– قۇرمەتتى سەيىت اسقار ۇلى, ەلىمىزدە ادام كاپيتالىن دامىتۋ ماسەلەسى العى كەزەككە شىققان قازىرگى كەزدە گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ ءرولى ارتىپ, وعان جۇكتەلەر مىندەت تە سالماقتانا تۇسپەك. وسىعان بايلانىستى ءسىز نە ايتاسىز؟
– ارينە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىن تۇتاستاي قامتىعاندا قوعامدىق عىلىمدار سالاسىندا جەتىستىكتەرىمىز بارشىلىق. بىراق سونىڭ ءوزى دە رۋحاني-مادەني الەۋەتتى بارىنشا كوتەرىپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ ورايىندا ازدىق ەتىپ جاتقانى انىق. بۇل ارادا ءبىرشاما توقىراۋ بار سياقتى.
مىسالعا تاريحتى الايىق. 90-شى جىلدارى 5 تومى شىقتى. «جارامايدى» دەپ توقتاتىپ قويدىق. 20 تومدىعى دا سول كۇيدى كەشىپتى. بۇلار بۇلاي بولعاندا كەڭەستىك كەزدە جازىلعان تاريح, 70-ءشى جىلدارى شىققان 5 تومدىقتىڭ بۇگىنگى تالاپقا ساي كەلمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل تومدار قوعام دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى تاپتىق كۇرەس دەگەن ۇستانىممەن جازىلدى. ال قازاقتىڭ ءوز تاريحى مۇندا كورىنبەدى, قازاق حالقىنىڭ ۇلان-اسىر دامۋداعى ءرولى اشىلمادى. ءتىپتى «قازاق حالقى» دەپ ايتىلمادى. قازاق حاندىعى ونشا ەلەنبەي, قالتارىس تاسادا قالدى.
ال بىزگە كەرەك نارسە – قازاق حالقىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنى قاي جەردە, قايسى دارەجەدە ەكەندىگى, قازاق حاندىعىنىڭ بۇل رەتتە نە بەرگەندىگى. وسى سۇراقتار ناقتى جاۋاپ تاپپاي جاتىر. جانە ءبىر جاعداي, وسى كۇنگە دەيىن ءبىز تاريحتى حالىق جاسايدى دەگەن جايداق ۇعىممەن كەلدىك. بۇل, ارينە, دۇرىس. بىراق سول حالىقتى باسقارىپ, ۇلان-عايىر ىستەردى جۇزەگە اسىرعان ۇلى تۇلعالار قايدا؟ قازاق حاندىعىن كەرەي مەن جانىبەكتەن باستايمىز. مىنە, وسى حاندار جانە ودان كەيىنگىلەرى حاندىقتى قۇرۋ, ىرگەسىن بەكىتۋ جولىندا قانداي ىستەر اتقاردى؟ ەل باسقارۋدىڭ قانداي ءۇردىس, ءادىس-تاسىلدەرىن قولداندى؟ بيلىكتى قالاي جۇزەگە اسىردى؟ قانداي جورىقتار جاسادى؟ قانداي جاڭالىقتار اكەلدى؟ وسىلار بىزدە تولىق ەمەس. جۇيەلەنبەي كەلەدى. حرونولوگيالىق سيپاتتا ناقتىلانبادى. سوندىقتان, قازاق حاندىعى حاقىندا ايتا قالساق, ونداي مەملەكەت بولعان با دەپ ءالى كۇنگە دەيىن كۇمان كەلتىرەدى. ونداي كۇماندى سەيىلتۋ ءۇشىن جالپى قازاق حاندىعىنىڭ, ءاربىر حاننىڭ تاريح ارەناسىنداعى ءرولىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتەتىن ىرگەلى ەڭبەكتەر كەرەك.
– مۇنىڭ ءوزى تاريحىمىزدى قالاي جازۋدىڭ مەتودولوگياسىن ايقىنداپ الۋ ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلمەي مە؟
– قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن حالىق ارقىلى ەمەس, تۇلعالار بويىنشا تاراتىپ جازسا قايتەر ەدى؟ ياعني بۇل جەردە بۇرىنعى «تاريح جانە حالىق» دەگەن تۇجىرىمدى قويا تۇرىپ, ەندى ءار كەزەڭدە ساباقتاسقان تۇلعالار ارقىلى «تاريح جانە تۇلعا» دەگەن تۇعىردى نەگىزگە العان ءجون سياقتى. ايتالىق, جانىبەك حاننىڭ تۇسىندا قازاق قانداي ەدى؟ حاقنازار, توعىم, شىعاي, تاۋەكەل, ەسىم, سالقام جاڭگىر حانداردىڭ تۇسىندا شە؟ ءاز تاۋكە, ابىلقايىر مەن ابىلاي حاندار. ولاردىڭ كورشى ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدەگى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارى. ياعني ءار حاننىڭ اتقارعان ىستەرىن ناقتى دەرەك, فاكتىلەردى كەلتىرە وتىرىپ ايعاقتاساق, ءبىزدىڭ تاريحىمىز انىقتالادى, ءبىر جۇيەگە تۇسەدى. مەملەكەتىمىز بولعاندىعى ءدالەلدەنەدى. سول زامانداعى قايراتكەرلەر, حاننىڭ قاسىنداعى نوكەرلەرى, بەكتەرى مەن بي-شەشەندەرى, جىراۋلارى, ساردار باتىرلارى, سول ۋاقىتتاعى حاندىق كەڭەس, مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, اسكەري قۋاتى, بۇقارا حالىقپەن بايلانىسى – وسىنىڭ ءبارى كورىنىس تاۋىپ جازىلۋى كەرەك. سويتكەندە عانا بۇل قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى بولىپ شىقپاق.
ارينە, بۇل وڭاي بولمايدى. تاريحشىلارىمىز ءار ەلدەگى ارحيۆتەرگە جول سالعانى ابزال. «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا, ر.ءسۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتتارىندا, باسقا جەرلەردە ءبىراز ماتەريالدار جيناقتالىپ تا قالدى. وسىنى جاتپاي-تۇرماي يگەرىپ, سۇرىپتاپ اينالىمعا قوسقان كەزدە تاريح عىلىمىنا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جاڭا ءبىر باعىتتان كەلسەك ەكەن دەگەن ويدامىن.
– گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى ءتىل ەمەس پە؟
– البەتتە. وسى ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا دا جەتىستىكتەرىمىز جەتەرلىك. 15 تومدىق تۇسىندىرمە ءسوزدىكتىڭ شىعۋى, ءبىر جاعىنان, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ دارەجەسىن كوتەرسە, ەكىنشى جاعىنان, ءتىلىمىزدىڭ بايلىعىن كورسەتتى. نەشە ءتۇرلى ورفوگرافيالىق, تەرميندىك, فرازەولوگيالىق سوزدىكتەر شىقتى. مۇنىڭ ءبارى جاقسى. ال بىراق, قازىر, مەنىڭشە, قازاققا كەرەگىرەك بولىپ تۇرعانى – ءتىل ءبىلىمىنىڭ تەورياسىنان گورى, قازاق ءتىلىنىڭ تاريحى.
بىلاي قاراعاندا, مۇندا دا ءتىل تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەر جوق دەپ ايتا المايمىز. جەكە-جەكە مونوگرافيالار جارىق كوردى. عۇبايدوللا ايداروۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, مارحابات تومانوۆ, ارسەن يباتوۆ, قۇلمات ومىراليەۆ – ءبارى دە ءتىل تاريحىنا قالام تەربەدى. الايدا, اكادەميالىق تۇردە جۇيەلەنگەن «قازاق ءتىلىنىڭ تاريحى» دەگەن ۇلكەن, ىرگەلى ەڭبەك ءالى شىققان جوق.
ءتىل بىلىمىندەگى ەكىنشى ءبىر ءزارۋ نارسە, ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سوزدىگىن جاساپ, ءتۇزۋىمىز كەرەك. بۇل دەگەنىمىز نە؟ ايتالىق, ورتا عاسىرلارداعى, ارعى-بەرگى زاماندارداعى ادەبي ءجادىگەرلەر بار عوي. سولاردى ءتۇپنۇسقاسىنان قاراپ تەكسەرىپ, سونىڭ ىشىنەن قازاق سوزدەرىنىڭ ءوزىن, بولماسا باستاۋلارىن تابۋىمىز كەرەك. مىسالى, ورحون جازۋىن الساق. جەتىنشى-سەگىزىنشى عاسىرلاردا مىنانداي سوزدەر بولعان دەپ ايتا الامىز با؟ ءىح, ح, ءحى عاسىرلاردا مىنانداي ءسوزدەر بولعان, قولدانىلعان دەپ. ودان ءارى ءحىى, ءحىىى, ءحىV, حV عاسىرلاردىڭ سوزدەرى ساپ تۇزەيدى. ءسويتىپ, ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ دامۋ تاريحىن بىلەمىز. ياعني, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتى», قاشعاريدىڭ «سوزدىگى», بولماسا جۇگىنەكيدىڭ كىتابى, ءسۇلەيمەن باقىرعاني, دۋلاتي, ت.ب. ەڭبەكتەرىندە ءبىزدىڭ قازاق ءسوزدەرى سول كەزدەردە قانداي ۇلگىدە بولعان؟ لەكسيكاسىندا بار ما؟ قازاق ءتىلى ءار عاسىر سايىن قالاي بايىپ وتىردى؟ وسىنى كورۋىمىز كەرەك.
وسى ارقىلى ءبىز سونىمەن ءبىرگە تاريحي-مادەني سانامىزدى كۇشەيتەر ەدىك. سول تۇپنۇسقاداعى قازاق سوزدەرىنىڭ ارقيلى ۇلگىلەرىن تەرىپ الىپ, ءار عاسىردا مىنانداي ءسوزدەرىمىز بولعان, مىنا سوزدەر مىنا داۋىرگە تيەسىلى, مىناداي سوزدەر سونداي كەزەڭدەردە قوسىلىپ وتىرعان دەپ قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سوزدىگىن جاساساق, ءتىلىمىزدىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسى دا الاقانداعىداي كورىنىپ تۇرماس پا؟
بۇل, بىرىنشىدەن, كوپشىلىككە, ەكىنشىدەن, ماماندارعا كەرەك. پالەنبايىنشى عاسىردا پالەنباي ادام جازىپتى دەگەن كىتاپتار شىعىپ جاتىر. قاراساڭ, ءبارى قازىرگى تىلمەن جازىلعان. دەمەك, وسى ارادا تالاس تۋادى. ال تاريحي سوزدىك بولسا جاڭاعى كۇماندى دەيتىن, داۋ تۋدىرىپ جۇرگەن شىعارمالاردىڭ لەكسيكالىق قورىن تەكسەرىپ, بۇلاردا پايدالانىلعان سوزدەر سول ۋاقىتتا بار ما, قولدانىستا بولعان با, سونى بىلەر ەدىك.
– رەسەي عالىمدارى ءتىلدىڭ تاريحي سوزدىگىن جاساۋ ءىسىن كەڭەستىك كەزدە قولعا العان ەكەن عوي.
– وتە قاجەتتى دە پايدالى بۇل ءىستى ءبىزدىڭ دە ەندى كەشىكتىرىپ, سوزباققا سالۋىمىزعا بولمايدى. ادەبيەتشىلەر, تاريحشىلار, شىعىستانۋشىلار, تىلشىلەر – ءبارىمىز باس قوسىپ جاردەم ەتىپ جاسايتىن بولساق, قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سوزدىگى ۇلكەن دۇنيە بولىپ شىعايىن دەپ تۇر.
ونىڭ ۇستىنە, تىلىمىزگە قازىرگى كۇندەردىڭ وزىندە كوپتەگەن جاڭا ءسوزدەر كىرىپ جاتىر. كونە ءسوزدەرىمىز جاڭالانۋدا. ءححى عاسىردا مىنانداي سوزدەر كىردى دەپ اجىراتىپ ايتا الامىز. كوردىڭ بە, «قازاق ءتىلىنىڭ تاريحي سوزدىگى» شىقپايىنشا, ءبىز قازاق ءتىلىنىڭ بۇكىل بولمىسىن اشىپ كورسەتە المايمىز.
تاعى ءبىر ايتارلىعى, تاريحي ءسوزدىكتىڭ اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنا دا پايداسى تيەر ەدى. ياعني, تاريحي شىعارمالار جازعان كەزدە ءار ءداۋىردىڭ ءوز ءسوزىن پايدالانۋعا ءمۇمكىندىك تۋادى. سول ءسوزدى سول ءداۋىر كەيىپكەرىنىڭ اۋزىنا سالادى. بۇدان, اينالىپ كەلگەندە, ادەبيەتىمىز ۇتادى.
– وسى ارادا اڭگىمەمىز ادەبيەت اۋىلىنا ويىسا باستاعان سياقتى.
– ادەبيەتىمىزدە الەمدىك دەڭگەيدە جازىلعان شىعارمالار بار ەكەنى داۋسىز. ونى ورىس تىلىنە اۋدارىلعاندارىمەن تانىسقان ورىس جازۋشىلارى دا ايتادى. كەڭەس كەزىندە بىرقاتار ءتول شىعارمالارىمىز شەت تىلدەرىنە ءتارجىمالاندى. مۇنىڭ دا وڭ ىقپالى بولدى دەپ ايتا الامىن.
بىراق قازىرگى ماسەلە باسقادا. بۇگىندە ءبىز ادەبيەتتى قالاي ءتۇسىنۋىمىز كەرەك, قالاي زەرتتەۋىمىز كەرەك؟ ادەبيەتتىڭ نەگىزگى تابيعي بولمىسى قايتكەندە اشىلادى؟ ءبىزدى تولعاندىراتىن جايلار وسىلار. مەنىڭشە, ادەبيەتتى تەك ءومىردىڭ ايناسى دەپ قاراماۋ كەرەك. ادەبيەت – اۆتوردىڭ ءوز بولمىسىن, ءوزىن تانىتۋدىڭ ءبىر جولى, قۇرالى. ءار اقىن, ءار جازۋشى, ءار دراماتۋرگتىڭ جان سىرىن اقتارۋى, ورىسشا ايتقاندا, ساموۆىراجەنيەسى.
كەڭەس كەزىندە ءبىز كوبىنەسە تاپسىرىسپەن جازىپ, تاپتاۋرىنعا تۇسكەنبىز. «وسى تاقىرىپ ءوتىمدى عوي» دەگەن باقاي ەسەپ تە بولدى. بۇل ءالى دە بار. ال بىراق ادەبيەت پەن ونەر جۇرەكتىڭ تابيعي تۇما بۇلاعىنان تۋىنداۋى شارت. ادەبيەت ەڭ اۋەلى ادامنىڭ سەزىمىن, جان كۇيىن ءبىلدىرۋى دەسەك, شىعارمانىڭ دەڭگەيى ونىڭ وقىرمانعا اسەر ەتۋىنەن كورىنەدى. سەزىمىن قانداي كۇيگە بولەدى؟ وي تاستادى ما؟ جاقسى قارەكەتتەرگە, ىزگى نيەتتەرگە جەتەلەدى مە؟ مىنە, بۇگىنگى ادەبيەتتى باعالاعاندا وسى جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرسەك دەپ ويلايمىن.
احمەت بايتۇرسىنوۆ: «مەن كوركەم ادەبيەتتى ول شىعارمانىڭ ادام سەزىمىنە اسەرى قانداي – سونىمەن باعالايمىن» دەگەن ەكەن. انە, كوردىڭىز بە, يدەيالىق تۇرعىدان ەمەس. سونىمەن ءبىرگە, ءوز شىعارماسىندا اۆتور ءوزىن عانا ەمەس, قوعامدا ءجۇرىپ جاتقان ۇردىستەردى, قوعامنىڭ ساناسىن, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق دارەجەسىن, جالپى, الەۋمەتتىك جاعدايىن سۋرەتتەمەي تۇرا المايدى. ءسويتىپ, سولارعا, ءبىر جاعىنان, ءوزىنىڭ كوزقاراسىن بىلدىرەدى. ەكىنشى جاعىنان, قوعامنىڭ ءومىرىن, بولمىسىن كوركەم بەينەلەيدى.
– ال وسىلاردى ءبىز وبەكتيۆتى شىندىق دەپ قابىلداي الامىز با؟
– جوق. قاي شىعارمانى الساق تا, ونداعى شىندىق ءار اۆتوردىڭ سۋبەكتيۆتى كورۋى, جەكە پىكىر-پايىمى دەپ بىلەمىز. بۇرىن ادەبيەت پەن ونەر تۋىندىسى حالىققا ءتۇسىنىكتى بولۋى كەرەك دەيتىنبىز. دۇرىس. ول تالاپتان ءالى دە تابان اۋدارمايمىز. بىراق, سوعان قاراماستان, قازىر ادەبيەتتى تۇسىنە ءبىلۋ قاجەتتىگى العا شىعادى.
كوركەمدىك ادىستەر كەڭەيدى. پوستمودەرنيزم دەيمىز. ءبىراز جۇرت سولاردى قابىلدامايدى. مىنە, وسى ارادا وقىرمانعا دا تالاپ قويعان ءجون. حاكىم اباي: «ءسوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. دەمەك, كەرى شالقايا بەرمەي ونەردىڭ, ادەبيەتتىڭ دۇنيەسىن وقىرمان-كورەرمەن قاۋىم دا تۇسىنە ءبىلۋى, تۇسىنۋگە تىرىسۋى ءتيىس. جاسىراتىنى جوق, كەيدە وقىرماننىڭ دا وزىمشىلدىگى بولادى. ونداي وزىمشىلدىك, سەلقوستىق تانىتۋ – جازۋشىعا قيانات.
– ونىڭ ۇستىنە, اسىرەسە, جاستار, كىتاپ وقىمايتىن زامانعا تاپ بولعان جوقپىز با؟
– مىنە, گاپ سوندا. نارىق زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سول ءۇشىن دە ءاربىر اۆتور ءوز وقىرمانىن, ءاربىر ونەر ادامى ءوز اۋديتورياسىن تابۋ كەرەك. مىسالى, «اباي» تراگەدياسىنا, «اباي» وپەراسىنا ەكى قازاقتىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى. ونى ءتۇسىنۋ قيىنىراق. ال «تاماشا» مەن «باۋىرجان-شوۋلار», ايتىستار قاراپايىم حالىققا وتە ۇنامدى. جاستار ەستراداعا قۇمار. دەمەك, ءبىزدىڭ نارىقتىق قوعامدا ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار بار. سول توپتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ اربولەك تالعامى, مادەنيەتى بولادى. اۆتور سونى ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك. قاي توپقا قاي شىعارما, قانداي ونەر ءوتىمدى؟ بۇرىنعى كەڭەس كەزىندەگىدەي, ءبىرتۇتاس, ءمونوليتتى مادەنيەت جوق قازىر بىزدە. الەۋمەتتىك توپتار تالعامىنا, سۇرانىسىنا يكەمدەلگەن شاعىن, سۋبمادەنيەت قانات جايۋدا. وسى جايدى دا ەسكەرگەن ابزال.
– ال ەندى حالقىمىزدىڭ ەشقاشان كونەرمەيتىن, ۋاقىت قۇزىرىنا قۇلدىق ۇرمايتىن فولكلورىمىز بار ەمەس پە؟
– ارينە, فولكلور – ادەبيەتىمىزدىڭ باستاۋى, ادەبيەتتەن الدەقايدا بۇرىن پايدا بولعان حالىق شىعارماشىلىعى. «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قازاق فولكلورىن «بابالار ءسوزى» دەگەن اتپەن 100 توم ەتىپ شىعارعانىمىز ەلگە ايان. جاقىندا سونىڭ نەگىزىندە قازاق تىلىندەگى اراب-پارسى ءسوزدىگى شىقتى. بۇل دا ءبىر ولجا. ديسسەرتاتسيالار جازىلۋدا. مۇنداعى شارت سول, ءبىز فولكلورعا بۇرىنعىداي تەك ادەبي-كوركەم دۇنيە دەپ قارامايمىز. ولار حالىقتىڭ وي-ساناسىن, بابالارىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىن بىلدىرەدى. فولكلور تەك ەپوس, ەرتەگى, ماقال-ماتەل عانا ەمەس. مۇندا العاشقى قاۋىمدىق قوعامعا ءتان ميفتەر, ءار ءداۋىرگە ءتان اڭىزدار, سوسىن نەشە ءتۇرلى نانىمدار, سەنىمدەر, ىرىمدار, ءتۇس جورۋ, تۇرمىسقا بايلانىستى سىڭسۋ, قىز ۇزاتۋ, جوقتاۋ – ءبارى قامتىلعان. مىنە, وسىلار زەرتتەلۋى كەرەك. زەرتتەلگەندە دە, جاي عانا ەمەس, فولكلورىمىز, بىرىنشىدەن, كونە ءمادەني مۇرا, ەكىنشىدەن, تۇرمىستىڭ ءبىر بولشەگى, ۇشىنشىدەن, ءسوز ونەرى رەتىندە جان-جاقتى قاراستىرىلۋى ءتيىس.
كونە مادەنيەت دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟ وعان قانداي جانرلار كىرەدى؟ ول تانىمدىق قىزمەت اتقاردى ما؟ تۇرمىستاعى ادەت-عۇرىپتارىمىزدى قالاي ايشىقتادى؟ مىسالى, بالا دۇنيەگە كەلگەندە مىندەتتى تۇردە شىلدەحانا جاسالدى. وندا جاقسى تىلەك, باتا ايتىلادى. ءان سالىنىپ, كۇي تارتىلادى. حالىقتىڭ شىعارماشىلىعى ورىندالادى. انانىڭ ءسابيىن الديلەپ تەربەتكەن بەسىك جىرى دا سولاي. بالام سونداي بولسىنشى دەگەن ارمانىن ماداقتاپ ايتادى. مۇنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر ىرىممەن, ءجون-جوسىقپەن اتقارىلىپ, تۇرمىستىڭ, سالت-سانانىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە كورىنىس تابادى. بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە دە سول, كوڭىل ايتىلادى. قارالى جوقتاۋ. ال فولكلوردى ونەر دەگەنىمىزدە ونىڭ سەزىمگە اسەر ەتەتىن ەستەتيكالىق, تاربيەلىك سيپاتى العا شىعادى. وسى جاعىن وسى تۇرعىدان تەرەڭدەي زەرتتەۋ بۇگىننىڭ دە, كەلەشەكتىڭ دە شارۋاسى.
– وسىنىڭ ءبارى ۇلت رۋحانياتىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋىنا سەپتەسەتىن بولار؟
– ءدال وسى باعىتتا اتقارۋعا ءتيىستى ءبىر ۇلكەن مىندەت – فولكلوردىڭ يندەكسىن يگەرۋ. امەريكانىڭ ستيف تومپسون دەگەن اتاقتى فولكلوريست عالىمى بۇكىل الەم فولكلورىنىڭ تاقىرىپتىق, سيۋجەتتىك موتيۆتەرىنە يندەكس جاساعان. ءبىر وكىنىشتى جەرى, سونىڭ ىشىندە قازاق فولكلورى ازىراق قامتىلعان. بىراق ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ ەندىگى جەردە قازاق فولكلورىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سيۋجەتتىك يندەكسىن جاساۋىمىزعا ابدەن بولادى. فولكلورىمىزدى الەمگە تانىتۋ ءۇشىن, نەعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋ ءۇشىن بۇل وتە قات, قاجەت نارسە. تومپسون يندەكسىمەن بەزبەندەگەندە فولكلورىمىزدىڭ الەم بويىنشا قاي دەڭگەيدەن كورىنەتىندىگى, البەتتە, ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن اسا ماڭىزدى كورسەتكىش بولماق.
ال ەندى جاڭاعى تومپسوننىڭ كىتابى ءالى ورىس تىلىنە دە اۋدارىلماعان. اعىلشىن تىلىندە. قىتاي تىلىنە ءبىر تومى عانا اۋدارىلىپتى. تومپسوننىڭ ءوزى قايتىس بولعان. وسى زاماننىڭ ءۇلكەن عالىمى. بۇل عالىمنىڭ يندەكسى بويىنشا ىلكىمدى ىزدەنىستەر جۇرگىزۋدى قولعا الساق دەيمىن. مىنە, وسى ارادا ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتتانۋى سالاسىنداعى عالىمدارىمىزدىڭ الدىنان اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ دەگەن ماسەلە شىعادى. بۇل – فولكلورىمىزدىڭ قۇندىلىعىن زەرتتەۋ ءۇشىن, تانۋ ءۇشىن, سونى ايداي الەمگە اشىپ كورسەتۋ ءۇشىن دە اعىلشىن ءتىلى كەرەك بولىپ تۇر دەگەن ءسوز. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ فولكلورتانۋ مەن ادەبيەتتانۋدىڭ, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ عالىمدارىنا دا اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ قاجەتتىلىككە اينالدى. ءتىپتى مىندەت دەسەك تە بولادى. ەندى, قانداي ەڭبەك جازساق تا, ءمۇمكىندىگىنشە, شەتەلدىك عالىمداردىڭ پايىم-تۇجىرىمدارىنا جۇگىنىپ وتىرماساق, بۇگىنگى ءوركەنيەت كوشىنەن قالىپ قويامىز. توبىقتاي ءتۇيىن سول: «مەن قازاق ءتىل ءبىلىمىن زەرتتەۋشى عالىممىن, ماعان اعىلشىن ءتىلىنىڭ قاجەتى جوق» دەيتىن زامان ءوتىپ كەتتى.
– سوندا, قورىتا ايتقاندا, ءبىزدىڭ قوعامدىق عىلىمداردىڭ ەرەكشە ميسسياسى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن الايىقشى. ول الەمدىك, جالپىادامزاتتىق عىلىم. وندا ۇلتتىق سيپات جوق. ءوز الدىنا قازاق فيزيكاسى, اعىلشىن فيزيكاسى دەگەن بولمايدى. حيميا, ماتەماتيكا, باسقالارى دا سولاي. سەبەبى, تابيعاتتىڭ ادامعا قاتىسى جوق. ال ءبىزدىڭ عىلىم – گۋمانيتارلىق عىلىمدار ادامعا, قوعامعا تىكەلەي بايلانىستى. قوعامدا قانداي تالاپ بار, قانداي وزگەرىستەر مەن ۇدەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر – گۋمانيتارلىق عىلىمدار سوعان سايكەس داميدى. سوندىقتان, ول سول قوعامنىڭ, سول مەملەكەتتىڭ دەڭگەيىنە تاۋەلدى. ول ۇلتتان, ۇلتتىڭ مۇددەسىنەن بولەك تۇرا المايدى. وسىنى ەسكەرگەن ءجون. تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس مەملەكەتىن قالىپتاپ جاتقان قازاق ۇلتىنا گۋمانيتارلىق عىلىم وتە قاجەت. ال بۇل عىلىمنىڭ جالپى قازاق ماسەلەسىن استە قاپەردەن شىعارماعانى لازىم. الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق, بوداندىقتا كوپ بولىپ, تاۋەلسىزدىككە جەتكەن مەملەكەتتەر ءوز ءومىرىنىڭ العاشقى 20-30 جىلىندا تاريحي سانانى, تاريحي جادتى قايتارۋعا, ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن نىعايتۋعا كۇش سالادى ەكەن. قازىر ءبىز دە سونى ىستەپ, ەلدىك رۋحتى ەڭسەلەندىرىپ جاتىرمىز.
مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى, گۋمانيتارلىق عىلىم ءوزىنىڭ جەتىستىگىمەن دە, كەمشىلىگىمەن دە رۋحاني ومىرگە اسەرىن تيگىزەدى. ويتكەنى, تاريحىمىز بولسىن, انا ءتىلىمىز, ادەبيەت پەن ونەرىمىز بولسىن – بۇلاردىڭ ءبارى رۋحاني ءومىردىڭ تىرەگى, ۇلت ءدىلىنىڭ وزەگى. ەگەر بۇلار دۇرىس بولماسا, بۇلاردى زەرتتەۋىمىز دۇرىس بولماسا ۇلتتىڭ رۋحانياتى ءجۇدەيدى. سوندىقتان, وسى جاعىن ءالسىرەتىپ الماس ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ, سارالاپ, قادىرىن ارتتىرىپ, ۇلتتىق تاريحىمىزدى جاڭا باعىتتا زەرتتەپ-زەردەلەۋىمىز, ادەبيەتىمىز بەن فولكلورىمىزدى جاڭاشا باعامداۋىمىز, باي ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىن مەيلىنشە كەڭەيتۋىمىز كەرەك-اق. قازاقتىڭ رۋحاني قازىناسى سوندا بەرەكەلەنە تۇسپەك. وسى رەتتە ۇلت رۋحانياتى گۋمانيتارلىق عىلىمنان تىڭ سەرپىلىس, باتىل قادامدار, جاڭاشىل جاڭعىرۋلار كۇتەدى.
ال مۇنداي تاعدىرلى مۇراتتاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ەلباسى ايتقانداي, ادام كاپيتالىن جاقسارتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. باسەكەگە قابىلەتتى, كرەاتيۆتى, ياعني سىني ويلايتىن, تالداپ, تارازىلايتىن, وتە بىلىكتى ماماندار كەرەك. ونداي ماماندار دايارلاۋدىڭ جولى ءار الۋان. بۇل ماسەلە تۋرالى تاعى ءبىر رەتى كەلگەندە اڭگىمەلەسەيىك. قوسىمشا ايتارىم: ءبىزدىڭ كوپ جىلدار بويى عىلىمي تاجىريبە جيناقتاعان بىلىكتى مامانداردى توپتاستىرىپ, قوعامدىق عىلىمىمىزدى ءوز داۋىرىنە لايىقتى دارەجەگە جەتكىزگەن, ۇلتىمىزدىڭ ءتىلىن, ادەبيەتىن, ونەرىن, تاريحىن تالماي زەرتتەپ كەلە جاتقان بىرنەشە عىلىمي ينستيتۋتتارىمىز بار. سولاردى تالاپتى جاستارمەن تولىقتىرىپ, قاجەتتى قاراجاتپەن قولداعان ءجون. وسىنداي جاعدايدا ءبىز باسەكەگە ءتۇسىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتىمىزدى, رۋحىمىزدى كورسەتە الامىز. رۋحانياتىمىزدىڭ ەش حالىقتان كەم ەمەس ەكەندىگىن بۇرىنعىدان دا ايشىقتى دالەلدەپ شىعامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
