ايقان اقانوۆ: مەديتسيناعا كاسىبي ەتيكا, ار-ۇيات, ىزگىلىك تۇسىنىكتەرىن قايتارۋ كەرەك

حالىققا قاجەت ءارى قامقور سالا – مەديتسينا. ەلباسى جول­دا­ۋىندا وتاندىق مەديتسينا الدىنا الەمدىك ۇردىستەرگە ساي ۇلكەن مىندەتتەر قويىلىپ, تالاپ كۇشەيتىلگەنى بەلگىلى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتىداعى جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسىندا بولعان كەزىندە ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كەيبىر كەمشىلىكتەر مەن ولقى تۇستاردى دا نۇسقاپ كورسەتكەن-ءدى. البەتتە, سونىڭ بىرقاتارى جوعارى بىلىكتى مەديتسينا كادرلارىن دايارلاۋمەن, دارىگەردىڭ كاسىبي ساناتتىلىعىمەن تىكەلەي ۇشتاسىپ جاتىر. وسى ورايداعى كوپتەگەن كوكەيكەستى ماسەلەلەر مەن پروبلەمالار, ولاردى شەشۋ جولىنا باعىتتالعان ءىس-شارالار حاقىندا س.اسفەندياروۆ اتىنداعى ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­تورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايقان اقانوۆتىڭ پايىمدى تولعانىستارىنا زەر سالعان ارتىق بولماس ەدى. – ايقان اقان ۇلى, ەلباسى جول­داۋىندا نۇسقالعان وزدەرىڭىزگە قا­تىستى پروبلەمالارعا توقتال­سا­ڭىز. – جولداۋ ءبىز ءۇشىن ناقتى ماقساتتى ايقىنداعان ۇلكەن قۇجات بولىپ تا­بىلادى. مەديتسينالىق ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن كوتەرۋگە كومەكتەسۋى, وزىندىك ۇلەس قوسۋى ول قۇجاتتا باسا ايتىلعان. سونىڭ ءبىرىنشىسى, ارينە, بىلىكتى دارىگەر ماماندارىن دايارلاۋعا سايادى. ەكىنشىدەن, قازىر ءار وڭىردە ارنايى باعدارلاما قۇرۋعا باعىت الىندى. ول باعدارلامالار بويىنشا بالالار مەن ايەلدەردىڭ, جالپى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعى, وكپە اۋرۋلارى, ۆيچ, سپيد, سونداي ناۋ­قاستاردى ەمدەۋ, سولاردى ديسپانسەرلەۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلىپ, وسى رەتتەگى جۇمىستارعا مونيتورينگ جاساۋعا تاپ­سىرما بەرىلدى. بۇگىندە كوپ مىندەت پراكتيكالىق ەمحانالارعا جۇكتەلىپ وتىر. ماسە­لەنى زەرتتەۋ ورايىندا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرى ءبىر جارىم اي ىشىندە التى وبلىستى – الماتى, جامبىل, ءوڭتۇس­تىك قازاقستان, قىزىلوردا, ودان ءارى باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىس­تارىن اينالىپ شىقتىق. سونداعى كورگەن-بىلگەنىمىزدى ەلباسى ءسوزى دە ايعاق­تايدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسىنە مەملەكەت تاراپىنان كوپ قارجى بولىنۋدە, نەشە ءتۇرلى ەمحانالار سا­لىنىپ جاتىر. ول كىسى ەندىگى ءىس تەتىگى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوز قو­لىندا دەسە, سونىڭ راستىعىنا كوزى­مىز جەتە ءتۇستى. بىزدەر بولعان ايماقتاردىڭ قاي جەرىندە بولسىن ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق ىرگەتاسى نىعىز. وبلىس­تىق اۋرۋحانالارعا قۇرال-جابدىق, اپپاراتۋرا الۋ, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ جاعىنان ۇلكەن كوڭىل بولىنۋدە. اسىرەسە, جاڭادان اشىلعان اۋرۋحانا, ەمحانالار كەرەمەت. ماسەلەن, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سالانى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرەتىنىن اڭعارتتى. قى­زىل­وردا وبلىستىق اۋرۋحاناسى دا رەس­پۋبليكا بويىنشا تاڭداۋلىلار قا­تارىندا. ورالداعى كارديوحيرۋرگيا ورتالىعىنا دا كوڭىل تولعانداي. اتى­راۋداعى وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ جىل­دىق بيۋدجەتى 1,2 ملرد. تەڭگە بولسا, وعان قوسىمشا اكىم 1 ملرد. تەڭ­گەگە جاڭا جابدىقتار الىپ بەرىپتى. – ولاي بولسا, ولقىلىقتار نەدەن شىعۋدا؟ – ءبىز سونى زەرتتەدىك. بارلىق اۋدانداردىڭ باس دارىگەرلەرىن جيناپ, اڭگىمەلەستىك. سوندا كوپ ماسەلە كادر جەتىسپەۋشىلىگىنە تىرەلە بەردى. سوندا سىزدەردە قانداي ماماندار جەتىسپەيدى, نەندەي كومەك كەرەك؟, دەدىك ءبىز. مىنە, سوندا ايتىلعان جايلاردى جيناق­تاپ, تالاپ-تىلەكتى تەرىپ الىپ كەلەمىز دە, ءوز باعدارلامامىزعا قوسامىز, ناق­تى جۇمىسىمىزدىڭ ارقاۋى ەتەمىز. قا­زىردە ءار جەردە كوبىنە-كوپ انەستەزيولوگ, رەۆماتولوگ, اكۋشەر-گينەكولوگ, حي­رۋرگتار, العاشقى مەديتسينالىق ءجار­­دەم كورسەتەتىن دارىگەرلەر جەتىسپەيدى. قازاقستان بويىنشا جەتىمسىز مامان سانى 4-5 مىڭنىڭ شاماسىندا. ءبىز قولدان كەلگەنشە دارىگەرلەر ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسىپ جات­ساق تا, تاعى ءبىر تۇيتكىل سول ازدىڭ ءوزىن اۋىلعا جەتكىزۋدەن كورىنىس تابادى. ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن جىلىنا 1000 مامان بىتىرەدى, سونىڭ ىشىندە تىكەلەي ەمدەۋمەن اينالىساتىندارى 700-ءدىڭ ارى-بەرىسى. وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ اۋىل­دىق جەرگە باراتىنى 50-اق پا­يىز. بولگەننەن, كەلىسىم­شارتقا وتىر­عان­نان پايدا شامالى. بۇگىندە بۇ­رىنعىداي مىندەتتەيتىن زاڭ جوق. ديپ­لومدى الىپ قالىپ, ءۇش جىل جۇمىس ىستەتۋدىڭ داۋرەنى وتكەن. اكىمشىلىك تەتىكتەر پارمەنسىز. دەموكراتيا دەيمىز, ادام­نىڭ قۇقىن قۇرمەت­تەيمىز دەيمىز, وت­باسىلىق جاع­دايعا قارايمىز, نەمەسە باسقا ءبىر جولىن تابادى, ايتەۋىر, بار­عىسى كەلمەگەن جەرگە, اسىرەسە, اۋىلعا بار­مايدى. بۇرىن ءۇش جىل اۋىلدا جۇمىس ىستەمەي اسپيرانتۋراعا جول اشىل­مايتىن. – بۇل تۇيتكىلدى شەشۋ جولدارى قانداي دەپ ويلايسىز؟ – جۋىردا وسى ماسەلەنى مينيس­تردىڭ الدىندا دا كوتەردىم. ول كىسى نەگىزىنەن دۇرىس قابىلدادى. بىزدە جى­لىنا 3-3,5 مىڭ مامان دايارلا­نادى. وسىلاردىڭ اۋىلعا جەتۋى جۇيەلى جول­عا قويىلسا, اينالاسى 2-3 جىلدىڭ ىشىندە ماسەلە وڭ شەشىمىن تابار ەدى, جەتپەي جاتقان 4-5 مىڭ ماماننىڭ ورنى تولار ەدى. بىراق بۇل ارادا قول بايلايتىن تاعى ءبىر بوگەسىن بار. اۋىلعا كەلگەن جاس مامان ىقى­لاستى جىلى قاباقپەن قارسى الىنىپ, الەۋ­مەتتىك كومەك كورسەتىلۋى, باسپانامەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. باياعىدا «پودەمنىي» دەگەن بولۋشى ەدى. قازىر جاس مامانعا جاعداي تۋعىزۋدىڭ جايى, جۇقالاپ ايتقاندا بارلىق جەردە بىردەي ەمەس. مىسالى, بۇكىل قازاقستان بويىنشا اۋىلدا 2 مىڭ مامان جەتىسپەيدى. 2009 جىلى 431 جاس دارىگەرگە ءۇي بەرىلدى. بۇل بارعان ماماننىڭ جارتىسى عانا. ال, وتكەن جىلى 800-دەي مامان بارسا, سونىڭ جارتىسىنىڭ جارتىسىنا عانا ءۇي بەردى. استانا مەن الماتىنىڭ وزىندە جاس ماماندارعا ەشقانداي ءجار­دەماقىلىق كومەك جوق. الەۋمەتتىك قولداۋ ءار وبلىستا ءارتۇرلى. ايتالىق, ءبىر رەتتىك كومەك اقمولا وبلىسىندا 250 مىڭ تەڭگە بولسا, الماتى وبلى­سىندا 90 مىڭ تەڭگە ەكەن. الشاقتىق تىم ۇلكەن. سوندىقتان, بۇل ارادا مەملەكەتتىك ساياساتتى بۇرمالاماي دۇرىس جۇرگىزگەن ءجون دەپ بىلەمىز. ويتپەسەك, حالىق­ارالىق دەڭگەيگە, ەۋروپالىق ستاندارت دەڭگەيىنە قايتىپ كوتەرىل­مەكپىز؟ – ەۋروپالىق دەڭگەي دەمەكشى, ەلباسى جەدەل جاردەم اۋرۋحا­نا­سىندا بولعاندا ءبىزدىڭ دارىگەرلەردىڭ ساپا­سىنا كوڭىلى تولمايتىنىن ءبىلدىردى ەمەس پە؟ – ءيا, ءبىزدىڭ دارىگەرلەردىڭ جالپى دەڭگەيى اۆستريانىڭ ورتا بۋىن مەديتسينا ماماندارىنىڭ دەڭگەيىمەن قارايلاس دەگەن ەلباسى رەنىشى ورىندى. ءبىر جاعىنان, وتاندىق دارىگەر قاۋىمىنىڭ نامىسىن قامشىلاعانى دا دۇرىس. بىراق قازىر جاستاردىڭ ىشىنەن كوپتەگەن جاقسى ماماندار شىعىپ جاتىر. مى­سالعا مە­ديتسينانىڭ ەڭ جوعارعى پيلو­تاجى, وز­عىن تەحنولوگياسى سانالاتىن كارديو­حيرۋرگيانى الايىق. ءتورت جىلدا ەلىمىزدە وسى سالانىڭ ماماندارى قارجى ءبولىنىپ, كوپتەپ دايارلاندى. كارديوحيرۋرگيا قازىر وبلىستاردا 80 پايىز قام­تىلعان. بۇل قىزمەت كەنجەلەپ تۇرعان كەزدە جۇرەك اۋرۋلارىمەن ناۋقاستا­نۋشىلار شەتەلگە بارىپ, 200-300 مىڭ دوللار شىعىن شىعارىپ ەمدەلەتىن. مۇنى كىمنىڭ جاعدايى كوتەرە بەرسىن؟ ەندى, قۇدايعا شۇكىر, 80-90 پايىز شا­ماسىندا جۇرەككە وپەراتسيالار وزىمىزدە ءساتتى جاسالۋدا. قول­جەتىمدى, سەنىمدى, ارزان. وسىعان 4 جىلدا قول جەتكىزدىك دەسەك, حالىق­ارالىق ساراپشىلار سەنبەيدى. نەگە دەسەڭىز, بۇل كەمىندە 7-10 جىلدا جولعا قويىلاتىن شارۋا. جاقسى نەيرو­حيرۋرگ­تارىمىز دا شىعىپ جاتىر. ءبىر وكىنىشتىسى, وسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ويلاستىرىلماعان. بەلگىلى ءبىر جۇيە جوق. مۇنى قازىر قولعا الساق, ەمدەۋ ءىسىن ەكى-ءۇش جىلدا جاقسى دەڭگەيگە كوتەرەتىندەي ءۇمىت بار. مەديتسينانىڭ نەگىزگى ءبىلىمىن الۋ ءۇشىن 6 جىل وقيدى. سول نەگىزگى ءبىلىم جاقسى بولسا, ونى كەيىن تولىقتىرۋ, جەتىلدىرۋ جەڭىلگە ءتۇس­پەك. ءبىزدىڭ كەڭەس كەزىنەن قالىپتاس­قان بازالىق ءبىلىمىمىز جاقسى دەپ سانايمىن. كارديوحيرۋرگيانى 4 جىلدا كوتەرۋىمىز وسىنى ايعاقتايدى. استانانىڭ وزىندە حولدينگتە ىستەپ جۇرگەن مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا ءبىرتالاي جەرگە بارىپ قالدى. ەۋروپاڭىزبەن قارايلاس. ەلباسى قالايدا حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعۋ كەرەك دەپ وتىر. جەدەل جاردەم اۋرۋحا­ناسىنداعى كەزدەسۋدە مەن دە بولعام. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا مەديتسينادا كىسى قىزىعارلىقتاي جاستار ءوسىپ كەلە جاتقانىن ايتقام. ءبىر ستۋدەنتىمدى ەرتىپ اكەلىپ كورسەتتىم. ءالى دارىگەر ەمەس, 6-شى كۋرستا وقيدى. سويتسە دە وتكەن جازدا جولىن تاۋىپ, پراكتيكاسىن ەۋروپاداعى ەڭ كۇشتى – فرانكفۋرتتاعى مەديتسينالىق ورتالىقتا وتكىزدىردىك. قا­زىر سول فرانكفۋرتتاعى وزىق اپپاراتۋرالار ءبىزدىڭ ەمحانالارىمىزدا دا تۇر. جاڭاعىداي جاستارىمىز مۇنىمەن جۇ­مىس ىستەي الادى. ءبىزدىڭ كافەدرا مەڭ­گەرۋشىمىز دە ايتتى: نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى, مەن گەرمانيادا, بەرليندەگى كار­ديو­حيرۋرگيالىق ورتالىقتا ءبىر جىل جۇمىس ىستەدىم. وسىنداي اپپاراتۋرامەن جۇمىس ىستەي بىلەتىن ماماندار, ونىمەن ەمدەۋدىڭ ءادىس-تەحنولوگياسىن تۇگەل يگەرىپ, ءتيىمدى پايدالانۋعا ءمۇم­كىنشىلىكتەر بار, دەدى. – دەگەنمەن دە جالپى دەنساۋلىق ساقتاۋ جايىنا كەلەر بولساق, ەل ىشىندەگى اڭگىمەلەردى ەستىپ وتىرساڭىز, ەمدەلۋشىلەر تاراپىنان كوپ سىن ايتى­لىپ جاتادى. اۋرۋحاناعا بارعانداعى ەم الۋ ماشاقاتى, بارماق باستى, كوز قىستى, كوڭىل بولمەۋشىلىك, سالعىرت­تىق, جانى اشىماستىق. گيپپوكرات انتىنداعى يدەالدى ءبىزدىڭ دارىگەرلەر اراسىنان تابۋدىڭ قيىندىعىنا ءوزى­ڭىز دە كەلىسەرسىز. – ءيا, اسىرەسە, 90-شى جىلداردىڭ ىشىندە مەديتسينانىڭ جالپى دەڭگەيى كوپ تومەندەپ كەتتى. دەسە دە, ءبىر ەمحانا ءبىر ەمحاناعا, ءبىر دارىگەر ەكىنشىسىنە ۇقسا­مايتىن شىعار, بارلىعى بىردەي قىلدان تايماعان بولار, بىراق حا­لىق­تىڭ كوڭى­لىنەن كوپ نارسە شىقپاي جات­قانىن ءبىز ءبىلىپ وتىرمىز. جاڭا ايتتىم عوي, وبلىس ورتالىقتارىنا بارىپ ارىپتەستەرمەن كەز­دەسكەنىمىزدە دە وسى اڭگىمەنىڭ بار­لى­عى كوتەرىلدى. مەملەكەتتەن قارجى بولىنبەي وتىرعان جوق. جاڭا اۋرۋحانالار سالىنىپ جاتىر, قۇرال-جابدىقتار كەلىپ جاتىر. سوندا كەمشىلىك نەدەن؟ مەن ايتار ەدىم: كەمشىلىك وزىمىزدەن. بۇگىنگى تاڭداعى پرو­بلەمالاردىڭ ءبىرسى­پىراسى ءبىزدىڭ مەديتسينا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ وزىنەن بولىپ وتىرعانىن مو­يىن­داۋىمىز كەرەك. سو­نىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى, مەديتسيناعا كاسىبي ەتيكا, ار-ۇيات, پرو­فەس­سيونالدىق نامىس, ىزگىلىك كاتەگوريا­لارىن قايتار­ماسا بولمايتىن شەككە جەتىپ قال­عاندايمىز. وتپەلى قيىن كەزەڭ, كوممەرتسيا... اقشا-اقشا دەپ كوپ ءنار­سەنى, اسىرەسە, ادامگەرشىلىك قاسيەت­تەردى ۇمى­تىپ كەتكەنىمىز راس. حالىققا قيىن كەزدە حالىقتىڭ قاسىنان تابىلۋ كاسىبي پارىزىمىز ەكەنىن ءاردايىم ەستە ۇس­تاعان ءجون. جالپى, دارىگەر قاۋىمىنا قويىلار تالاپتىڭ ەڭ قاراپايىمى دا, ەڭ قاعيدالىسى دا وسى. – دەمەك, ەلباسى ايتقانداي, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە وزگەرىستەر بولۋى كەرەك قوي. – ارينە, حالىق ريزا بولماي جاتسا, جۇمىستى جاقسارتۋ جولدارىن ىزدەگەن ءجون. كەمشىلىكتىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىل­گەن ابزال. مەن ءوزىم وسى باعىتتامىن. مىسالى, بۇگىندە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋشىلەر 1990-91 جىلدارى تۋعان بالالار. ال ەندى سول بالالار ءوسىپ, ەسەيگەن, مەكتەپتە وقىعان جىلداردى ەسكە الايىقشى. 1993 جىلى ەلۋ پايىز ينفلياتسيا. حالىقتىڭ كۇنكورىستەن باس­قانى ويلاۋعا شاماسى كەلمەي قالدى. ۇستانىمدار ۇمىت بولدى. جۇرت جاپا-تارماعاي بازارعا شىعىپ, ساۋدا تاس­قىنى جاقسى قاسيەتتەردى شايىپ اكەتتى. بالا باقشالار جابىلدى. توقسانىنشى جىل­داردىڭ ورتاسىنداعى مەكتەپ, ونداعى ءبىلىم بەرۋ ساپاسى ەسىڭىزدە مە؟ سول كەزەڭدە ءبىز كوپ نارسەنى جوعالتتىق, ءبىرتالاي قۇندىلىقتاردىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ الدىق دەپ ويلايمىن. قازىر وقىپ جات­قاندار سول كەزدە تۋعان بالالار. اششى دا بولسا اشىعىن ايتساق, ولاردىڭ مەكتەپتەن العان ءبىلىمى دە تولىق ەمەس, ءتالىم-تاربيەسى دە دۇرىس ەمەس. زامانا جاع­دايىنىڭ قۇربانى بولعان ولاردى كىنا­لاي دا الماسپىز. قالاي دەسەك تە, وتپەلى كەزەڭ ۇرپاعى الماي قالعان ءبىلىم-ءتار­بيە, مادەنيەت-پاراساتتىڭ ورنىن تول­تىرۋدىڭ, دۇرىس دۇنيەتانىمىن قالىپ­تاستىرۋدىڭ قيىن مىندەتى ءبىزدىڭ يىعى­مىزعا ءتۇسىپ وتىر. جانە بۇل داعدارعان حال جالعىز ءبىزدىڭ عانا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسىندا ەمەس قوي. – ءيا, بۇل قيىندىقتان شىعۋ ءۇشىن نە ىستەپ جاتىرسىزدار؟ – اۋەلى جاڭادان كەلگەن ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىن الماتىنىڭ تەاترلارىنا اپارامىز. بيلەتتى ءوزىمىز ساتىپ الامىز. بۇل شارانىڭ باسى-قاسىندا باستاپ ءوزىم جۇرەمىن. سوندا بالالاردىڭ كوبى تەاتر­دى ومىرىندە ءبىرىنشى رەت كورەدى. – بولاشاق دارىگەرلەردىڭ جان ءدۇ­نيە­سىن قوسا تاربيەلەۋدى قولعا العان ەكەنسىز عوي. – ەندى, ونسىز بولمايدى عوي. رۋحاني ولقىلىق ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن اۋەزوۆ تەاترىنا, وپەرا جانە بالەت تەاترىنا, فيلارمونياعا, ورگاندىق مۋزىكاعا, حور كاپەللاسىنا اپارامىز. ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ ورگە, ونەر مەن ومىرگە سۇيرەيمىز وسىلاي. ەكىنشى كۋرستان باستاپ قوعام­دىق جۇمىس رەتىندە ايىنا ەكى ساعات وقىعان كىتاپتارىن دۇرىستاپ رەتكە كەلتىرىپ, كىتاپحانادا جۇمىس جاساتامىز. ءۇشىنشى-ءتورتىنشى كۋرستاردا ىزگىلىك-مەيىرىمدىلىكتى وياتۋ ءارى ءومىردىڭ قاتاڭ سى­نىمەن تانىستىرا بەرۋ ماقساتىندا ايىنا ەكى ساعاتتان ءال ۇستىندە جاتقان ادامداردى, ونكولوگيالىق ناۋقاستاردى كۇتۋگە, جەتىم بالالارعا جىبەرەمىز. بۇ­عان مىندەتتى تۇردە بارادى. اۋىر ناۋ­قاستىڭ اۋزىنا سۋ تامىزىپ, كيىمدەرىن اۋىستىرىپ, العىسىن الىپ, اۋىرعان ادام­نىڭ قينالعانىن كورىپ, قاسىرەتىن جانىمەن سەزىنىپ, دارىگەرلىك ىزگىلىك كوكى­رەگىندە كوكتەسىن دەپ وسىلاي جاسايمىز. ال ەندى ءتورتىنشى-بەسىنشى كۋرستاردا بولاشاق دارىگەرلەرىمىز باسقا جوو-لاردىڭ ستۋدەنتتەرى, مەكتەپ وقۋشىلارى الدىنا بارىپ, ءبىر-ءبىر ءدارىس وقۋلارى كەرەك. مىسالى, وكپە اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ, سالاماتتى ءومىر سالتى دەگەن سياق­تى. تاقىرىبىن, لەكتسيا جوباسىن ءوزىمىز بەرەمىز. بۇل دا ولاردىڭ الەۋ­مەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە تۇرتكى بولادى. ازىرگە مۇنداي جۇمىس ادىستەمەسى بىزدەن باسقا ەشكىمدە جوق. جاڭاعىداي, «حا­لىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقپايتىن ءدارى­گەرلەر قاي­دان شىعادى؟» دەگەن سۇراققا جانىمىز اۋىرىپ, ونى قالاي شەشۋدىڭ جاۋابىن تىنىمسىز ىزدەي كەلە, ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمىز تۇرعىسىنان قولدان كەلگەنشە وسىنداي جۇمىستاردى ءبىر-بىرىنە ساباق­تاستىرا جاساپ جاتىرمىز. جاتاق­حانا­داعى تاربيەلىك شارالار مەن ءتار­تىپ, بەلگىلى قايراتكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر, ەلىمىزدە ءوتىپ جاتاتىن, ايتالىق, ازيادا سىندى الامان وقيعالارعا قا­تىسۋ ارقىلى ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ ەلجان­دىلى­عىن, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى ءتار­بيە­لەۋگە دە ءمان بەرەمىز. – دەگەنمەن دە, دارىگەر ءۇشىن ەڭ باستىسى كاسىبي بىلىكتىلىك ەمەس پە؟ – ارينە. كاسىبي وقىتۋدا دا ءبىزدىڭ ءوز مودەلىمىز بار, قازىر باسقا تەحنو­لوگياعا كوشىپ وتىرمىز. التىنشى كۋرسقا جەتكەنگە شەيىن ستۋدەنتتىڭ 5 ءتۇرلى بىلىكتىلىگى بولۋى شارت دەپ سانايمىز. بىرىنشىدەن, ستاندارتقا ساي تەوريالىق ءبىلىمى بولسىن دەيمىز. ەكىنشىدەن, وتا جاساۋ­دىڭ العاشقى ءتاجىري­بەسىن مەڭگەرىپ, كەمىندە 2-3 وپەراتسيا ىستەي ءبىلۋى ءتيىس. بۇعان ءبىز ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ بەيىمدەپ باۋليمىز. ءۇشىنشى شارت – ادامدارمەن, ناۋقاستار­مەن ءتىل تابىسىپ سويلەسە ءبىلۋى, قارىم-قاتىناس مادەنيەتى, ايتا­لىق, ناۋقاستىڭ دياگنوزىن بارىنشا سىپايى جەتكىزۋى, كوڭىلىنە قاراۋى, ياعني دارىگەرلىك ديپلو­ماتيانى يگەرۋى, جاي­دارى, اشىقتىعى. تورتىنشىدەن, ول ناۋ­قاس­تىڭ قۇقىعىن, ءوزىنىڭ زاڭدى قۇقىق­تارى مەن مىندەتتەرىن بەس ساۋساقتاي ءبىلۋى كەرەك. بەسىنشىدەن, ءوز ءبىلىم-بىلىگىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرماسا, جاقسى دارىگەر بولامىن دەۋ دە, ەلدىڭ دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىن كوتەرۋ ورايىنداعى تالپىنىس تا بوس اۋرەشىلىك بولار ەدى. نەگە دەسەڭىز, الەمدىك مەديتسينادا جىل سايىن 20 پايىز اقپارات جاڭادان كەلىپ قوسىلۋدا. دۇنيەنى قازاقستان دەربەس ەل بولعاسىن تانىدىق قوي. مالىمەتتەر تولاسسىز جاڭارادى. جاڭا ءدارى-دارمەك, جاڭا قۇرال-جابدىق, اسپاپتار شىعىپ جاتىر, جاڭا تەحنولوگيالار كىرىپ جا­تىر. ءدۇ­نيە جۇزىندە جىلما-جىل جيىر­ما پايىز وزگەرىس. نانو-تەحنولوگيا, گەندىك ينجەنەريا دەيمىز. مىنە, وسىنىڭ بارىنەن قۇر قالماس ءۇشىن ستۋدەنتتى ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ وسىنداي وزىڭقى دا ىلگەرىشىل تالاپپەن وقىتقان ابزال. مالىمەت-ماتەريالدى قايدان الاسىڭ, قانداي كانالدارمەن جۇمىس ىستەيسىڭ – ول باسقا اڭگىمە. ولاي بولسا, جاڭاعى بەس قۇزىرەت باسقا وقۋ وردالارىندا ورنىعا قوي­ماعان, ءبىزدىڭ ءوز ەرەكشەلىگىمىزگە جاتادى. تاعى ءبىر اتاپ ايتار ەرەكشەلىگىمىز سول, ناشار وقيتىن, العا تارتقانعا كون­بەي, يكەمگە كەلمەي ۇنەمى «ەكىلىك» باعا الاتىن ستۋدەنتتەردى وقۋدان شىعارىپ جىبەرەمىز. مەن رەكتور بوپ كەلگەن 3 جىلداي ۋاقىتتا ۇلگەرىمى  تومەن مىڭ­نان استام ستۋدەنت وقۋدان شىعارىلدى. امال جوق, قاتاڭ دا بولسا, قاجەت شارا. ەكىگە وقىعان بالا كەتەدى. بۇل ماسەلە, ءتىپتى, نەگە بۇلاي دەپ تالقىلانبايدى دا. ىسىكتى پىشاقپەن كەسكەندەي سىلىپ تاستايمىز. ودان سوڭ «ۇشكە» وقيتىن­دارمەن دە جولىمىز باسقا. – مۇنى قالاي جۇزەگە اسىرا­سىزدار, ءتارتىبى قانداي؟ – كۋرستان كۋرسقا ءوتۋدىڭ بەلگىلەنگەن مەجەسى بار. كادىمگى بالدىق جۇيە. ءبىرىنشى كۋرستى كىلەڭ 3-كە بىتىرسە, ەكىنشى كۋرسقا وتپەي نەمەسە كوشپەي قالادى. كوشۋ ءۇشىن بالى ەڭ بولماعاندا 3,2 بولۋى كەرەك. ەكىنشى كۋرستا 3,4, ارى قاراي 3,6, ودان 3,8 بولىپ جوعارىلاي بەرەدى. جوعارعى كۋرستارعا كەلگەندە تورتتەن تومەن وقىساڭىز, كەلەسى كۋرسقا كوشپەيسىز, سول كۋرسىڭىزدا قالىپ قويا­سىز. ال ەندى التىنشى-جەتىنشى كۋرسقا وتەر كەزدە, ورتاشا بالل 4,3-تەن تومەن بولسا, ءبىز ونداي ستۋدەنتپەن تاعى دا قوش ايتىسامىز. تالاپ وسىلاي قاتاڭ بولماسا بولمايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەرىمىز قازىر وسى تالاپقا سايكەس تاۋلىگىنە 24 ساعات ساباققا دايىندالىپ وقيدى دەسەم, وتىرىك ايتپايمىن. – مۇنداي شەشىمتال قادامعا قا­لاي باردىڭىز؟ – سەبەبى, ءومىردىڭ ءوزى وسىنى تالاپ ەتىپ وتىر. اۋەلى ار-ۇياتىمىزعا ءجۇ­گىندىك. شىنىن ايتقاندا, ءبىز وسىنداي اكىمشىلىك رەسۋرستى امالسىزدىقتان ىسكە قوسۋعا ءماجبۇرمىز. نەگىزىندە, باتىس ەلدەرىندەگى سياقتى, ستۋدەنتتەر جاقسى وقۋعا, ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن با­رىن­­شا جەتە يگەرۋگە وزدەرى سانالى تۇردە تالپىنۋى كەرەك. بولاشاقتا سولاي بولارىنا دا كامىل سەنەمىن. بىراق ازىرگە «ەكى» مەن «ۇشكە» وقىعان بالالاردىڭ قولىنا ادام ەمدەيتىن دارىگەر دەگەن ديپلوم بەرۋگە ار-ۇياتىم جىبەرمەدى. – شەتەلدىڭ مەديتسينالىق وقۋ ورىن­دارىنداعى ناق وسىنداي جاع­دايلار قالاي ەكەن؟ سولاردى باي­قاستادىڭىز با؟ – ارينە. مەن جاپونيادا جۇمىس ىستەدىم. امەريكانىڭ وقۋ جۇيەسىن ءبىرشاما بىلەمىن. ولاردا مەديتسيناعا بىزدەگىدەي كەزدەيسوق كەلەتىن ادام جوق. جاستارى قاي ماماندىق يەسى بولا­تىنىن وقۋشى كەزىنەن بىلەدى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ تالابىنىڭ ءوزى وتە جوعارى. سولاي بولعاندىقتان, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ەشكىم كەزدەيسوق تۇسپەيدى. ولاردا نەشە ءتۇرلى جۇزبە-ءجۇز اڭگى­مەلەسۋلەر, سىناق-ەمتيحاندار بولادى. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وزدەرى «جۇزدەن ءجۇي­رىك, مىڭنان تۇل­پاردى»  ءوز قا­لاۋى­مەن ىرىكتەپ, تاڭداپ الادى. ال بىزدە قالاي؟ ءسىز انا اتىراۋ نەمەسە قىزىلوردادا مەكتەپ بىتىرەسىز دە, ۇبت-دان ءايتىپ-ءبۇيتىپ جەتكىلىكتى بالل جيناپ الىپ, وبلىستىق ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى قابىلداۋ كوميسسياسىنا كەلەسىز. سويتەسىز دە, «مەن مەديتسيناعا بارامىن» دەپ بالا ءبىر جەرىنە بەلگىسىن قويا سالادى. سول قاعاز استاناعا كەلگەندە ونىڭ ءبىر عانا كورسەتكىشىنە – تسيفرعا عانا قارايدى. بالانىڭ بەيىم-قابى­لەتىنىڭ باسقا باعامدارى بەيمالىم كۇيىندە قالادى. قىركۇيەكتە مەنىڭ باسىما مىڭ بالا جاۋعان قارداي توپ ەتە تۇسەدى. ونىڭ قانشاسى دارىگەر­لىكتەن ءۇمىت كۇتتىرەتىنىن, قانشاسى كەزدەيسوق, «اپام تويعا بارادى, مەن دە بارا­مىن­نىڭ» كەرىمەن جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى. وسى ماسەلەنى مينيسترلىكتىڭ الدىنا تالاي رەت قويدىم. تىم بولماسا, بىزگە تۇسكىسى كەلەتىندەرمەن اۋەلى اڭگىمەلەسىپ الايىق دەدىم. قازىر ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە تۇسكەندەردىڭ كەمىندە 5-10 پايىزى كەزدەيسوق كەلگەندەر. ايتەۋىر تۇسكەن سوڭ ءايتىپ-ءبۇيتىپ وقيدى. ءبىرىنشى كۋرسقا 100 بالا تۇسسە, التىنشى كۋرستى سونىڭ 80-ءى بىتىرەتىن بولار. ال شەتەلدە 100-دەن – 100. ولاردا 10-11 جىل وقيدى, قانداي مامان بولىپ شىعاتىنىن ءبىرىنشى كۋرستان باستاپ بىلەدى. ءبىزدىڭ ستۋدەنت لەكتسيانى تىڭداپ, كىتاپتان تاقىرىپتى قايتالاپ وقىپ, سونىڭ توڭىرەگىندە ايتىپ بەرسە, وقىتۋشى دا ريزا, بۇل دا ريزا. 4-5-ءىن قويىپ بەرەدى. ال امە­ريكانىڭ ستۋدەنتى ءاربىر جاڭا ساباقتان «مەن نە الامىن» دەپ كەلەدى, سوعان وراي الدىن-الا دايىندالىپ, سول تاقىرىپ بويىنشا ىزدەنىپ, 150 پاراق اقپارات وقىپ كەلەدى. بايقاساڭىز, ءبىلىم الۋعا دەگەن كوزقاراس باسقا, وقىتۋشى مەن ستۋدەنت اراسىنداعى قارىم-قاتىناس باسقا. – بىزدە باعا السا بولدى, ءبىلىمدى كەرەك قىلمايتىن پسيحولوگيا بار سياقتى ما, قالاي؟ ايتكەنمەن, سىزدەردىڭ وقۋ-تاربيە ءىسىن جاڭارتىپ, جاقسارتىپ, ىزدەنىس جاساپ جاتقان­دارىڭىز جايلى ەستىپ تە ءجۇرمىز... – ستۋدەنتتەردىڭ ساناسىن, وقۋعا دەگەن ىقىلاس-بەيىلىن كوتەرۋگە, قوعام­دىق ىستەرگە بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. ستۋدەنتتىك ۇكى­مەتىمىز بار. ول ستۋدەنتتەردىڭ قۇ­قىعىن قورعايدى. ستۋدەنتتىك كەڭەس, ستۋدەنتتىك جاساق. وزدەرى ىشتەرىنەن سايلاپ الادى. مىسالى, ءبىز «توپ-100» دەگەن ءبىر جوبانى جۇرگىزۋدەمىز. «توپ» جو­عارى, بيىك دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن اعىلشىن ءسوزى. ياعني, جۇيرىك جۇزدىك. ءۇش ءتىلدى بىردەي بىلەتىن, كىلەڭ «5»-كە وقيتىن, قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەندى قاتىساتىن, ەڭ بيىك دەڭ­گەيدەگى 100 ستۋدەنت جيناپ جاتىرمىز. وڭاي شارۋا ەمەس. قازىر 80-دەي جينالىپ قالدى. سولاردىڭ ىشىنەن 5 ستۋدەنتىمىز, مى­سالى ازيادا كەزىندە حالىقارالىق دارەجەدەگى دوپينگ جونىندەگى وفيتسەر قىزمەتىن اتقاردى, 22 ستۋدەنتىمىز سول جارىستاردا مە­ديتسينالىق جاعىنان كومەكتەسىپ, سپورت­شىلاردىڭ قاسىندا ءجۇردى. ءبىر اتاپ ايتارىم, جاتاقحانا جاع­دايىن دا تارتىپكە كەلتىردىك, ءمىنسىز دەيتىندەي, كىم-كىمگە دە ۇيالماي كورسە­تەتىندەي ءتارتىپ ورناتتىق. وسىنى ستۋدەنتتىك كەڭەس ءوزى قولعا الىپ وتىر. دەم الۋعا, ساباق قاراۋعا, جايلى تۇرۋعا بار جاعداي جاسالعان. بەيساۋات ەشكىم كىرىپ, مازانى المايدى. بۇعان ەكى-ءۇش جىلدا قول جەتكىزدىك. ەندى ءبىر جاتاقحانانى ەكسپەريمەنت رەتىندە تۇگەلدەي ستۋدەنتتەردىڭ قولدارىنا بەرمەكشىمىز. وزدەرىن وزدەرى باسقارا­دى, كومەندانتى دا وزدەرى بولادى. ستۋدەنتتىك دەكاناتىمىزدى دا قۇرىپ قويعانبىز. وسىنىڭ ءبارى ستۋدەنتتەرىمىزدى بەلسەندىلىككە, ساپالى ءبىلىم الۋعا ىنتالاندىرىپ جاتقانى ءسوزسىز. – جاقسى ءبىلىم بەرۋگە وقىتۋ­شىلار دا ىنتالى بولار؟ – ارينە, بۇل رەتتە وقىتۋشى­لار­مەن دە جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ايتالىق, جالاقىنى اركىمنىڭ ەڭبەگىنە قاراي جەكە-جەكە سارالاپ تولەيمىز. ساباقتى جاقسى بەرەتىن ىزدەنگىش وقىتۋ­شىلاردىڭ جالاقىسىن ەكى ەسەگە دەيىن كوتەرىپ وتىرمىز. 2 مىڭ دول­لارعا دەيىن ايلىق الىپ وتىرعان ۇستازدار بار. – ونداي بىلىكتى وقىتۋشىلاردى قالاي انىقتايسىزدار؟ – جۇمىستى كىم قالاي ىستەيتىنىن بايقايمىز عوي. ونىڭ دا نەشە ءتۇرلى كورسەتكىش, باعامى بولادى. ساباقتى قالاي بەرەدى, ستۋدەنتتەردىڭ پىكىرى قالاي, عىلىمي جاعىنان قانداي جەتىستىكتەرى بار, قوعامدىق ىستەرگە قاتىسۋى, ت.ب. سونىڭ ءبارىن ارنايى كوميسسيا جىپكە ءتىزىپ, قاداعالاپ قاراپ وتىرادى. – وقىتۋ ادىستەرىندە قانداي جا­ڭالىقتار بار؟ – 2 فاكۋلتەتتە قازۇۋ-دىڭ جانە باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلگىسىمەن نەسيەلىك تەحنولوگيانى ەنگىزىپ وتىرمىز. ستۋدەنتتەر جىل اياعىندا وزىنە قاجەت ءبىلىم بويىنشا وقىتۋشىنى ءوزى تاڭدايدى. ءبىر ەرەكشەلىگى, باسقالاردا بۇل ءىس اكىمشىلىك جولمەن اتقارىلسا, ءبىز تاڭداۋدى ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرىنە بەرىپ قويدىق. قاي وقىتۋشى دۇرىس ءبىلىم بەرەتىنىن وزدەرى انىقتايدى. ءسويتىپ, وتە قىزىق ۇدەرىستەر بولىپ جاتىر. – مۇنىڭ وقىتۋشىعا ىڭعاي­سىزدىق تۋدىراتىن جاقتارى دا بار شىعار؟ قايسى بىرەۋى ءۇشىن ادىلەت­سىزدىك ورىن الىپ جۇرمەي مە؟ – وقىتۋشىلاردىڭ كوبى ايتىپ تا ءجۇر, ستۋدەنتتەر كوپ سۇرامايتىن, تالاپتى قاتاڭ قويمايتىن, الدى كەڭ, ءيى جۇمساق مۇعالىمدەردى تاڭدايدى دەگەندەي سوزدەر دە شىعۋدا. بىراق تاپ قازىردە ەكسپەريمەنت ءجۇرىپ جاتىر. مامىر, ماۋسىم ايلارىندا ناتيجەسىن كورەمىز. – كەلەشەگىن ويلايتىن اقىلدى ستۋدەنت قاتاڭ دا بولسا وزىنە دۇرىس ءبىلىم بەرەتىن وقىتۋشىنى تاڭداۋى كەرەك قوي... – ارينە. ونىڭ ۇستىنە جىل ايا­عىندا سول ستۋدەنتتەن ءبىز جاقسىلاپ سۇراپ, العان ءبىلىمىن تەكسەرەمىز عوي. «قانەكي, سەن نە ۇيرەندىڭ؟ مىناداي-مىناداي ستاندارتتاردى ءبىلۋىڭ كەرەك. نەگە بىلمەيسىڭ؟ وندا سەن وتپەيسىڭ كەلەسى كۋرسقا» دەيمىز عوي. دەمەك, ستۋدەنت مۇعالىم تاڭداعاندا وسىنى ەسكەرىپ, وزىنە ءتيىمدى, پايدالى جاعىنا ويىسادى دەپ بىلەمىز. نەسيەلىك ءتاسىل, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ناتيجە بەرەتىنى انىق. شەتەلدە ءبىرتالايدان بەرى وسى ءتا­سىلمەن جۇمىس ىستەيدى. ءبىلىم بە­رۋدىڭ بۇل ۇتىمدى تەحنولوگياسى, مىنە, بىزگە دە كەلدى. ەكسپەريمەنت ءساتتى اياقتالارىنا كوڭىلىم سەنىمدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت! اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول. الماتى.