مىنە, وسىنداي ۇلى مۇرات جولىندا باسىن بايگەگە ءتىگىپ, قۋ جانىنان بەزىنىپ, ەلدىك ىسكە ەكى بىلەكتى ءتۇرىپ كىرىسكەن الاش قوزعالىسىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل ءجۇز جىل تولىپ وتىر. مەرەيلى داتا اياسىنداعى شارالار باستالىپ كەتتى. بۇل ىستەن سىر بويىنداعى اعايىن دا شەت قالماق ەمەس. سول سىيدىڭ ەڭ ۇلكەنى – قىزىلوردا قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنان الاشتىڭ جانە تۇركى الەمىنىڭ ارداقتىسى مۇستافا شوقايعا ارنالىپ ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ايماق تۇرعىندارىن وسىناۋ ەلەۋلى وقيعامەن قۇتتىقتادى.
– مۇستافا شوقاي – كەز كەلگەن ءىرى تاريحي قۇبىلىس سەكىلدى بىرجاقتى سيپاتتاۋعا بولمايتىن, ۇيرەنشىكتى قالىپقا سالۋعا كەلمەيتىن تۇلعا. ول سول زامانداعى اسا كۇردەلى عالامدىق تاريحي پروتسەستىڭ بەل ورتاسىندا, ەپيتسەنترىندە ءجۇرىپ, تۇركى الەمىنىڭ, ءوز ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا تىرىستى. سوندىقتان, مۇستافا شوقاي اق پەن قىزىلعا نەمەسە قوڭىرعا جاق, يا قارسى بولدى دەگەن قارابايىر تۇسىنىككە سىيمايدى. ول ءوزىنىڭ بۇكىل عۇمىرىن, كۇللى قاجىر-قايراتى مەن اقىل-ويىن تۋعان حالقىنىڭ, ءتۇبى ءبىر تۇتاس تۇركى جۇرتىنىڭ بىرىگىپ وركەندەۋىنە ارنادى,– دەدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.
سونداي-اق, سالتاناتتى شارادا ۇعا اكادەميگى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى دوسمۇحامبەت كىشىبەكوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلى ۇلى تۇلعانىڭ ۇلاعاتىن ايتتى.
ەسكەرتكىش قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, قىزىلوردا مەديتسينالىق كوللەدجىنىڭ, ي.ابدىكارىموۆ اتىنداعى قىزىلوردا اگرارلىق تەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ عيماراتتارى شوعىرلانعان اۋماقتا ورنالاستى. ەسكەرتكىشتى قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ ءمۇشەسى, ءمۇسىنشى كوشەر بايعازيەۆ سومداعان. شوقاي ەسكەرتكىشىنىڭ جالپى بيىكتىگى 12 مەتردى قۇرايدى.
مۇستافا شوقاي ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنان سوڭ «الاش مۇراسى جانە تاۋەلسىز قازاقستان» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا باستالدى. القالى جيىندى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جانە قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى بىرىگىپ وتكىزدى. كونفەرەنتسياعا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, وزبەكستان مەن تۇركيادان كەلگەن ءجانە وتاندىق تاريحشى عالىمدار قاتىستى. باسقوسۋدى جۇرگىزگەن وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى ناۋرىزباي بايقاداموۆ الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان شارانىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
جيىندى اشقان ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ: «ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «وتكەندى تانۋ, تاريحتى تەرەڭ پايىمداپ, وعان ءادىل باعا بەرۋ پاراساتتىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى», دەگەن بولاتىن. سىر ءوڭىرى تاريحقا تاعزىم جاساۋ مەن تۇلعالاردى ۇلىقتاۋدا تالاي يگى باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ومىرگە كەلىپ, بۇگىندە ات جالىن تارتىپ مىنۋگە جاراپ قالعان ۇرپاق وسى تاعىلىمنان سۋسىنداپ, بيىكتەپ بارادى», دەدى. سونداي-اق, ول كونفەرەنتسيانىڭ «الاشتىڭ اناسى» اتاعان قاسيەتتى سىر جەرىندە ءوتۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانىنە توقتالدى. سىر بويى – ەرتە زاماننان الاش جۇرتىنىڭ تابان تىرەر تىرەگى. قىزىلوردا استانا بولعان ۋاقىتتا ۇلتىمىز «قازاق» اتاۋىنا قايتا يە بولدى, ونەر-ءبىلىم وردالارىنىڭ نەگىزى قالاندى, ۇلت زيالىلارى وسى قالاعا شوعىرلانىپ, مەملەكەتتىڭ بولاشاق باعدارى شەشىلدى. اكىم سىر بويىنداعى شاھاردىڭ بۇگىنگى كەيپىنە دە توقتالدى. قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى قىزىلوردا قالاسىنىڭ جاڭا ورتالىعى – سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنا سالىناتىن جاڭا قالادا قازتسيك عيماراتىنىڭ ءۇلگىسىمەن مۋزەي ءۇيىنىڭ اشىلاتىنىن ايتتى. كونفەرەنتسيادا بايانداما جاساعان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور حانكەلدى ءابجانوۆ الاش قوزعالىسى ۇلتتىق تاريحىمىزدى ينتەللەكتۋالدىق جانە ءباسەكەگە قابىلەتتىلىك ءولشەمدەرى بويىنشا الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ دەڭگەيىنە كوتەرگەنىن اتاپ ءوتتى. زامانىنان وزىپ تۋعان الاش قايراتكەرلەرى ۇلتىن ازاتتىققا جەت-
كىزۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ۇسىندى. وندا ۇلتتىڭ بىرلىگى, رۋحاني كەمەلدىگى ۇلىقتالدى. پروفەسسور الاش كوسەمدەرىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى باسىلىمداردا جارىق كورگەن ماقالالارىنان ءۇزىندىلەر كەلتىردى. الاش كوسەمدەرىنىڭ قىتايداعى مانچجۋر بيلىگىن قۇلاتقان سۋن ياتسەن, ءۇندىستان تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ماحاتما گاندي سياقتى ەلدىڭ ازاتتىعىنا وزەك بولاتىن وزىندىك تالاپتارى بولعانىن ورتاعا سالدى. الاش كوسەمدەرىنىڭ جالپىادامزاتتىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تەڭدەي قاستەرلەگەنىن ايتتى. پروفەسسور ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى الاش ۇستانىمىمەن استاسىپ جاتقانىنا توقتالدى.
كونفەرەنتسيادا «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق باسقارما توراعاسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دارحان قىدىرالى بايانداما جاسادى. الاشتىڭ جانە مۇستافا شوقايدىڭ تاعىلىمىن تەرەڭ زەرتتەگەن عالىم جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ءبىرنەشە ماسەلەگە توقتالدى. بيىل دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن 1917 جىلعى وقيعالارعا 100 جىل تولدى. جالپى, ادامزات تاريحىنداعى وسى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ قازاق تاريحىندا قالدىرعان ىزىنە جاڭاشا باعا بەرىلۋى كەرەك. الاش ارىستارىنا اقپان توڭكەرىسى از عانا ءۇمىت سىيلاسا, قازان توڭكەرىسى قاسىرەت اكەلدى. زەرتتەۋشى عالىم ءدال وسى جىلى پەتروگرادتا بولعان مۇستافا شوقاي قابىلداعان شەشىمگە, ەلىنە تاۋەلسىزدىك الۋعا جاساعان تالپىنىسىنا باعا بەردى. «كەيبىر تاريحشىلار الاش پەن ءتۇركىستاندى ءبولىپ قارايدى. مۇستافا شوقاي الاش مۇحتارياتىنا دا, تۇركىستان ۇكىمەتىنە دە قىزمەت ەتتى. ونىڭ ومىرلىك كرەدوسى – «ءبىر بولعاندا عانا ءىرى بولامىز» ەدى. شوقاي ايتقان, ماعجان اقىن جىرعا قوسقان تۇركىستاننىڭ اۋقىمى كەڭ. مۇستافا بۇل ۇعىمعا «تۇرىك ەلى, جۇرتى» دەگەن ماعىنا سىيدىردى. بۇكىل ورتالىق ازيانى, قىتاي قورعانىنان باستاپ كاسپيگە دەيىنگى القاپتى قوستى. تۇتاس تۇركىستان مەن ورتالىق ازيانىڭ ازاتتىعىن ارماندادى», دەدى دارحان قۋاندىق ۇلى.
تاعى ءبىر ماسەلە – مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياعا كەتۋى. ول ەميگراتسياعا كەتپەي تۇرىپ, كۇرەستىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتى. تاريح ونىڭ سىرت ەلگە كەتىپ قالعانىنىڭ دۇرىس بولعانىن كورسەتىپ وتىر. م.شوقايدىڭ 12 تومدىق ەڭبەكتەرى بىزگە سول زاماننىڭ ايناسىن كورسەتتى. سول ءداۋىردىڭ اقيقاتى مەن تارتىستارىن, بۇلتارتپاس شىندىعىن وسى ەڭبەكتەردەن بىلدىك. بۇل – تۇركىستان تاريحىنداعى ەڭ العاشقى ساياسي ەميگراتسيا ەدى. كەيدە الاش ارداقتىلارىن ءبولىپ-جارۋ, ولاردىڭ ءبىر-ءبىرىمەن قارىم-قاتىناسى تالقىلانىپ جاتادى. بۇل جايىندا مۇستافا شوقاي ەلدى الاپات اشتىقتان امان الىپ قالۋ ءۇشىن كەيىنگى بۋىن جاستار بولشەۆيزممەن ءبىرىگىپ, قارەكەت ەتۋى كەرەك دەگەن ويىن جازعان. الاشورداشىلاردىڭ ءبىر-ءبىرىن ايىپتاعان ماقالالارىنىڭ تۇپكى ماقساتى – ءبىر-ءبىرىن ساقتاۋ, قورعاۋ بولدى. بۇلاردى نەگىزگە الىپ, پىكىر ايتۋ تاريحتىڭ ادىستەمەسىن بىلمەستىكتەن تۋىنداپ وتىر.
عالىم «تۇركىستان لەگيونىنا» قاتىستى ءتۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ءالى دە كەزدەسەتىنىن اتاپ ءوتتى. م.شوقاي 1940 جىلى جازعان ماقالاسىندا «ستالين دە, گيتلەر دە – ادامزاتقا تونگەن الاپات» دەگەن. مۇنداي پىكىردە بولعان ادامدى فاشيستەردىڭ امان قالدىرۋى ەكىتالاي بولاتىن. ءبۇگىندە مۇستافا شوقايدىڭ ارمانى تولىق ورىندالدى. ەلىمىز ورتالىق ازيادا, تۇركى الەمىندە يگى باستامالارعا ۇيىتقى بولدى. ەلباسى تۇركسوي, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ, تۇركپا-نىڭ نەگىزىن قالادى. ودان بەرىدە تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگى ءۇشىن تەر توگىپ كەلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن «تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى» دەۋدىڭ سىرى دا وسىندا بولسا كەرەك.
دارحان قىدىرالى ەلباسى تاپسىرماسىمەن ءتۇركى اكادەمياسى اتقارعان جوبالاردى اتاپ ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – تۇركى الەمىنىڭ ورتاق تاريحى. بۇل تاريح الداعى ۋاقىتتا بۇكىل تۇركى الەمىندە وقىتىلا باستايدى. عالىم جاقىندا جارىققا شىققان «جويىلىپ بارا جاتقان تۇركى تىلدەرى» تۋرالى ەڭبەكتى, اكادەميا شىعارعان باسقا دا كىتاپتاردى جۇرتشىلىققا تانىستىردى.
عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيادا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور مۇرات باقتيار ۇلى مۇستافا شوقايدىڭ ساياسي قايراتكەرلىگىن, ەميگراتسياعا دەيىنگى جانە ەميگراتسيا كەزىندەگى ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەر كەلتىردى. قايراتكەردىڭ ساياسي كوزقاراسىنىڭ قالىپ-
تاسۋىنا تۋعان توپىراعىنىڭ, وسكەن ورتاسى مەن شىققان تەگىنىڭ تيگىزگەن اسەرى تۋرالى ءاڭگىمەلەدى. تاشكەنت پەن پەتەربوردا وقىعان جانە قايراتكەرلىگى تانىلعان كەزەڭى جايىندا پايىمدارىن ورتاعا سالدى. پروفەسسور الاش تاريحىنا شوقايتانۋشى عالىمدار قوسقان ۇلەس تۋرالى دا تولىمدى مالىمەت ۇسىندى.
كونفەرەنتسيادا تۇركيانىڭ گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى گۇلجانات قۇرمانعاليەۆا ەرجيلاسۋن «جاديدشىلدىك جانە الاش زيالىلارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, دۇنيە جۇزىندە الاش زيالىلارى مەن ولاردىڭ مۇرالارىنا قىزىعۋشىلىق بار. جاپونيا, كورەيا, اقش, تۇركيا جانە ەۋروپانىڭ بىرنەشە ەلىنىڭ عالىمدارى بۇل تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيا قورعاعان. تۇركيادا قازاقستانعا بايلانىستى 400-گە جۋىق ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازىلعان. ونىڭ 200-گە جۋىعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن كۇرەسكەرلىگىنە ارنالعان ەكەن. الاش تاريحىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن سول كەزدەگى باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاريحىنا دا ء ۇڭىلۋىمىز كەرەك. تۇركيالىق پروفەسسور جاديدشىلدىك اعىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى يسمايل گاسپرالىنىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى تۋرالى ويلارىنا توقتالدى.
ودان ءارى ميرزو ۋلۋگبەك اتىنداعى وزبەكستان ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى كاحرامون رادجابوۆ الاش قوزعالىسى مەن تۇركىستان ايماعىنداعى كەڭەستىك رەجىمگە قارسى قارۋلى قاقتىعىستار جايىندا, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى كۇلپاش ءىلياسوۆا الاش اۆتونومياسى تۋراسىنداعى ساياسي ۇستانىمدار تۋرالى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى عابيت تۇياقباەۆ سىر سۇلەيلەرى شىعارماشىلىعىنداعى الاش يدەياسى حاقىندا باياندامالار جاسادى. وسىلايشا, سىر توپىراعىندا الاش قوزعالىسى مەن مۇستافا شوقايدىڭ ومىرىنە ارنالعان كەڭەس ءوز مارەسىنە جەتتى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا
