فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كۇردەلى كومپيۋتەرلىك جۇيەلەردى قۇراستىرۋ جانە وسى سالاداعى ساراپتامامەن اينالىساتىن عالىمنىڭ ساياساتتانۋ عىلىمىنداعى ەڭبەكتەرى دە ءبىر توبە. بىرنەشە كىتاپتاردىڭ اۆتورى, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى پروبلەمالاردى تۇبىرىمەن زەرتتەۋشى, گەوەكونوميكا, ساياسي ەليتا تاقىرىبىن, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنىڭ ساياسي استارىن قازىپ باعدارلاۋشى عالىم 3 ساۋىردە وتكىزىلگەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىناستى.ء بىز يۋ.سولوزوبوۆقا جولىعىپ, وعان بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.
– يۋري ميحايلوۆيچ, سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىسقانداعى كورگەن-بىلگەنىڭىزبەن, باعدارلاپ, باعالاعانىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز.
– تمد ەلدەرىنەن جاساقتالعان بايقاۋشى رەتىندە سايلاۋ بارىسىن كوڭىلدىڭ دە, كوزدىڭ دە ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىردىق. بۇل مەنىڭ پوستكەڭەستىك ەلدەردە ءوتىپ جۇرگەن سايلاۋلارعا بايقاۋشى رەتىندە العاشقى قاتىسۋىم ەمەس. قازاقستاننىڭ وزىندە سايلاۋعا 3 رەت بايقاۋشى بولىپ كەلدىم. سوندىقتان, وزگە ارىپتەستەرىمە قاراعاندا وسىعان دەيىنگى سايلاۋلارمەن سالىستىرا وتىرىپ ايتا الاتىنداي تاجىريبەم بارشىلىق. ءارى عىلىمي جۇمىستارىم ورتالىق ازيا مەن قازاقستانعا باعىتتالعاندىقتان, وسى سايلاۋعا قاتىسۋىمنىڭ مەن ءۇشىن ءمانى زور ەكەندىگىن دە ايتا كەتەيىن. بۇل مەملەكەتتەگى ساياسي دامۋدىڭ ىشكى مازمۇنى مەن ماعىناسىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلە تۇسۋگە مۇمكىندىك جاسايتىندىقتان, عالىم رەتىندەگى قىزىعۋشىلىعىمنىڭ دا كوڭىلىمنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە جاتقانى ايان. قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس سايلاۋعا وزگە ەلدەردىڭ ىقىلاسى قانشالىقتى بولعانىن كەلگەن بايقاۋشىلاردىڭ سانىنان-اق باعدارلاۋعا بولادى. جانە ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى جەر-جەردەن كەلگەن بايقاۋشىلاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن, توسقاۋىل قوياتىنداي ينەدەي دە كىنارات بولماعانى. مەن سايلاۋ بارىسىندا ادەيىلەپ اسكەري ءبولىم, ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندەگى ۋچاسكەلەرگە بارىپ, ولارداعى داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنە بايقاۋشىلىق اتقاردىم. بارلىعىندا دا داۋىس بەرۋ اشىق تۇردە, وتە ءبىر جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلدى. مۇنى تەك مەن عانا ەمەس, وزگە مەملەكەتتەردەن كەلگەن بايقاۋشىلار دا ايتىپ, سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋداعى ىسكەرلىككە ريزا بولىستى. جالپى, قازاقستاندا ءاربىر سايلاۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيى جوعارى كەلەدى. ونى مەن سياقتى بىرنەشە سايلاۋعا قاتىسقاندار باتىل تۇردە ايتادى. وسى جولعى سايلاۋ تۋراسىندا مەن اۆستريالىق ءبىر ارىپتەسىممەن پىكىرلەسىپ قالدىم. سوندا ول ايتتى: «بۇل مەن كورىپ جۇرگەن سايلاۋلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءمولدىرى بولدى. حالىقتىڭ داۋىس بەرۋگە قۇلشىنىسى قانداي جوعارى», دەپ تاڭعالدى. بۇل – قازاقستان دەموكراتياسىنىڭ بولاشاعى مول دەگەن ءسوز.
– ءسىز جاڭا عانا ەلىمىزدەگى بىرنەشە سايلاۋعا قاتىستىم دەپ قالدىڭىز. ايتىڭىزشى, ول سايلاۋلاردىڭ وسى سايلاۋدان وزگەشەلىگى بولدى ما؟ بولسا قانداي؟
– ءبىرىنشىسى, سايلاۋ وتكىزۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارىلاۋى. سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحاتتىڭ ەشقانداي اگرەسسياسىز وتكىزىلۋى. ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىندا مىنەپ, شەنەۋ, نامىسقا تيۋ ءتارىزدى نارسەلەردىڭ بايقالماۋى. ءبىز مۇنى ىشىمىزگە ءتۇيىپ, ەلىمىزدە وتەتىن سايلاۋ ۇدەرىسىندە پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستاننان ادىستەمەلىك قۇرالدار الىپ كەتپەكشىمىز. ءوزىڭىز بىلەسىز, رەسەيگە بىرنەشە سايلاۋ تولقىنى كەلە جاتىر. مەملەكەتتىك دۋما جانە 2012 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. ءبىز سىزدەردەگى تاجىريبەنى زەرتتەپ, وزىمىزدە پايدالانۋ جاعىن قاراستىرۋىمىز قاجەت. ەكىنشىسى, مۇنداعى حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى. قازاقستاندىقتار وزدەرى تۋرالى باتىستا قالىپتاسقان گەوساياسي جاعىنان ءبىر شىعاندا جاتقان, ارتتا قالعان, «ساياسي قورىقتا» ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دەگەن ۇعىمدى بۇزدى. تاعدىرلارىن وزدەرى شەشە المايدى, وركەنيەتتى تۇردە تاڭداۋلارىن جاساي المايدى دەگەندەردىڭ قانشالىقتى قاتەلەسكەندىگىن دالەلدەدى.
ەگەر وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ مىقتى سەكىرىسىمەن الەمدى تاڭقالدىرعان سينگاپۋر, مالايزيا ەلدەرى ءىجو-ءسىن 3-6 ەسەگە وسىرسە, قازاقستان بارىسى 12 ەسەگە سەكىرتتى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟
ياعني, قازاقستان دەموكراتياسىنىڭ سينونيمدەرى «كەدەيشىلىك», «انارحيا» ەمەستىگىن دالەلدەدى, قازاقستاندىقتار دەموكراتيالىق دامۋدىڭ ادەمى ءتۇرىن كورسەتتى. قازاقستاندىقتار دەموكراتيانىڭ سەنىم, ءتارتىپ بار جەردە جاقسى ءونىم بەرەتىنىن تانىتىپ, 20 جىل ەلىن ورگە سۇيرەگەن كوشباسشى ساياساتىنا سەنەتىندىكتەرىن كورسەتتى. ال سەنىم دەگەنىڭىز وڭايلىقپەن كەلەتىن دۇنيە ەمەس. قازاقستاندىقتار نازارباەۆقا داۋىس بەرۋلەرى ارقىلى وسى تاڭداعان دامۋ جولىنىڭ ءارى قاراي جالعاسقانىن قالايتىنىن كورسەتتى. جانە ءبىر ەرەكشەلىك, نازارباەۆتىڭ سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات ۇدەرىسى شوۋ تۇرىندە وتكەن جوق. حالىقتى الداۋسىراتىپ بولسا دا داۋىس بەرۋگە اكەلۋدىڭ نىشانى دا بايقالمادى. ءبىز وسى سايلاۋالدى ناسيحاتقا مونيتورينگ جۇرگىزگەندە بارلىعىنىڭ بىردەي دارەجەدە ناسيحاتتالعانىنا كوزىمىز جەتتى. سايلاۋشى بارلىق ۇمىتكەردىڭ باعدارلاماسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى, سوسىن بارىپ تاڭداۋىن جاسادى. وسى جەردە راديكالدى وپپوزيتسيانىڭ سايلاۋعا قاتىسپايمىز دەگەن ويلارىن ەش قابىلداي المايتىنىمدى ايتقىم كەلەدى. بۇل – سەسسيانىڭ بولاتىنىن بىلە تۇرا دايىندالمايتىن ستۋدەنتتى كوزگە ەلەستەتەدى, ەگەر ولار وزدەرىنىڭ ساياسي كارەرالارىنا وسىلاي قاراسا, وندا ولار ەلىنىڭ بولاشاعىنا دا سولاي قارايدى دەپ باعامداۋعا بولاتىن سياقتى. وپپوزيتسيانىڭ مىندەتى – بيلىك كورمەي قالعان تۇستاردى بايقاپ, بيلىككە ونى شەشۋدىڭ جولدارىن ايتىپ وتىرۋ. وپپوزيتسيانىڭ قاجەتتىگى – مەملەكەتتىك بيلىكتى تۇرالاتۋعا ەمەس, قايتا ونى جەتىلدىرە تۇسۋگە, تۇپتەپ كەلگەندە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە جۇمىس جاساۋىندا. ماسەلە, ەگەر بەينەلەپ ايتسام, كاپيتان تۇعىرىنان كورىنبەيتىن ريفتەردى كەزىندە بايقاپ قالىپ, كەمەنى دىتتەگەن جەرىنە جەتكىزەتىن وپپوزيتسيانىڭ بولۋىندا. قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى سىرتقى ساياساتتاعى قارىمدىلىعىنان دا كورىنەدى. ءبىز پوستكەڭەستىك ەلدەردە مەملەكەتتىلىكتىڭ شاتقاياقتاپ قالعانىنا دا, وكىنىشكە قاراي, كۋا بولۋدامىز. ول ەلدەر دەموكراتيالىق سايلاۋلاردىڭ جاقسى ءبىر ۇلگىلەرىنە قول جەتكىزۋلەرى دە مۇمكىن. ماسەلەن, قىرعىزستاندى الايىق. ولاردا جاقىندا عانا دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا جاۋاپ بەرەتىن سايلاۋ ءوتتى. الايدا, ولار مەملەكەتتىلىكتىڭ ءمانىسىن جوعالتىپ الدى. قازىر سىنعان كەسەنى قۇرساۋلاعانداي كۇي كەشۋدە. بۇل – وتە ءبىر وكىنىشتى جاعداي. ارينە, ەشبىر ەل مۇنداي تاعدىردى قايتالاعىسى كەلمەيدى.
– ءسىزدىڭ قازاقستاننىڭ دوسى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. ايتىڭىزشى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى ءوزىنىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرعان عالىم رەتىندە قازاقستان بولاشاقتا نەدەن ساق بولۋى ءتيىس دەپ ويلايسىز؟
– مەن قازاقستان ەكى نارسەگە بايقاس بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشى, وسى سايلاۋ بارىسىندا ءىرى قالالاردا سايلاۋشىلاردىڭ 70 پايىزى كەلگەنى انىقتالدى. ءبىز, رەسەيلىكتەر, ونىڭ 63 پايىز بولاتىنىنا ەتىمىز ۇيرەنگەن. بۇلار كىمدەر؟ ءىرى قالالاردا وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا باي ادامدار ءومىر سۇرەدى. ولار مەملەكەتتەگى پروبلەمالاردى مەنىڭ پروبلەمام دەپ باس اۋىرتىپ جاتپايدى. كوپ اقشامىزبەن ايدا دا, جۇلدىزدا دا, وزگە قۇرلىقتا دا, لوندون مەن پاريجدە دە جاقسى تىرشىلىك ەتەمىز دەگەن سەنىمدەرى بار. ال نازارباەۆ جوبالارى وسى از عانا باي توپقا ەمەس, نەگىزىنەن ورتا دەڭگەيدەگى قالىڭ كوپشىلىككە ارنالۋدا. قازاقستان ءۇشىن جوعارىدا ايتىلعان لۋي ۆيتوننىڭ سومكەسىن اسىنىپ, كونۆەيەردە ەمەس, قولدان قۇراستىرىلعان قىمبات كولىككە وتىراتىندار وسى ەلدە ءجۇرىپ بايلىققا كەنەلگەندىكتەن, ونىسىمەن مەملەكەتپەن ءبولىسۋ قاجەتتىگى. مەن ونى تارتىپ الۋ قاجەت دەگەن ويدان مۇلدەم اۋلاقپىن, مەنىڭ ويىم, ەگەر ولار بيزنەستە جەتىستىككە جەتسە, سونىڭ ۇزدىك جولدارىن مەملەكەتتىك باسقارۋعا ەندىرسىن دەيمىن. ويتكەنى, ەل ەۋروپالىق كوزبەن قاراساڭ, ۇلان-بايتاق جەردى الىپ جاتىر. وسى الىپ مەكەندەگى ارتتا قالعان جەرلەردى ورگە سۇيرەۋگە جوعارىدا ايتىلعان بايلار اتسالىسۋى كەرەك. سوسىنعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, ساياساتقا جاستاردىڭ قۇلشىنۋى. مەن وسى سايلاۋعا كونستيتۋتسياعا سايكەس 40-تان اسقان ازاماتتار ۇمىتكەر رەتىندە قاتىسا ما دەپ ويلاعان ەدىم.
تاۋەلسىزدىك العاندا 20-دان ەندى اسقاندار ەلدىڭ بولاشاعى جايىندا نە ويلايدى؟ نازارباەۆ ۇستاعان جولدى ولار قالاي جالعاستىرۋدى كوزدەيدى؟
وسى ساۋالدارعا قالاي جاۋاپ بەرىلەدى دەگەن وي بولاتىن. نازارباەۆتىڭ ءبىر كەرەمەتتىگى – ول بوس ۋادەنىڭ, قۇرعاق ءسوزدىڭ ادامى ەمەس. ول وتكەن جىلى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىندە وتە ءبىر ۇتىمدى وي ايتتى. وكىنىشكە قاراي, سول ءسوزدى ىشتە دە, سىرتتا دا ونشا ۇعىنعاندار جەتىسپەي قالدى. نازارباەۆ قازاقستاننىڭ وسى 20 جىل ىشىندە 100 جىلدا جەتەتىن جەتىستىككە جەتكەنىن ايتىپ, ال مەملەكەتتىڭ جەمىستى جوباسىن تولىق ورىنداۋ ءۇشىن 40-50 جىل كەرەك ەكەنىن ءبىلدىردى. ال قانداي ءبىر ۇزاق جاسادى دەيتىن ساياساتكەردىڭ ءوزى 50 جىل مەملەكەت باسىندا وتىرا المايدى. سول سەبەپتەن, دامىعان مەملەكەتتى قۇرۋ – بىرنەشە بۋىننىڭ ءىسى. ەندەشە, نازارباەۆتىڭ سەنىمدى جاستاردان ءىزباسارى بولۋى ءتيىس. سوندا ۇلت كوشباسشىسىنىڭ بارلىق العا قويعان يگىلىكتى ماقساتتارى ورىندالادى. مەن ءوزىمدى قازاقستاننىڭ شىنايى دوسى دەپ بىلەمىن. سوندىقتان بارلىق ويلارىمدى دوس پەيىلدەن شىقتى دەپ قابىلدايدى دەپ ويلايمىن. بار پەيىلىممەن قازاقستاننىڭ كوركەيە تۇسكەنىن قالايمىن. ماعان ءوز ەلىمدە: «سەن قازاقستاندى نەگە ۇلگى ەتە بەرەسىڭ؟ بىزدەن جەرى از, ەكونوميكالىق قۋاتى دا تومەن ەل بىزگە قالاي ۇلگى بولادى؟» – دەيتىندەر دە تابىلادى. مەن ولارعا قازاقستاندىق باسقارۋ ۇلگىسىن ۇيرەنىڭدەر, ولار الەمدىك تاجىريبەدەن وزدەرىنە كەرەكتەرىن ءتيىمدى پايدالانىپ جاتىر. 20 جىلدا العان اسۋلارى نەگە ۇلگى بولمايدى, دەپ قارسى ءۋاج ايتامىن.
– ءسىز قازاقستاننان ۇيرەنەتىن جايلارىمىز بار دەيسىز.
ال قازاقستان رەسەيدەن نەنى ۇيرەنۋى ءتيىس؟
– ارينە, وسى ساۋالىڭىزعا وراي مەن وسى جەردە ەكى ەلگە ورتاق ماسەلەلەردى ءسوز ەتە كەتسەم دەيمىن. ءبىز بىرلەسە جاقسى جوبانى قولعا الدىق. ول – كەدەن وداعى. بۇل – جاڭا گەوەكونوميكالىق مىقتى ورتالىق قۇرۋعا باراتىن جول. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ەكى الىپتىڭ – ەۋرووداق پەن قىتايدىڭ ورتاسىندا جاتىر. سوندىقتان ءبىزدى شەت ايماقتار رەتىندە نە ەۋرووداق پايدالانادى نەمەسە قىتاي اسسيميلياتسياعا ۇشىراتىپ جىبەرۋى مۇمكىن. بۇل – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ شىن مانىندە تاۋەلسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن ۇلكەن پروبلەما. وداق قۇرۋ ارقىلى ءبىز وسىنىڭ الدىن الدىق. ال ول جەمىستى بولۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز كۇشتەرىن بىرىكتىرە ءتۇسۋى ءتيىس. مىسالى, رەسەيدىڭ ەكونوميكاسى باتىسىندا – ەۋروپامەن, شىعىسىندا قىتايمەن قويان-قولتىق ارالاسا دامۋدا. ال ءسىبىر نازاردان تىس. نەگە وسى ءسىبىر ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە قازاقستان ارالاسپايدى؟ بۇدان ەكى ەل دە ۇتار ەدى. ءبىز قازاقستاندى يندۋستريانى دامىتۋدى ءتيىمدى ۇيىمداستىرا الاتىن دونور ەسەبىندە كورەمىز. ءبىزدىڭ وسى ايماقتاعى تاماشا عىلىمي الەۋەتىمىز توقىراۋعا كەلىپ تىرەلىپ قالعانداي. مىنە, وسىنداي جوبالاردى بىرىگە اتقارساق, ءبىزدىڭ جوعارىدا ايتىلعان قاۋپىمىز سەيىلەدى. وسىلايشا, ءبىز ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيرەنۋ ارقىلى مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتا تۇسەتىنىمىزگە كامىل سەنەمىن. قاراپ وتىرساق, ءبىزدىڭ ءدىلىمىز وتە جاقىن, ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇعىنىسۋىمىزدىڭ دەڭگەيىن وزگەلەرمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. نازارباەۆشا ايتسام, ءبىز قۇداي قوسقان كورشىلەرمىز. – اعىنان اقتارىلىپ, دوس پەيىلدەن كوسىلە ايتقان اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.
