ءساتى ءتۇستى دەيمىز-اۋ, «قاراكوز نەگە گازەتتەردى جاعالاپ ءجۇر؟» دەپ جۇرت ءسوز عىپ جۇرەر. وسى سۇحباتتى بەرمەي-اق قويسام قايتەدى. ىڭعايسىز بولادى عوي» دەپ كەلىسىمىن بەرگىسى كەلمەدى اۋەلدە. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 200 مىڭنان استام وقىرمانى بار. وسىنشا وقىرمان ءسىز تۋرالى بىلگىسى كەلەدى» دەگەنىمىزدە, ءوزىنىڭ بۇل باسىلىمنىڭ تۇراقتى وقىرماندارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن ايتىپ, سۇحباتقا كەلىسىمىن بەردى.
دوسحانعا دومبىرا ۇيرەتتىم
– شىعىس قازاقستاننان شىققان العاشقى قوبىزشى قىز اتانۋ باقىتى ءوزىڭىزگە بۇيىرعان ەكەن. ءاڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن وسىدان باستايىقشى.
– 1964 جىلى سەمەيدەگى مۇقان تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەنىڭ قوبىز سىنىبىنا وقۋعا قابىلداندىم. ول ۋاقىتتا شىعىستا قوبىزشى دا, قوبىز دا جوق ەدى. ۋچيليششەنى بىتىرگەننەن كەيىن كۇرشىم اۋدانىنىڭ قۇيعان اۋىلىنداعى مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاستىم. جۇمىس دەگەن اتى عانا, كوپ ۋاقىت وتپەي قوبىزشى رەتىندە جان-جاققا كونتسەرتتەرگە شاقىراتىن بولدى. اتتاي قالاپ, جۇمىسقا شاقىرعاندار دا كوبەيدى. مەنىڭ مارقاكولگە بارعىم كەلدى. مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىن جان-جاققا كونتسەرتتەرگە, بايقاۋلارعا اپارىپ جۇرەمىز. جاسپىز. جالىنداعان كەزىمىز. مۇنداي ماماندى كىمنىڭ جىبەرگىسى كەلسىن؟ دوسحان ول كەزدە وسى مەكتەپتىڭ 10-سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن.
– دوسحان دەيسىز بە؟
– ءيا, دوسحان. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسحان جولجاقسىنوۆ. سول جىلى دوسحانمەن بىرگە وسكەمەن قالاسىنا كەلىپ, وبلىستىق تەلەديداردان جارتى ساعاتتىق كونتسەرتتى ۇسىندىق. دوسحان ءوز ەستەلىكتەرىندە بۇل جايىندا ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. قىر سوڭىمنان قالماي ءجۇرىپ دومبىرانى دا ۇيرەندى. دوسحان كەرەمەت ءانشى بولاتىن. مەكتەپتەگى وركەسترگە دە بەلسەندى قاتىسادى. سول جىلى دوسحان الماتىعا وقۋعا كەتتى.
ءبىر كۇنى كۇرشىمدە كەلە جاتسام, تۋ سىرتىمنان كەلىپ, ءبىرەۋ باس سالدى. قاراسام, دوسحان. «مەن ونەر ينستيتۋتىنا ءتۇستىم», دەيدى جىميىپ. كەيىننەن مەن كۇرشىم اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇرگەندە دوسحاننىڭ وسىندا كەلگەنى بار. قاتەلەسپەسەم, قاسىندا ءداستۇرلى ءانشى قاپاش ق ۇلىشەۆا بار. «مەنىڭ العاشقى ۇستازىم» دەپ تانىستىردى مەنى. ءان-كۇي ساباعىنان ءدارىس بەرگەنىم بولماسا, دوسحان تۋمىسىنان تالانتتى, ونەر ءۇشىن تۋعان جان دەپ بىلەمىن. مەن ءبالكىم, ونەر الەمىنە ەپتەپ قانا قاناتتاندىرعان, تالپىندىرعان بولارمىن.
– قوبىز تارتۋعا نەگە قۇمارتتىڭىز؟
– مەنىڭ قوبىزشىلىق ونەرگە كەلۋىمە سەبەپكەر بولعان – ۇلكەن اعام امانتاي. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءتورت قىز بىرگە وقىدىق. «قىزىلورداعا, پەدۋچيليششەگە كەتەمىز» دەپ ءوزىمىزشە ۇل بالالاردان ءبولەكتەنىپ, وقۋعا ازىرلەنىپ ءجۇرگەنبىز. ءبىر كۇنى اعام ايتتى: «قىزىلورداعا بارمايسىڭ. سەمەيدە مۋزىكالىق ۋچيليششە بار. سونىڭ قوبىز كلاسىنا باراسىڭ». ول كەزدە قاي جەردە قانداي وقۋ بارىن دا بىلمەيمىز. اعام ءبارىن ءبىلىپ, ويلاستىرىپ قويىپتى. جالپى, ءبىزدىڭ اۋلەت ونەرگە جاقىن بولدى. شەشەم دومبىرا شەرتەتىن. «قارا جورعا», «جورعا ايۋ», «اڭشىنىڭ زارى» سەكىلدى حالىق كۇيلەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىندايتىن. شەشەمنىڭ نەمەرە اعاسى بۋراتا ون ساۋساعىنان ونەر ساۋلاعان اتاقتى كۇيشى ەدى. 1961 جىلى ءسابيت مۇقانوۆ پەن قاليجان بەكقوجين قالعۇتى وڭىرىنە كەلگەندە بۋراتانىڭ ونەرىن جوعارى باعالاپ, سول ساپارلارىندا الماتىعا بىرگە الا كەتىپ, ون التى كۇي جازدىرىپ الىپتى. سودان نە كەرەك, سەمەيگە ۋچيليششەگە وقۋعا ءتۇستىم. قوبىزدى ءومىرى كورمەگەم. ءبىراق نەگە ەكەنىن كىم بىلگەن, قوبىزدى جاتسىنباي بىردەن مەڭگەرىپ كەتتىم. قوبىز ءۇيرەنۋى قيىن اسپاپتاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, وقۋشىلار ىسقىش (سمىچوك) ۇستاپ, جۇرگىزۋدى ءۇيرەنۋدىڭ وزىنە ءبىر-ەكى اي ۋاقىت ءوتكىزەدى ەكەن.
– سەمەيدە قوبىزدى كىم ءۇيرەتتى؟
– الماتىنىڭ كونسەرۆاتورياسىن ءبىتىرىپ كەلگەن گۇلزيا المەينوۆا دەگەن ۇستازىمىز بولدى. استراحان جاقتىڭ تۋماسى ەكەن. ءبىزدىڭ كۋرستا قوبىزدى ەكى-اق قىز وقىدىق. وعان دەيىن قوبىز كۋرسىندا وزگە وڭىرلەردىڭ قىزدارى عانا ءبىلىم الىپ, ءبىزدىڭ وبلىستان ەشكىم وقىماعان ەكەن.
ساقاتوۆتارمەن ءبىر ساحنادا ونەر كورسەتتىم
– كەزىندە مارقاكولدە وراز كاكەەۆ, مارات ساقاتوۆ, شايقۋالي ەسەنوۆ سىندى مايتالمان ونەرپازدارمەن ءبىر ساحنادا ونەر كورسەتكەنىڭىزدى بىلەمىز. سول شاقتاردى ەسكە الۋدىڭ ءساتى كەلىپ تۇرعان سەكىلدى...
– سەمەيدەگى ۋچيليششەنى بىتىرگەننەن كەيىن قۇيعاندا, ودان كەيىن قالجىرداعى مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە مەنى قوبىزشى رەتىندە جان-جاققا شاقىراتىندار كوبەيدى دەپ ايتتىم عوي جوعارىدا. وسكەمەندە كونتسەرت بولسا, ءبىرىنشى مەن بارامىن. الماتىدا كونتسەرت بولسا, تاعى دا مەن. ءسويتىپ ءجۇرگەندە, قالجىرداعى اپايىم ايتتى: «سەن ءوزىڭدى قيناماي مارقاكولدەگى مادەنيەت ۇيىنە بار», دەدى. ايگىلى ونەرپازدارمەن وسى مارقاكول ساحناسىندا جولىقتىق. قوبىز تارتۋمەن عانا شەكتەلگەم جوق, سپەكتاكلدەردە دە وينادىم. بۇل ۋاقىتتا سپەكتاكلگە دەگەن حالىقتىڭ قۇشتارلىعى كەرەمەت بولاتىن. گاسترولمەن بارعان جەرىمىزدىڭ بارلىعىندا ينە شانشار ورىن بولمايتىن.
وراز, مارات, شايقۋالي, راحمەتوللا, گۇلنارلار ناعىز ونەر ءۇشىن جارالعان جاندار ەدى عوي. ساحنادا وتتاي لاۋلايتىن. قانداي قياعا سالساڭ دا, قيسىنىن تاباتىن, ورگە سالساڭ, توسكە وزعان دەيتىندەي. ادامگەرشىلىكتەرى جوعارى, ونەرگە ادال ەدى. كاسىبي اكتەر بولماساق تا, سول كىسىلەردىڭ جانىندا ءجۇرىپ وقىعانداردان ارمەن ونەر كورسەتتىك. بىرىمىزدەن-ءبىرىمىز ۇيرەندىك. بىرىمىزگە-ءبىرىمىز ءۇيرەتتىك. 1972 جىلى مارقاكول اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە «حالىق تەاترى» اتاعىن الىپ بەردىك. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزىندە» وراز كاكەەۆ سىرىمنىڭ, مەن قاراگوزدىڭ ءرولىن سومدادىم. راحمەتوللا اعاي اسان دەگەن ءانشى, سال جىگىتتىڭ رولىندە وينادى. مارات دۋلات دەگەن جىگىتتىڭ ءرولىن سومدادى. كۇلدىرگىلىگى, ءازىلكەشتىگى سونداي, ول ساحناعا شىعا كەلگەندە, جىلاپ وتىرعان جۇرت قالاي ك ۇلىپ ءجىبەرگەنىن اڭعارماي قالاتىن. ءويتكەنى, ونىڭ تۇلا بويى, ءبۇكىل بولمىسىنىڭ ءوزى كۇلكى شاقىراتىن. تازا كومەديانىڭ ادامى ەدى عوي.
ساحنانى بىلاي قويعاندا, ماراتتىڭ قاراپايىم ومىردەگى جاي سوزدەرى, قىلىقتارى قاتارلاستارىن كۇلكىگە كومىپ ءجۇرەتىن. وراز جارىقتىق تا سونداي ەدى. راحاڭ, راحمەتوللا تۇراباەۆ تا كەرەمەت ونەرپاز ەدى. كومەديانى دا كەلىستىرىپ وينايتىن. تراگەديادا دا, درامادا دا قامشى سالدىرمايتىن. گۇلنار كەمەشەۆا دەگەن ءارىپتەسىمىز دە كورەرمەندەردىڭ العىسىنا بولەندى. نەسىن ايتاسىز, بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن ونەرپازدار ەدى. «قاراگوز» قويىلىمىندا وراز جارىقتىق جىلاعان كەزدە كوزدەن اققان جاسى ساقالىن جاۋىپ كەتەتىن. سونشالىقتى بەرىلە وينايتىن.
ءانشىنىڭ ءبارىن اۋليە كورەتىن بولدىق
– ايگىلى ونەرپازدارمەن بىرگە مارقاكول اۋدانىنىڭ ونەرىن ورلەتىپ, مەرەيىن اسىردىڭىز. ودان كەيىن كۇرشىم اۋدانىندا ۇزاق جىل مادەنيەت سالاسىندا ەڭبەك ەتتىڭىز.
– كۇرشىمدە 23 جىل ەڭبەك ەتتىم. ونىڭ 15 جىلىندا اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولدىم. دۇنيە ءىزدەگەن جوقپىز, اتاق قۋعان جوقپىز. بارماعان جەرىمىز, باسپاعان تاۋىمىز جوق. مالشىنىڭ ۇيىنە بارامىز. جالعىز كەمپىردىڭ الدىندا ولەڭ ايتىپ تۇراسىڭ, دومبىرا, قوبىز تارتاسىڭ. ارينە, ول كىسىلەردىڭ ەڭبەگى بار عوي. وعان وكىنبەيمىز. بىراق ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدى كىم باعالادى؟ كەيدە كىسىلەر سۇراپ جاتادى: «قانداي اتاعىڭىز بار؟» دەپ. «قاراكوز دەگەننەن باسقا اتاعىم جوق» دەيمىن قالجىڭداپ. قاراكوز دەگەن اتاعىمنان باسقا سەنسەڭىز, كۇنى بۇگىنگە دەيىن باسىمدا باسپانام دا جوق. بىرەۋدىڭ ءۇيىن جالداپ تۇرامىن. ۇلان اۋدانىنا 2001 جىلى كوشىپ كەلگەندە ءۇي ساتىپ العانبىز. ۇلكەن ۇلىم اۋىرىپ, ءۇيدى ساتۋعا تۋرا كەلدى. ۇيگە ارىز بەرىڭىز دەدى. بەرگەلى ءۇش جىلداي بولىپ قالدى. حابار جوق. ءوزىم كىسىنىڭ الدىنا بارىپ, جالىنعاندى جەك كورەتىن اداممىن. 70 جاسقا كەلگەندە كىمنىڭ الدىنا بارىپ ءموليىپ وتىرامىن؟! ەڭ باستىسى, ونەردى باعالايتىن ەل-جۇرت امان بولسىن. ءۇيدى قويشى, ۋاقىتى كەلگەندە شەشىلە جاتار.
– قازىر ءسىزدى تىگىنشىلىكپەن شۇعىلدانىپ ءجۇر دەپ ەستيمىز. راس پا؟
– ۇلان اۋدانىنىڭ قاسىم قايسەنوۆ كەنتىنە كوشىپ كەلگەنىمە 15 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالدى. ءبىراز ۋاقىت وسىنداعى مادەنيەت ۇيىندە جۇمىس ىستەپ, زەينەتكەرلىككە شىقتىم. بىراق زەينەتكەرمىن دەپ قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىراتىن زامان ەمەس. قازىر كيىم تىگۋمەن اينالىسامىن. بىرەۋدىڭ دۇكەنىنىڭ ءبىر ءبولمەسىن جالداپ وتىرمىن. تاڭەرتەڭ توعىزدا كەلەمىن, كەشكى توعىزدا قايتامىن. كيىمنىڭ بارلىق ۇلگىسىن ءتىگەمىن. قاسىم قايسەنوۆ كەنتىندەگى مادەنيەت ۇيىنە قاجەتتى كيىمنىڭ ءبارىن تىگىپ بەرىپ وتىرامىن. بۇكىل اۋىل ماعان كەلەدى.
– سوندا قاسيەتتى قوبىزدى تىگىن ماشيناسىنا اۋىستىردىڭىز با؟
– قوبىزشىلىق قۇداي بەرگەن ونەر. ونى قالاي تاستايسىڭ؟ ۇيدە قوبىزىم بار. قاجەت كەزدە تارتامىن. بىرەۋ ايتىپ ەدى: «ءسىز پەنسياعا شىققاندا قوبىز دا پەنسياعا شىعا ما؟» دەپ. سول ايتپاقشى, قوبىز ەشقاشان پەنسياعا شىقپايدى, مەن قوبىزدى ەشقاشان تاستامايمىن.
– سانالى عۇمىرىڭىزدى ونەرگە ارنادىڭىز. كورگەن, تۇيگەنىڭىز مول. بۇگىنگى قازاق ونەرى, ونەرپازدار جايىندا نە ايتاسىز؟
– بەس ساۋساق بىردەي ەمەس قوي, قاراعىم. بيبىگۇل تولەگەنوۆا سىندى 80-نەن اسسا دا, سىر بەرمەي ساحنادا سىرباز قالپىن ساقتاپ جۇرگەن جاندارعا سۇيسىنە قارايسىڭ. وسىنداي ءبىرتۋار ادامداردان كەيىنگى جاستار ۇلگى السا دەيسىڭ. بىراق «جيەنقۇلعا كەلگەندە شىقپايدى ءۇنىم» دەگەندەي, جاستارعا كەلگەندە كۇمىلجيتىنىمىز راس. قازىر جاس انشىلەرگە قۇدايداي تابىناتىن جامان ادەت تاپتىق. ءانشىنىڭ ءبارىن اۋليە كورەتىن بولدىق. ونەر دەگەن قاسيەتتى دۇنيە ەكەنىن ۇمىتقاندايمىز. قۇداي-اۋ, قازىر لاقتىرعان تاسىڭ انشىگە تيەدى. سولاردىڭ بىرەۋىنىڭ دە اتىن بىلمەيمىن. كەزىندە حالىق «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلىن ءسۇيىپ تىڭدايتىن. ءالى دە قۇرمەتتەيدى. قازىر دە انسامبلدەر كوپ قوي. سونىڭ ىشىندە مەيرامبەكتەردىڭ «مۋزارتى» مەن «قوڭىر» توبىن عانا ايتار ەدىم.
– وكىنىشىڭىز بار ما؟
– ەشتەڭەگە دە وكىنبەيمىن. ءبىز تۋرالى بىرەۋ جاقسى ايتادى, بىرەۋ جامان ايتادى. سونىڭ جاقسى ايتاتىندارى كوپ شىعار دەپ ويلايمىن. ەل اراسىندا كوپ جۇرەمىز. قاپتاعان اتاقتىڭ نە كەرەگى بار, ەگەر سەنى ەشكىم بىلمەيتىن, تانىمايتىن بولسا. قۇدايعا شۇكىر, ەشقانداي اتاعىم بولماسا دا, ەلدىڭ ءبارى تانيدى, بىلەدى. قاي جەرگە بارساق تا, قۇرمەتتەپ جاتادى. بۇدان ارتىق نە كەرەك؟
– قاراكوز ابدىكەقىزى, «ەگەمەننىڭ» وقىرماندارىنا قانداي تىلەك ايتاسىز؟
– گازەت باسشىلىعىنا ونەر, مادەنيەت تاقىرىبىنا ءجيى قالام تارتىپ, وڭىردەگى ءبىز سەكىلدى ونەر ادامدارىن ىزدەپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتقاندارى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. گازەتتىڭ ءار ءنومىرىن اسىعا كۇتەمىز. جاقىندا نازىك جاندىلاردىڭ قۇرمەتىنە «ايەل الەمى» دەگەن ارنايى بەت اشقاندارىڭىزدى كورىپ قۋانىپ قالدىق. گازەتتىڭ وقىرماندارىن الداعى ۋاقىتتا دا وسىنداي تۇششىمدى ءدۇنيەلەرمەن قۋانتا بەرىڭىزدەر.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە العىس بىلدىرەمىز.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات قاسىم, "ەگەمەن قازاقستان"
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن مەرەي قايناروۆ
