كۋ-كا-رە-كۋ
«تاۋىق» دەگەن اۋىلدىڭ «بالاپان» كوشەسىندەگى قىتقىتتاردىڭ قوراسى. تاڭعى ساعات 6:00. قوناقتاپ وتىرعان قارت قىزىل اتەش سەلك ەتىپ ويانىپ كەتتى دە, وڭەشىن كەرە «كۋ-كا-رە-كۋ-ۋ» دەپ ىشقىنا ايقايلادى. ىشقىنعان داۋىستان ويانعان مەكيەندەر دە قىت-قىتتاپ قوزعالا باستادى. بۇرىش جاقتا قوناقتاپ وتىرعان بالاپان سۇر اتەش تە مەن دە قالىسپايىن دەگەندەي, «كۋ-كۋ-كۋ!» دەپ تۇنشىققان داۋىسپەن ءۇن قوستى.
كوزى قىزارعان قىزىل اتەش قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, ءسوز باستاپ كەتتى.
− جاراندار, سىلكىنىڭدەر! بۇگىنگى اتىپ كەلە جاتقان مىنا تاڭ بىزدەر ءۇشىن وتە ەرەكشە. ولاي دەيتىنىم – 12 جىلدان كەيىن كەلىپ تۇراتىن ءبىزدىڭ «يۋبيلەي». ارينە, بۇل «يۋبيلەيگە» جەتە الماي كەتكەن تۋىستار قانشاما؟.. بۇل الەمدە ادىلەتسىزدىك بار, قارقىلداپ جۇرگەن قارا قارعاعا 300 جىل ءومىر بەرگەندە, ءبىز بايعۇستارعا 10 جىل ءومىر بەرگەن. نەشاۋا, بىراق بۇعان نالىمايىق, اسارىمدى اسادىم, جاسارىمدى جاسادىم, ماڭىرامانى ايتپاعاندا, تاۋىق جاسىنداي جاسىم قالدى دەپ پەندەلەر ايتىپ وتىرادى, بەرگەن عۇمىرعا شۇكىرشىلىك دەيىك.
ەندى جىلىمىز, تو-ەست «يۋبيلەيىمىز» كەلگەسىن اتا-تەگىمىزدى تۇگەندەپ, الداعى مىندەتتەرىمىزدى دە بەلگىلەپ الايىقشى دەگەن وي ەدى مەنىكى.
قىزىل كوز قىزىل اتەش جان-جاعىنا قوقيلانا ءبىر قاراپ الدى دا, ءسوزىن ءارى قاراي جالعاستىردى.
– بايقاپ جۇرسىڭدەر مە, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى بۇرمالاپ ءجۇر. ءتىپتى, قالاي جاراتىلعانىمىزدى دا بىلمەيدى. تۇسىنبەي تۇرساڭدار ايتايىن. مىنا پەندەلەر: «ءبىرىنشى جۇمىرتقا پايدا بولدى ما, الدە جۇمىرتقانى تاباتىن بىزدەر پايدا بولدىق پا؟» – دەپ ءالى سونىڭ تۇبىنە جەتە الماي كەلەدى. ال مەن ايتار ەدىم, بىزدەر وتتان پايدا بولدىق. نەگە دەيسىزدەر عوي. ءورت بولسا, «قىزىل اتەش» شابىندىقتى جالماپ كەتتى, اۋلا-قورانى قارماپ كەتتى», – دەپ جارىسا شۋلاپ جازىپ جاتادى. وسىعان وي جىبەرسەك, وتتان جارالماعاندا قايدان جاراتىلىپ وتىرمىز؟..
انەۋبىر قيىردا جاتقان ەلدەگى ءبىر اقىن: «وتتىڭ قۇدايى – پرومەتەي», – دەپ ايتىپ كەتىپتى. مەن بۇعان كاتەگوريچەسكي قارسىمىن. تاك شتو, وسى تەگىمىزدى وزىمىزگە قايتارىپ الۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىرىنشى مىندەت.
تاعى ءبىر الدىمىزدا ۇلكەن مىندەت تۇر. جىلىمىزعا وراي ەلدە «جۇمىرتقا» دەگەن باعدارلاما قابىلدانىپ جاتىر. سوعان ۇلەس قوسۋ كەرەك. ارينە, تابيعاتىمىزدا جوق – ءبىر كۇندە مىنا قوناقتاپ وتىرعان سەندەر 2-3 جۇمىرتقادان تابا المايسىڭدار. سوندىقتان باعدارلامانى ورىنداۋ ءۇشىن «سارىاۋىزداردى» كوپتەپ باسىپ شىعاراسىڭدار, جۇمىرتقا تاباتىندار كوبەيەدى.
بىراق ارامىزدا ءبىزدىڭ سالتىمىزدى بۇزىپ جۇرگەندەر دە بار. فاكتىمەن ايتايىن, مىنا جانىمدا قوناقتاپ وتىرعان «قوڭىر» 11 جۇمىرتقا باسقان بولاتىن, قالاي اتايتىن ەدى؟ ءوزىنىڭ اتىن ءوزى شاقىراتىننىڭ بەس «سارىاۋىزىن» دۇنيەگە اكەلدى. زناشيت, سەن ءبىزدىڭ اتا داستۇرىمىزگە كىر كەلتىرىپ وتىرسىڭ, – دەپ قاسىنداعى «قوڭىرعا» قىزىل كوزىن ءبىر ادىرايتىپ قويدى.
وسى كەزدە شەتكەرى جاقتا قارتايىپ, مۇلگي قوناقتاپ وتىرعان «اقسۇر» اڭگىمەگە ارالاستى.
– اتەكە, سابىر ەتىڭىز! «يۋبيلەيىمىزگە» بايلانىستى جىل بويى وتەتىن شارالار دا بەلگىلەنىپ قويعانىن ەستىپ جاتىرمىن. ولاردىڭ ىشىندە ءبىر كۇن ساعاتقا قاراماي ءسىزدىڭ شاقىراتىن ۋاقىتىڭىزعا ىڭعايلاستىرىلعان «اتەش شاقىرۋ» سياقتى اتا-بابا سالتىن جاڭعىرتاتىن كۇن, ءار اۋىلدىڭ مىقتى اتەشتەرىن جيناپ الىپ توبەلەستىرەتىن «توبەلەسقور اتەش» سپورتتىق ويىندارى دا بار ەكەن. بۇل شارالاردان ءبىزدىڭ دە ءۇرىم-بۇتاعىمىز شەت قالمايدى دەپ ويلايمىن. اتەكە! ەندى جوعارى جاققا جەتكىزەتىن مۇڭدارىمىز دا بار. سونىڭ ءبىرى – اراسىندا اۋناپ, تازارىپ الاتىن اۋىلدا بۇرىنعىداي كۇل جوق. ءبارىڭ كورىپ جۇرسىڭدەر, بارلىق اۋىلدارعا كوگىلدىر وتىن دەگەن پالە كىرگەننەن بەرى ەشكىم تەزەك تەرىپ, وت جاقپايدى. تەزەك جاقپاعاسىن كۇل بولمايدى. باسقاسىن ايتپاي-اق قويايىن, ءوز قوجايىنىمىزدىڭ ۇيىندە مال جوق, كۇل جوق, كوڭ جوق. سونىڭ كەسىرىنەن مەنىڭ سوڭعى «كەنجەلەرىمنىڭ» كوبى قوتىر بولىپ ءولىپ قالدى. تاعى ءبىر ايتار ماسەلە – ءبىزدىڭ تۋىستارىمىز جۇمىرتقالاپ جاتىر. باعدارلامانى ورىنداۋ جولىندا ەڭبەكتەنە بەرەمىز. بىراق ەسەپ قاتە سياقتى. ولاي دەيتىنىم – وتكەندە قورانىڭ جانىنا جەل ۇشىرىپ اكەلگەن اۋداندىق گازەتتەگى – «تاۋىق» اۋىلى ماۋسىم ايىندا 2017 دانا جۇمىرتقا ءوندىردى, – دەلىنگەن سويلەمگە كوزىم ءتۇستى. ال ءبىزدى بىرەۋلەر كەلىپ ساناپ جاتىر ما؟ ءدۇدامال ساندار… سوندىقتان, اتەكە, ءسىز ءتۇرلى جيىندارعا بارىپ ءجۇرسىز عوي. وسىنى دوكەيلەرگە قاناتىڭىزدى قومداپ-قومداپ جىبەرىپ جەتكىزسەڭىز, – دەپ قىرىلداعان داۋىسىمەن قىت-قىتتاپ الدى دا تۇمسىعىن قاناتىنىڭ استىنا تىعىپ, قايتادان قالعىپ كەتتى.
قىزىل كوزدى قىزىل اتەشتىڭ تاماعى جىبىرلاپ كەتتى… ويتكەنى, ساعات تاڭعى 7:00-ءدى كورسەتىپ تۇر ەكەن. بار داۋىسىمەن, «كۋ-كا-رە-كۋ!», – دەپ ايقايعا باستى. بۇعان «تاۋىق» اۋىلىنىڭ اتەشتەرى قوسىلدى. كۋ-كا-رە-كۋ-ۋۋ!
سەرىك جۇماعاليەۆ
باتىس قازاقستان وبلىسى
كەلگەن جىلعا باتا
تاۋىق جىلىندا:
«باتام, باتام, باتپاسىن,
باتام جەردە جاتپاسىن».
قاشىپ كەتسەڭ ەلىڭنەن,
ينتەرپول دا تاپپاسىن!
«قاتىن الما, قايىن ال»,
قايىن ال دا, بايىپ ال.
كەرەگىڭشە «ءسىمىرىپ»,
گاز, مۇنايعا «تويىپ» ال.
تويىپ ال دا, «باتىستان»
قىمبات ساراي, بانكتى,
تاڭداپ تۇرىپ, «ويىپ» ال.
كورە الماعان دۇشپانىڭ
ارىزدانسا «فينپولعا»,
تەزدەپ تاۋىپ امالدى,
جالتىراتىپ تاباندى,
ەۋروپاعا تايىپ ال.
قاتىرما بوسقا باسىڭدى,
جۇرەم دەپ ەلگە «تۇتقا» بوپ.
سايلاۋعا ءتۇس ودان دا,
«پودستاۆنوي ۋتكا» بوپ.
عاجاپ جەرگە باراسىڭ,
بارماعىڭدى جالايسىڭ,
جالاقىڭدى الاسىڭ!
ۇمىت بولىپ ۋادەڭ
«حالاۋلايعا» سالاسىڭ!
كوپ سويلەسەڭ «قىشىنىپ»,
«قازاق ءتىلى» دەپ, «حالىق» دەپ,
كەلەسى ناۋقان كەلگەندە,
«ەكس» بولىپ «ەڭىرەپ»
ايدالادا قالاسىڭ.
شىعارماساڭ ءۇنىڭدى,
ءتورت-بەس دۇركىن قايتادان
شەنەۋنىك بوپ قالاسىڭ.
وسى باتا دارىسا,
كوپ-كورىم پورتفەل الاسىڭ!
ءاۋمين!
ايمۇحامبەت بەيسەمبەكوۆ
سەمەي
مەن جايلى ماتەل-سىماق
اتەشكە شاقىر دەسەڭ –
تاڭ اتسىن دەيدى.
تاباقتى ءۇيدىڭ تاۋىعى قوس جۇمىرتقا تۋادى.
اتەش توتى قۇستىڭ جۇرىسىنە سالام دەپ ءوز جۇرىسىنەن ايىرىلىپتى.
كورشىنىڭ تاۋىعى – قازداي, قاتىنى – قىزداي.
تاۋىقتىڭ شاقىرعانىنان تاڭ اتپايدى.
جۇمىرتقالاعان تاۋىق كوبىنەسە
كىشىگىرىم پلانەتا تۋعانداي قىتقىتتايدى.
تاۋىق – قۇس ەمەس, جالقاۋ – كىسى ەمەس.
ىستەرگە قارا جوقتىقتان
ەسكى جىلدىڭ سوڭعى جۇمىس كۇنى ءبىتىپ, ىستەرگە قارا جوق, قول نە العا, نە ارتقا سىيماي ەسەڭگىرەپ وتىرعانشا دەپ اقالاق دوسىما تەلەفون سوقتىم.
— نە ىستەپ جاتىرسىڭ, — دەيدى.
— نە ىستەۋشى ەدىك, ىستەرگە قارا جوق.
— كەزدەسسەك قايتەدى, — دەيدى.
— ىستەرگە ءىس جوق ادام كەزدەسۋدەن قاشۋشى ما ەدى.
— ءبىر-ەكى قىز-قىرقىن الا بارسام, قارسىلىق جوق پا؟ — دەيدى. ءىش پىسىپ, تابان قىشىپ وتىرعان ادامدا قايدان عانا قارسىلىق بولا قويسىن.
تانىسقانىمىز سول, قىز-قىرقىن:
— كافەگە بارساق, — دەگەن بولدى.
ىستەرگە قارا جوق, قولتىقتاپ ءجۇرىپ بەردىك.
كافەدەن شىققان سوڭ اقالاق دوسىم ۇيىنە شاقىردى. نە ىستەۋشى ەدىك, بارا قالدىق.
اقالاق دوسىمنان شىعار-شىقپاستان — باعانا تانىسىپ, سودان بەرى قولتىقتاپ العان گۇلگۇل ەسىمدى قىز بالا:
— شىعارىپ سالاتىن شىعارسىڭ, —دەدى.
ىستەرگە قارا جوق, كەلىسە كەتتىم.
ەسىك الدىندا كەرىلىپ-سوزىلىپ تۇرىپ گۇلگ ۇلىم:
— كوفە ىشۋگە قالايسىڭ؟ — دەدى. قىز بالانىڭ قولىن قاعىپ كورمەگەن باسىم ءۇنسىز ۇيگە كىردىم.
— كەش بوپ كەتىپتى, قونا سالىڭىز؟ — دەدى گۇلگۇل.
…تۇنەگەندىكى مە, وڭاشادا وڭ جامباستاپ جاتىپ وي بولىسكەندىكى مە… تاۋىق جىلىنىڭ العاشقى مەرەكە كۇندەرى ىستەرگە قارا جوق, گۇلگۇلگە باۋىر باسىپ قالىپپىن…
نە كەرەك, اڭگىمەنىڭ توقەتەرى:
— مەنىمەن نەكەگە تۇرۋعا بارساڭ قايتەدى, — دەدى گۇلگۇل. ماعان ءبارىبىر, ىستەرگە قارا جوق, ىلەسىپ ءجۇرىپ بەردىم.
ە, ەندى مەنىڭ ىستەرگە ءىسىم تابىلدى: ءۇي جينايمىن, تاماق ءپىسىرۋ, ىدىس-اياق جۋ, گۇلگۇلدى كەشكە كۇتىپ الۋ, قولتىقتاپ قوناققا بارۋ, قاس-قاباعىنا قاراۋ… نە كەرەك, ىستەرگە قارا جوقتان قۇتىلدىم. سىڭبىرۋگە مۇرشا جوق, كەي-كەيدە ءبىر كەزدەگى «ىستەرگە قارا جوق» ارمان كۇنىمدى ەسكە الىپ ەسەڭگىرەپ الايىن دەسەم دە مۇرشا بولا بەرمەيدى. ويتكەنى, قالت ەتسە ايەلدىڭ ايتۋىمەن كىر-قوقىستى شىعارامىن, كىلەم-توسەنىشتى قاعىپ-سىلكىلەيمىن, بازار-دۇكەن اراسىندا الاشاپقىنمىن… نە كەرەك, جاڭا جىلدان باستاپ «ىستەرگە قارا جوقتان» قۇتىلدىم.
پەترو فەدوتيۋك
ۇپاي سانىمەن ۇتىپتى…
جاڭا جىل – ناۋرىز مەرەكەسiنiڭ العاشقى كۇنى قياستىڭ ءۇيiنiڭ جانىندا ىلعي قولى بوس بەس-التى جiگiت جينالىپ, ەرiككەننەن قىسىر اڭگiمەنi سوعىپ وتىرعانبىز. الىستان القىنا-جۇلقىنا كورشiمiز مىسىقباي جانىمىزعا جەتiپ كەلدi. قاتتى ەنتiككەننەن قارا قوشقىل ءوڭi ءورت سوندiرگەندەي الەم-تاپىراق.
– جiگiتتەر, مەنiڭ قىزىل قورازىمدى كوردiڭدەر مە؟ – دەدi دەمiن ارەڭ الىپ.
– ە, بiز سەنiڭ قىزىل قورازىڭدى باعىپ وتىر ما ەدiك؟ قايدان بiلەيiك؟ – دەپ بiز دە مىرس ەتە قالدىق.
بiزدiڭ سامارقاۋ ايتقان سوزدەرiمiزگە شامدانىپ قالدى ما, ايتەۋiر مىسىقباي قىزىل الا كوزدەرiن باجىرايتىپ:
– باقپاساڭدار, كوزدەرiڭە تۇسپەدi مە دەپ ادام قۇساپ سۇراپ تۇرمىن عوي. بۇلاردان سۇراساڭ دا بالەگە قالاسىڭ… قاپ, اتاڭا نالەت, پىشاققا iلiنگiر, قايدا كەتتi ەكەن, ءا؟ – دەپ مىسىقباي وزiمەن-ءوزi سويلەپ, كوشە شەتiندەگi بۇراننىڭ ۇيiنە كiرiپ كەتتi.
ارامىزداعى قىسىر اڭگiمە قايتادان جالعاستى. كوپ كەشiكپەي-اق مىسەكەڭنiڭ جالپاق بەتi, كۇدiرەيگەن جوتاسى, ەكi ەزۋi قۇلاعىنا جەتكەن «سۇيكiمدi» ءجۇزi قايتا كورiندi. بويىنا سىيماعان قۋانىشىن جاسىرا الماعان مىسىقباي, بiز سۇراماي جاتىپ-اق بiردەن اڭگiمە تيەگiن اعىتا جونەلدi.
– بۇراننىڭ ۇيiنە بارسام, بiزدiڭ قوراز بەن ولاردىڭ اق قورازى جوڭىشقالىقتا قىرعىن ۇرىس سالىپ جاتىر ەكەن. قۇدايدىڭ قۇدiرەتiن ايتساڭشى, بiزدiڭ قىزىل قوراز باسقارعان تاۋىقتار بiر جاقتا دا, ولاردiكi بiر جاققا جينالىپتى. سودان جان الىسىپ, جان بەرiسەر قىپ-قىزىل توبەلەس باستالىپ كەتپەسi بار ما! «ءيا, ارۋاق! اينالايىن اتا-بابامنىڭ ارۋاعى قولداي گور!» – دەپ بiر اللاعا سىيىنىپ, الاقانىما تۇكiرiپ ايقايلاپ قويىپ مەن تۇرمىن. وي, ەكەۋi اشىق الاڭدا ارمانسىز بiر توبەلەستi دەيسiڭ. بۇراننىڭ اق قورازى دا شىمىر بالە ەكەن. بiراق حالىقارالىق ارەناعا كوپ شىقپاعاندىقتان, تاجiريبەسi مەنiكiنە قاراعاندا ازداۋ سياقتى ما, قالاي…
– سونىمەن, مىسەكە, قايسىسى جەڭدi? – دەپ بiز شۋ ەتە تۇستiك شىدامىمىز تاۋسىلىپ. مىسىقباي جاۋاپ ورنىنا قولىن سەرمەپ قالدى.
– ويپىرماي, قويا تۇرساڭدارشى ەندi, ايتىپ بولايىق تا! سونىمەن ەكi قوراز جارتى ساعاتتاي توبەلەستi. اقىرى بۇل تارتىستى جەكپە-جەكتە تالاي شايقاستى باستان كەشكەن, تiسقاققان, تاجiريبەسi مول, «كوپتi كورگەن» مەنiڭ قىزىل قورازىم قارسىلاسىن ۇپاي سانىمەن جەڭiپ شىقتى عوي…
بiز كوشەنi باسىمىزعا كوتەرە كۇلە جونەلدiك. ال مىسەكەڭ بولسا «انە, بۇلارعا شىندىقتى ايتساڭ دا سەنبەيدi» دەگەندەي باسىن شايقاپ قالدى. سول ءسات بۇراننىڭ قاقپاسىنان قىزىل قورازدى الدىنا سالىپ, تىرقىراتا قۋىپ بارا جاتقان اق قورازدى كوردiك. «ۇيالعان تەك تۇرماس» دەگەندەي قاسىمىزدا تۇرعان مىسەكەڭ اۋىر دەنەسiن ەبەدەيسiز يكەمدەپ, قۇيىن-پەرiن بولىپ قاشىپ بارا جاتقان قورازىنىڭ ارتىنان تۇرا جۇگiردi. بiراق بۇل جولى بۇراننىڭ اق قورازى مىسەكەڭنiڭ قىزىل قورازىن ۇپاي سانىمەن ەمەس, ايقىن باسىمدىلىقپەن قۋىپ بارا جاتقانداي كورiندi…
ورىنتاي كومەكوۆ
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
