ۇلى سانجاردىڭ ءولىمىنەن كەيىن سەلجۇك سۇلتانى مالىك شاحتىڭ مۇراگەرلەرى وبسەرۆاتورياعا ماتەريالدىق كومەك بەرۋدى توقتاتقان. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, ومار حايام بۇل قولجازبانى 1157 جىل شاماسىندا سەلجۇك سۇلتاندىعىنىڭ جاڭا بيلەۋشىلەرىنە وبسەرۆاتوريانىڭ عىلىمي ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا جازعان.
«ناۋرىزناما» − كۇنتىزبە تاريحى مەن وعان بايلانىستى رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋى, يسلامعا دەيىنگى يران جەرىندە ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ قالىپتاسۋى, تويلانۋى, مەرەكەگە قاتىستى اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر, ونىڭ اتريبۋتتارى جايىندا جازىلعان بىرەگەي تۋىندى.
بۇل شىعارمانى العاش يران زەرتتەۋشىسى مۋجتابا ميناۆي اعىلشىن جانە پارسى تىلدەرىنە اۋدارىپ, 1933 جىلى عىلىمي اينالىمعا ەندىرگەن. قازىرگى تاڭدا وسى نۇسقا ورىس جانە ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تىلىنە, سونداي-اق, قازاق تىلىنە دە اۋدارىلعان.
قولجازبا تاريحي دەرەكتەر مەن سول زاماندا حالىق اراسىندا تارالعان اڭىز جەلىسىنە نەگىزدەلىپ جازىلعان.
ومار حايام قولجازباسىندا كەلتىرگەن اڭىز بويىنشا, پارسى ەلىنىڭ ەرتە داۋىرلەردەگى ءتاڭىرى يزيد كۇندى جاراتاردا وعان ەرەكشە ىقىلاس-مەيىر توككەن, كۇنگە ۇنەمى قوزعالىستا بولۋدى بۇيىرعان. كۇن ءوزىنىڭ جىلدىق اينالىمىندا ءاربىر جۇلدىزدى ءبىر ايدا باسىپ وتەدى. ون ەكى جۇلدىزدىڭ ءبىرى امالعا كۇننىڭ ءبىرىنشى كىرگەن كۇنى, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى, كوكتەمنىڭ باستالعان كۇنى بولىپ ەسەپتەلەدى. پارسى پاتشالارى ءدال وسى كۇندى ايرىقشا اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بارشاعا مالىمدەپ, مەيرام دەپ جاريالاعان. وسى اڭىز جەلىسى بويىنشا پارسى الەمىنىڭ ءبىرىنشى پاتشاسى كايۋمارس تاققا وتىرعاننان كەيىن جىلدىڭ ءار ايى مەن كۇنىنە ات قويۋعا, ادامدار ءبىلىپ وتىرسىن دەپ جىلناما جاساۋعا جارلىق بەرگەن. جىلدىڭ باسى پارسىشا فارۆاردين (ناۋرىز) ايى اتالدى. كايۋمارس جىل ەسەبىن جاساعان سوڭ قىرىق جىل ءومىر كەشكەن, ودان سوڭ تاققا حۇشاڭ, ودان سوڭ تاحمۇراس, مۇنان كەيىن ءجامشيد وتىرعان. جىلدىڭ باسى – مەيرام كۇنىنە «ناۋرىز» دەگەن اتتى وسى ءجامشيد بەرگەن. ونىڭ پاتشالىعى تۇسىندا يراندى اجداھا-پاتشا زاكھاق دەگەن اتپەن بەلگىلى بايۋراسپ باسىپ الادى, ءارى حالىققا قاتتى ازار بەرەدى. كەيىن ءجامشيد اۋلەتىنەن شىققان افريدۋن ونى ءولتىرىپ, تاققا وتىرادى. ول پاتشالىقتى قابىلداعان كۇنى مەيىر ايىنىڭ 21-نە (قازىرگى تاڭدا قىركۇيەككە) سايكەس كەلەتىن مەھىرگان مەيرامىن, ياعني سابانتوي مەرەكەسىن جاريا ەتكەن. زاكھاقتىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلعان حالىق بۇل كۇندى جاقسى كۇندەر حابارشىسى رەتىندە مەرەكەلەگەن.
ناۋرىزدى تويلاۋ افريدۋن تۇسىندا جالعاسىن تاپقان. كەيىن افريدۋن ءوز پاتشالىعىن ۇلدارى تۋر, ءسالىم, ەراجعا ميراس ەتكەن. تۋرعا – شىعىس تۇركىستان, موعولستان, ءامۋداريا اڭعارى, سولتۇستىك جانە ءوڭتۇستىك قىتايدى, سالىمگە – كىشى ازيانى, ەراجعا – پارسى ەلى مەن ءوز تاعىن بەرگەن. وسىلايشا ناۋرىز مەيرامى شىعىس ەلدەرىنە تارايدى. گۇشستاسپ پاتشالىعىنا دەيىن 940 جىل ۋاقىت وتكەندە زاراتۋشترا ءدىنى پايدا بولادى. گۋشستاسپ پاتشا ساراتان (جازدىڭ باسى) شارۋا ءۇشىن مولشىلىق ايى, الىم-سالىق تولەۋ ءۇشىن دە قولايلى اي دەپ, مەيرامدى وسى كۇنگە بەلگىلەگەن, ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن كىبىسە جىلىن ەسەپكە الدى. كىبىسە جىلىن ەسەپكە الۋ, ناۋرىز كۇنىن جازدا تويلاۋ ەسكەندىر زۇلقارنايىن (الەكساندر ماكەدونسكي – ب.ز.د. 365-323 جج.) زامانىنا دەيىن جالعاسىپ, ونىڭ تۇسىندا بۇل ءداستۇر دوعارىلعان. ارداشەر باباقان (226-251 جج.) تۇسىندا كىبىسە قايتا ەسەپكە الىنىپ, ناۋرىز تويى قايتا جاندانعان. نۋشاراۆان (531-579) تۇسىندا قايتا توقتاتىلدى دا, ال ماعمۇن پاتشا (813-833) ناۋرىزدى تويلاۋدى قايتا بۇيىرعان.
ناۋرىزدى تويلاۋ جالعاسىن تاپقانىمەن, پارسى ابىزدارىنىڭ كۇنتىزبەنى دۇرىس باقىلاپ وتىرماعاندىقتارىنان ناۋرىز 21-ءى كۇنى جىلدىڭ باسقا كەزەڭدەرىنە جىلجىپ وتىرعان. بۇل پارسى شارۋالارىن كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان. سەبەبى, ناۋرىزعا دەيىن زاتتاي تولەنىپ بىتەتىن سالىقتىڭ ۋاقىتى كەلگەندە ەگىن ءپىسىپ-جەتىلمەگەن. پارسى جەرىندە ەگىننىڭ العاشقى ناۋقانى ناۋرىزدا ءپىسىپ, حالىق سالىقتى مەرزىمىندە تولەگەن.
تاققا مۇتاۋاككيل وتىرعان سوڭ (847-861 جىلدار) 847 جىلى مۇحامبەت يبن ابدىلمالىك دەگەن ءۋازىرىنىڭ كەڭەسى بويىنشا ناۋرىز كۇنىن ساراتان ايىنان قايتادان فارۆاردين ايىنا اۋىستىرعان. بۇدان كەيىن سەيىستان ءامىرى (يران ءۋالاياتى) حالاف يبن احمەت تۇسىندا (892-902) باسقا كۇنتىزبە جاريالانعان.
ومار حايامنىڭ زامانىندا سەلجۇكتەر مەملەكەتى كۇن مەن اي كۇنتىزبەسىن قاتار قولدانىپ كەلگەن. كۇن قوزعالىسىنا نەگىزدەلگەن كۇنتىزبە بويىنشا كۇننىڭ جەردى اينالۋى 365, 2422 تاۋلىككە, ياعني 365 تاۋلىك 5 ساعات 48 مينۋت 46 سەكۋندقا تەڭ; اي كۇنتىزبەسىنىڭ نەگىزى ايدىڭ جەردى اينالۋ ۋاقىتىمەن 29, 5306 تاۋلىككە, ياعني 29 تاۋلىك 12 ساعات 44 مينۋت 3 سەكۋندقا تەڭ بولادى دا, 12 اي 354 كۇن 8 ساعات 48 مينۋت 36 سەكۋندقا تەڭ بولعان.
يسلام دىنىنە دەيىن ارابتار ورتاعاسىرلىق ەۆرەي, قىتاي حالقى سياقتى اي-كۇن كۇنتىزبەسىن قولدانىپ, 24 جىل تسيكلدا 13 اي قوسىلىپ وتىرعان. 631 جىلدان باستاپ مۇحاممەد پايعامبار 13 ايدى قوسۋعا تىيىم سالىپ, اي كۇنتىزبەسىن ەنگىزگەن. مۇسىلمانداردىڭ اي كۇنتىزبەسى 622 جىلدىڭ 16 شىلدەسىنەن مۇحامەدتىڭ مەككەدەن ءماديناعا قونىس اۋدارۋىنان باستالىپ, حيجرا جىلى 12 ايعا ءبولىنىپ, كۇن كۇنتىزبەسىنەن 10 كۇنگە قىسقا, 100 كۇن جىلىنا 103 اي جىلى تەڭ بولادى.
سەلجۇكتەر سۇلتانى مالىك شاح بيلىك باسىنا (1072-1092) كەلگەندە يسفاھاندا جاڭا وبسەرۆاتوريا سالدىرىپ, كۇنتىزبەنى قايتا جاساۋعا جارلىق بەرگەن. جاڭا كۇنتىزبە جاساۋعا حوراساننىڭ اتاقتى عالىمدارى ومار حايام, ابۋ-ل-مۋزاففار ال-يسفازاري, مايمۋن يبن نادجيب ال-ۆاسيتي, ت.ب. قاتىسقان. وسىلايشا 1079 جىلى جاڭا كۇنتىزبە جاسالىپ, كىبىسە جىلدىڭ تابيعي قوزعالىسى قايتا ەسەپتەلىپ, ناۋرىز مەيرامى 21 ناۋرىزعا, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى 21-نەن 22-نە وتەتىن ۋاقىتقا بەلگىلەندى. بۇرىنعى كۇنتىزبەدە جاڭا كۇنتىزبەدەن 16 كۇن ايىرماشىلىق بولىپ كەلگەن. جاڭا كۇنتىزبە جاساۋ كەزىندە وبسەرۆاتورياعا اسپان الەمىندەگى جۇلدىزداردىڭ ورنىن, قوزعالىسىن انىقتايتىن «ۇستارلاب» دەپ اتالاتىن استرونوميالىق اسپاپ ورناتىلعان. وسىلايشا ناۋرىزدىڭ كۇنتىزبەدەگى تۇراقتى ورنى انىقتالدى.
ومار حايام كۇنتىزبەسىندە جىل ۇزاقتىعى 365, 2424 كۇن, ول ناقتى ۋاقىتتان 0,0002 ءتاۋلىككە قاتە, 1 قاتە كۇن 5000 جىلدا جينالادى. ال بۇگىنگى قولدانىستاعى گريگوري كۇنتىزبەسىندە ءبىر جىلدا 365, 2425 كۇن بار, ول ناقتى ۋاقىتتان 0, 0003 تاۋلىككە قاتە, 1 قاتە كۇن 3333 جىلدا جينالادى. ومار حايام كۇنتىزبەسى يراندا ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قولدانىستا بولعان. يسفاحان وبسەرۆاتورياسى مالىك شاح ولگەنگە دەيىن 1092 جىلعا دەيىن جۇمىس جاساعان. ومار حايام كۇنتىزبەسىنىڭ ەكى ەرەكشەلىگى بار. ءبىرى ونىڭ – ناقتىراق دالدىگى, ەكىنشىسى – كۇن قوزعالىسىنا نەگىزدەلۋى.
ومار حايام بويىنشا, ب.ز.د. 558-529 جىلداردا پاتشالىق قۇرعان پارسى پاتشاسى كير (كەيقۇسراۋ) زامانىنان باستاپ ناۋرىز مەيرامىندا رۋحاني ءدىنباسى پاتشانىڭ الدىنا تارتۋ-تارالعىسىمەن كەلىپ حالىق اتىنان قۇتتىقتاۋ ءسوز ايتقان. تارتۋ-تارالعىعا ءجۇزىم شارابى تولى كەسە, جۇزىك, دينار (التىن اقشا) مەن ديرحامدار (كۇمىس اقشا), ءبىر قۇشاق ارپا كوشەتى, قىلىش, قورامسالى ساداق, قالام-ساۋىتپەن كەلگەن. رۋحاني ءدىنباسى: «اتا-بابا رۋحىنا عۇرپىنا قۇلقىڭدى بەر, ءادىل, ءارى اللاشىل بول, جاسىڭ ارپا كوشەتىنە ۇقساسىن, جۇرت سەنەن شاپاعات الىپ, مارحابات كورسىن, سارايىڭ سالتاناتتى, ءومىرىڭ ۇزاق بولسىن», – دەي وتىرىپ, تاقتىڭ اياق جاعىنا دينار, ديرحامداردى شاشقان. شىعىس حالىقتارىنىڭ دۇنيەتانىمىندا «التىن كۇننەن, كۇمىس ايدان جاراتىلعان تاس. كۇن مەن اي اسپاننىڭ ەكى كوزى, ناۋرىز بەن مەھىرگان ۋاقىتتىڭ ەكى كوزى» دەگەن سەنىم بار. قىلىش پەن ساداقتى جاۋگەرشىلىكتە جەڭىس اكەلسىن دەگەن ىرىممەن سىيلاعان. جوعارى مارتەبەلى ساراي قىزمەتشىلەرىنىڭ حالىققا نازار سالۋى, كەلەسى جاڭا جىلعا دەيىنگى شات-شادىمان ومىرگە دەگەن تىلەكتى بىلدىرەتىن ەدى. ءدىنباسىلار حالىق اتىنان پاتشانى, ودان كەيىن پاتشا حالىقتى قۇتتىقتاپ ناۋرىزدى مەرەكەلەۋ ساراي سالتاناتىمەن جالعاسقان.
ناۋرىز مەرەكەسى جايلى مىنا دەرەكتەرگە نازار اۋدارىپ كورەيىك. ومار حايام: «ء…ۇش ءجۇز الپىس بەس كۇننىڭ (كۇندىز-تۇنىنەن) شيرەگىنەن تۇراتىن ۇلى ءداۋىردى « ۇلى جىل» دەپ اتادى دا, ونى ءتورت بولىككە ءبولدى. ۇلكەن جىلدىڭ ءتورت بولىگى وتكەندە ۇلكەن ناۋرىز بولادى. بۇل كەزدە دۇنيە جاڭالانادى. پاتشالاردىڭ ءبىر ءراسىمى بار: جىل باسىندا ولار جاقسىلىققا باعىشتاپ, ءارى جىل ەسەبىن بەلگىلەپ الۋ ءۇشىن, تىنىشتىق ءومىر ءۇشىن بارشاعا قاتىستى ءدىني جيىندار وتكىزۋلەرى ءلازىم. كىمدە-كىم ناۋرىزدى مەيرامداپ قۇنشۋاق جۇرسە, كەلەسى ناۋرىزعا دەيىن تىنىش, بەيعام عۇمىر كەشەدى».
ناۋرىزدا ارپادان ءدام ءپىسىرىپ جەۋ باعزى زاماننان قالىپتاسقان. ارپانىڭ قادىر-قاسيەتى جايىندا كونە پارسىلاردان مىنانداي اڭىز كەلىپ جەتكەن: ادام اتا بيداي جەپ قويعانى ءۇشىن جۇماقتان قۋىلعان. ادام بيدايدى قانشا جەسە دە تويماعان سوڭ, يزيد تاڭىرىدەن بيدايدى ارپامەن اۋىستىرۋدى سۇرايدى. ول ارپادان نان ءپىسىرىپ جەگەندە عانا ءوزىنىڭ تويعانىن سەزگەن. سول كۇننەن باستاپ ادام بالاسى جاڭا پىسكەن ارپانى كورسە جاقسىلىققا جورىعان, قۇتتى اس ساناپ, ناۋرىزدا جەگەن ارپا كۇش-قۋات بەرەدى دەگەن.
تاعى ءبىر اڭىز بويىنشا, 579-590 جىلدارى پاتشالىق قۇرعان ھۋرمۋز فارۆاردين ايىندا ارپا ەگىستىگىنەن ءوتىپ بارا جاتقاندا ەگىستىك سۋى تاسىپ جولعا شىعىپ كەتكەن. «ارپا ءدانى شاراپاتتى, ساباعى بولسا قۇتتى» − دەپ كوزەگە سول سۋدان سۋ تولتىرىپ الىپ ىشكەن. ارپا ەگىلگەن جەردەن تاسىعان سۋدان ىشكەن ادام كەلەسى جىلى ارپا ەگىلگەنشە سەرگەك ءارى باقۋاتتى جۇرەدى دەلىنگەن. تابارستاننىڭ (كاسپي تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك بەتى) سۇلتانى ءشامسۇل-م ۇلىك قابۇس ۆۋشماگير: «ارپا – پايعامبارلار مەن تەكتىلەردىڭ, ءارى شارۋالاردىڭ اسى. ال, پاتشالىق دەگەنىڭىز وسىلارمەن بايلانىستى», – دەگەن ەكەن.
«ناۋرىز» پارسى ءسوزى بولعانىمەن, كونە تۇركىلەرگە, قازاقتارعا ەرتە زاماننان كىرىگىپ, ءسىڭىپ كەتكەن.
تاتتىگۇل قارتاەۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
