونىڭ اتا زاڭى­مىزعا, قولدانىستاعى باس­قا زاڭ­دار­عا, ەلىمىزدىڭ ساياسي, قوعام­دىق جانە ەكونوميكالىق ءمۇد­دەسىنە سايكەستىگىن مۇقيات قا­راي­دى. كەيبىر زاڭنامالار ءجو­نىن­دە كەلىسپەۋشىلىك ءبىلدىرىلىپ, ول قايتا قاراۋعا جىبەرىلەدى. سونىمەن بىرگە, سەناتقا جۇكتەلەتىن ايرىقشا مىندەتتەر دە بار. ماسەلەن, سەنات جوعار­عى سوتتىڭ توراعاسى مەن سۋديا­لارىن سايلايدى جانە ورنىنان بوساتادى. سونداي-اق پرەزي­دەنت­تىڭ ۇلتتىق بانك توراعا­سىن, باس پروكۋروردى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىن تاعايىنداۋىنا كەلىسىم بەرەدى. مەن سەناتتىڭ بايىرعى دەپۋ­تات­تارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاق­ستان پارلامەنتى ابدەن قالىپ­تاسىپ, ءوزىنىڭ قىزمەتىن مۇلتىك­سىز ورىنداپ كەلە جاتىر دەپ ايتا الامىن. ارينە, زامان تالا­بىنا ساي جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن كەيبىر وزگەرىستەردىڭ بولىپ تۇرۋى زاڭدى. بىراق, ولار قا­لىپ­تاسقان پارلامەنتاريزم ينس­­تي­تۋتىنىڭ نەگىزىن بۇزباي, تەك دامىتا تۇسەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.