ەكونوميكا – ەلدىك تۇعىرى

«قۇبىلعان زاماندا قۇبىلاناماسىنان جاڭىلماعان قازاقستان دامۋدىڭ ءوزىن­دىك داڭعىل جولىنا ءتۇستى. از ۋاقىتتا ايبىنى اسقان الاش جۇرتى الەۋەتى اسقان, داۋلەتى تاسقان, ىرگەسى بەرىك, بەدەلى زور ايبىندى ەلگە اينالدى». پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ يناۋگۋراتسيالىق سوزىندە وسىلاي دەپ ايتتى. بۇل بيىككە ءبىز قالاي قول جەتكىزدىك؟ قازاق ەلىنىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا تولايىم تابىسپەن كەلۋىنىڭ باستى سىرى, ارينە, ەكونوميكالىق دامۋدا. اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆتىڭ وسى تاقىرىپقا كەڭى­نەن كوسىلە وي تولعاعان ماقالاسى كۇنى كەشە بۇكىلحالىقتىق قولداۋمەن ەل تىزگىنىن قولعا قايتا العان ەلبا­سى­مىزدىڭ باسشىلىعىمەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ قالاي جۇزەگە اسى­رىل­­عانى جايىندا. كوشەلى سوزىمەن كوپكە تانىمال قوعام قايراتكەرىنىڭ ماقالاسىن زەر سالا وقىپ شىققان ادام قازىرگى اسۋىمىزدىڭ قاندايلىق قيىندىقپەن الىن­عانىن ايقىن كورەدى, ەلدى وسى بيىككە باستاعان ازا­مات­تىڭ بولەكشە قادىر-قاسيەتىن سەرگەك سەزىنە تۇسەدى دەپ ويلايمىز. ەلەڭ-الاڭدا ءيا, تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل. قوعام تۇرعى­سى­نان الساق ءبىر عانا جاڭا ۇرپاق ومىرگە كەلىپ, بوي كوتەرەتىن كەزەڭ. تاريحپەن سالىستىرساق قاس-قا­عىم شاق. ۇكىلى ۇمىتىمىزبەن ولشەسەك ءتاۋ­ەلسىزدىك دەپ عاسىرلار بويى اڭساعان اسقاق ار­مانىمىزدىڭ ورىندالعانىنىڭ العاشقى مەرزىمى. باسىنان ءوت­كىز­گەن وقيعالار شوعىرىمەن ءبىر ەمەس, بىرنەشە عاسىرعا پارا-پار جىلدار. احمەت بايتۇرسىنوۆ ايت­قانداي, «توبە دە, تورە دە» وزگەرگەن جىلدار. قازاق دەگەن حالىقتىڭ ەسىمىن بارشا الەمگە تا­نىتقان كەزەڭ. تەك قانا تا­نىتىپ قويماي, الەم ەل­دەرىنىڭ القالى جيىنى­نىڭ تورىندە قازاق پەرزەنتى وتىرىپ, ايشىقتى ويلار, اتالى سوزدەر اي­تىل­عان جۇلدىزدى ءسات. ەل بولىپ ەڭسەمىز كوتە­رىلگەن, رۋح بيىكتەگەن مەرەيلى بەلەس. پرەزيدەنت جولداۋىندا ايتىلعانداي, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ىرگەسى بەكىپ, تالاي اسۋلاردان ءوتىپ, ءارى قاراي جۇرەتىن باعىت-باع­دارىمىزدى, شىعاتىن بيىكتەرىمىزدى ان­ىق­تادىق. بۇگىنگى تاڭ­دا نىسانادا الەمدەگى ەڭ جان-جاقتى دامىعان ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلۋ تۇر. وسىلاردى ايتا كەلىپ, تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ەشقانداي قيىندىقسىز, اسپاننان باقىت قۇسى بولىپ قونا قالدى دەگەن پىكىردەن اۋلاق­پىز. قاي ەلگە بولسا دا ازاتتىق, بوستاندىق, تاۋەلسىزدىك وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. بىزدەر دە سولار ءۇشىن تار جول, تايعاق كەشتىك. بۇگىنگى ءتاۋ­ەل­سىزدىگىمىزدىڭ استا­رىندا قازاق حالقىنىڭ وتار­شىلىققا, بوداندىققا قارسى بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان كۇرەسى, ونىڭ ىشىندە سىرىم, يساتاي, ماحامبەت, كەنەسارى حان باستاعان ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر, الاش ارىستا­رى­نىڭ ازاتتىق ۇرانى, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تورعايدا, مەركىدە, سوزاقتا, قارقارا-الباندا, باس­قا دا وڭىرلەردە بولعان كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ءۇل­كەندى-كىشىلى كوتەرىلىستەر, سول عاسىردىڭ سو­ڭىن­دا ازاتتىق اڭ­ساعان قازاق جاستارىنىڭ الما­تى­داعى قانعا بو­يال­عان شەرۋى, وسىلاردان تۋعان ىزا-كەك, ولاردى ەندى بولدىرمايمىز دەگەن نامىس پەن جىگەر جا­تىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى, قاسي­ەتتى بولاتىنى دا سوندىقتان. ولار ءبىزدى ەگەمەندىك العان ۇلت ىسىنە بەلسەنە كىرىسۋگە, ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا, قانداي قيىنشىلىق بولسا دا ونى توزىمدىلىكپەن وتكىزۋگە شاقىرادى. ال قيىنشىلىقتار, اسىرەسە, ەگەمەندىگىمىز­دىڭ العاشقى جىلدارىندا, از بولعان جوق. ەڭ ۇلكەن قيىنشىلىقتار حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن كوڭىل-كۇيىنە تىكەلەي قاتىناسى بار ەكونوميكا سالا­سىن­دا تۋدى. بۇرىن ءبىز جۇرمەگەن, ءبىزدىڭ تاريحي سا­نا­مىز­دا ءتىپتى سۇرلەۋى دە جوق نارىق جولىنا تۇستىك. ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋعا, قوعامدىق م ۇلىكتى جەكەشەلەندىرۋگە, كولحوزدار مەن سوۆحوزداردى تا­راتۋعا كىرىستىك. باعانى شەكتەمەي, تىزگىنىن اعى­تىپ جىبەردىك. ناتيجەسىندە بۇرىنعى قالىپتاس­قان شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ كۇل-تالقانى شىق­تى, از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلتتىق ءونىمنىڭ 40 پا­يىزىنا دەيىن جوعالتتىق. اۋىلدا دا, قالا­دا دا حا­لىق تۇرمىسى كۇرت تومەندەدى, ەلدە جۇمىس­سىزدىق ەتەك جايدى. ءاربىر زاتتىڭ باعاسى ون-ءجۇز ەسەلەپ ءوستى. ءوز ىشىمىزدە, باسقا دا ەلدەرمەن قالىپتاسقان ەكونومي­كالىق بايلانىس ءۇزىلدى, كوپتەگەن كاسىپ­ورىندار جۇمىسىن توقتاتۋعا نەمەسە جارتىلاي جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. ەكونوميكا سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ ال­عاش­قى جىلدارداعى كورىنىسى وسىلاي بولدى. قازىر جاعداي مۇلدەم باسقاشا, بىراق ەگەمەن ەلىمىزدىڭ باستاپقى كەزەڭدە باسىنان وتكىزگەن وسىنداي قيىنشىلىقتارىن ايتۋىمىز, ەستەن شىعار­ما­ۋى­مىز كەرەك. الدىمىزدا ۇزاق دامۋ ساپارى تۇر, تەك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءوزىن جان-جاق­تى – ساياسي, رۋحاني جانە ەكونوميكالىق تۇراق­تان­دىرۋ ءۇشىن, شەت ەلدەر تاجىريبەسىنە سۇيەن­سەك, جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت كەرەك ەكەن. سوندىقتان دا ءوز با­سىمىزدان وتكەن قيىنشى­لىق­تاردان قورىتىندى جاساپ, ولار­دى ەستەن شىعارماي وتىرساق, سوعۇر­لىم ولاردى بولاشاق­تا تۋدىرماۋىمىز كامىل. اتالمىش قيىنشىلىقتاردىڭ سەبەبى نەدە دەگەن سۇراق تۋادى. ەڭ الدىمەن تاراپ كەتكەن كەڭەس وداعىنان ناتيجەسى تومەن, زامان تالا­بى­نان ارتتا قالعان شارۋاشىلىق جۇيەسى ەنشىمىزگە تيگەنىن ايتۋىمىز كەرەك. وداق تاراۋ با­رى­سىندا بارلىق رەسپۋبليكالارمەن قالىپتاسقان قاتىناستار ءۇزى­لىپ, ەكونوميكا سالاسىنا جالعىز بىزدە ەمەس, باس­قا­لاردا دا كۇيرەۋ قاۋپى تۋدى. وسىنداي جاعداي كوپ ويلاسۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. تاۋەكەلگە سۇيەنىپ نە دە بولسا تاڭداعان جولمەن ءجۇرىپ كەتۋ كەرەك بولدى. وسىعان قوسا نارىق ەكونوميكاسى بىزگە جات قۇبىلىس, ونىڭ ىشكى سىرىن, جۇمىس ىستەۋ تەتىگىن ەگجەي-تەگجەي بىلەتىن ماماندارى­مىز­دىڭ بولماعا­نىن, جالپى حالىق تا ەكونوميكا سا­لاسىنداعى ءتۇبىرلى جاڭا­لىققا العاشقىدا ۇركە قاراعانىن ايتۋىمىز كەرەك. جانە باسىمىزدان وتكىزىپ وتىر­عان تاريحي كەزەڭ دە ونشا قولايلى بولمادى. الەم تاري­حىن­دا كاپيتاليزمنەن سوتسياليزمگە وتكەن ەلدەر­دىڭ تاجىريبەسى بار, ال كەرى قايتقان, ياعني سوتسياليزمنەن كاپيتاليزمگە كوش­كەن ءبىر دە ءبىر ەل, ونىڭ تاجىريبەسى بولعان جوق. وسى با­عىت­تاعى العاشقى قادامدى بىزدەر, كەڭەس ودا­عى­نىڭ قۇرا­مىندا بولىپ, ونى تاراتىپ ەگەمەندىك العان رەس­پۋبليكالارعا جاساۋعا تۋرا كەلدى. نارىق جولىنا دايىندىقسىز, جەدەلدەتە ءتۇ­سۋى­مىزدىڭ تاعى ءبىر باستى سەبەبىن ايتۋىمىز كەرەك. ول – وسى جولدى تاڭداۋ بارىسىندا الەم­دەگى دامىعان ەلدەردىڭ, بەدەلى جوعارى حالىق­ارا­لىق ەكونو­مي­كالىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىك­تەردىڭ بىزگە جاساعان زور ىقپالى. وتكەن عاسىر­دىڭ 90-شى جىلدارى بۇ­رىنعى كەڭەس وداعىنىڭ رەسپۋب­لي­كالارى جانە ونىڭ ىقپالىندا بولعان مەملەكەتتەر, جالپى سانى 28 ەل, سوتسياليزمنەن كاپيتاليزمگە ءوتۋ كوشىن باستادىق. وسىعان بايلانىستى اقش, باسقا دا دامىعان باتىس ەلدەرى, حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قو­رى, بۇكىلالەمدىك بانك ولارعا نارىققا ءوتۋدىڭ ەكى تەتىگىن ۇسىندى. ءبىرىنشىسى – «شوكوۆايا تەراپيا» (ەسەڭگىرەتۋ ەمى), ياعني مەم­لەكەتتىڭ ەكونوميكا سا­لا­سىنداعى قۇزى­رىن با­رىن­شا شەكتەۋ, ەكونو­مي­كانى ىرىقتان­دى­رۋ, قو­عام­دىق م ۇلىكتى جەدەلدەتە جەكەشەلەندىرۋ, با­عا­نى بوساتىپ جىبەرۋ, ەكونو­ميكالىق باي­لانىستار مەملەكەت تاراپىنان رەتتەلمەي, ءاربىر كاسىپ­ورىن­دار مەن كاسىپكەرلەردىڭ ءوز ەركىنە بەرۋ تەتىكتەرى. ەكىنشىسى – «ۆاشينگتونسكي كونسەنسۋس» (ۆا­شينگتوندىق ءباتۋا), ياعني حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى, بۇكىلالەمدىك بانك جانە اقش-تىڭ قارجى مينيسترلىگى قوسىلىپ, ناشار دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرگە نارىق جولىنا وتۋىنە جاسالعان ۇسىنىس­تارى. ولار: جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ, ءتىپتى ەكو­نو­ميكانىڭ باسەكەگە قاتىس­پايتىن سالا­لا­رىن دا جەكەشەلەندىرۋ; الەۋمەت­تىك كومەك باع­دار­لامالارىن مەيلىنشە شەكتەۋ (مى­سالى, اق­شا­سىز نەمەسە ارزان دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن, وسىنداي ءبىلىم بەرۋ سا­لاسىن, ارزان ءۇي سالۋ باعدار­لا­ماسىن, قوعامدىق كولىك­تى, ت.ب.), بيۋدجەت تاپشىلىعىن با­رىنشا ازايتۋ, ۇلتتىق اقشانىڭ تۇراقتى­لى­عىن ونىڭ دوللارعا باي­لا­نى­سى­مەن ەسەپتەۋ, ەڭبەك­اقى­نى ءۇن­ەم­دەۋ, ت.ب. نارىق جولىنا وتۋگە اتباسىن بۇرعان ەلدەرگە اتالمىش شارالار دەرەكتى تۇردە ۇسىنىلدى. تەك ۇسى­نىلىپ قويعان جوق, رەفورما باستاپ جاتقان ەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە بىزدەرگە دە, حالىقارالىق ۇي­ىم­دار­دىڭ جاردەمى وسى ۇسى­نىل­عان شارالار­دى ءىس جۇزىندە ءجۇر­گىزۋ نەمەسە جۇرگىزبەۋمەن تىكەلەي باي­لانىس­تىرىلدى. باستاپقى جىلدارى ەلدەگى رەفور­مالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ءبىز قارجىعا وتە مۇقتاج بول­دىق, ونى الۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قو­رى­نا ءوتىنىش جا­سادىق. ونىڭ ەميسسار­لارى قازاق­ستان­عا بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ, بىزدەردە قوعامدىق مەنشىك تارا­تى­لىپ جاتىر ما, باعا ىرقىنا جىبەرىلدى مە, سىرت­قى ساۋدا ىر­ىقتان­دىرىلدى ما, باسقا دا ولار ۇسىنعان شارالار ورىندالىپ جاتىر ما, جوق پا, وسىلاردى مۇقيات تەكسەرىپ بارىپ, ەلىمىزگە قار­جىلاي ءجار­دەم (نەسيە) بەرۋگە شەشىم شىعاراتىن. نارىق يدەولوگياسىن وزدەرى ۇسىنعان شارالار نەگىزىندە الەم ەلدەرىنە, اسىرەسە وسى سالا­داعى رە­فورمالارىن جاڭا باستاپ جاتقان ەلدەرگە تاراتۋ جولىندا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى­نىڭ, بۇكىل­الەمدىك بانكتىڭ ميسسيونەرلىك ءرولى ەرەكشە بولدى. ولار ايتىلعان ۇسىنىستارىن ور­ىنداتۋعا بارلىق مۇمكىندىكتەرىن جۇمسادى. ال ول مۇمكىندىكتەر از بولمادى, ويتكەنى كىمگە دە بولسا كەرەك ميلليارد­تاعان قارجى تەك وسىلار­دىڭ قولىندا بولدى, لاۋازىمى جوعارى, الەم ەلدەرىنە ىقپالى زور جانە دامىعان باتىس مەملەكەتتەرىنەن تىكەلەي قولداۋ تاۋىپ وتىرعان بۇلار يمپەريا ىسپەتتەس ۇجىمدار. ال يمپەريا بولعان سوڭ ونىڭ يمپەريالىق امبي­تسيا­سى دا قوسا ءجۇردى. ال ەندى وسى ۇجىمدار ۇسىنعان شارالار كىمگە قالاي نارىق جولىنا كوشۋگە جاردەمدەستى, سوعان كوشەيىك. شىندىعىن ايتساق, «ۆاشينگتون كون­سەن­­سۋ­سىنداعى» يدەيالار ەڭ الدىمەن لاتىن امە­ري­كاسى ەلدەرىنە, ولاردىڭ ءبىراز جىلدار قولدا­نىس­­تا­رىندا بولعان نارىق ەكونوميكاسىن جەتىلدىرۋدى, كەيبىر تەتىكتەرىنىڭ ساپاسىن ارتتى­رۋدى كوز­دە­گەن ەدى. وسى سالاداعى الەم دەڭگەيىن­دەگى ءىرى ما­مان­دار­دىڭ ايتۋى بويىنشا, اتالمىش ۇسىنىستار لاتىن امەريكاسى ەلدەرىندە ايتار­لىق­تاي وڭ ناتيجە بەرە قويعان جوق. دالىرەك ايتساق, حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قورى ۇسىنعان مودەل نارىق ەكونوميكاسىن قولدا­نۋدا تاجىريبەسى بار ەلدەرگە, ول ونىڭ نەگىزگى ماق­ساتى نارىق جۇيە­سىن جاڭادان ەنگىزۋ ەمەس, قول­دانىستاعى جۇيەنى, نارىق كەڭىس­تىگىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەگەن ەدى. وسىعان قاراماي اتالمىش مودەلدى جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەرگە بايلا­نىستى نارىق ەكونوميكاسىن بۇرىن قولدانباعان, وعان كەرەكتى دايىندىعىمىز جوق بىزدەر دە قولدا­نىسقا الۋعا ءماجبۇر بولدىق. ال وسى مودەلدىڭ تەرىس سالدارىن وعان تەزدەتىپ كوشكەن ەلدەر, ونىڭ ىشىندە ءبىز دە مولى­نان كوردىك. اتالمىش ۇلكەن ىسكە كەرەك مامان­دارى جوق نەمەسە از, نارىققا كەرەك ينفراقۇ­رى­لىمدارى مەن زاڭ­دا­رى جاسالماعان, ونى ەنگىزۋ تەتىكتەرىن ءاتۇستى جا­ساۋعا ءماجبۇر بولعان ەلدەر­دىڭ ءبارى دە كوپتەگەن قيىندىقتاردى باسىنان وتكىزدى. ەل ىشىندە حال­قىڭ­نىڭ دا وسىعان دايىن بولماعانىن ايتۋىمىز كەرەك. دايىندىقسىز باستاعان رەفورمالاردىڭ بەرەكەسىزدىگىن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, الەمگە ەسىمى تانىمال عالىم دجوزەف ستيگليتستىڭ مىنا ءبىر پىكىرىنەن كورۋگە بولادى: «جاڭا دامىپ كەلە جات­قان مايدا ەلدەر قالتىلداعان قايىق سياقتى. حۆق كۇشتەپ تاڭعان كاپيتالدى جەدەلدەتە ىرىقتان­دىرۋ ولاردى قاۋساعان قۇرساۋىن جاماماي تۇ­رىپ, كاپيتاندارى دايىندىقتان وتپەي تۇرىپ, قۇتقارۋ كوكىرەكشەلەرىن بورتقا الىپ شىقپاي تۇرىپ تول­قىندى تەڭىز توسىنە اتتاندىرىپ جىبەرۋمەن بىردەي ەدى. ءتىپتى دۇلەي داۋىل كەلىپ سوقپاعاننىڭ وزىندە بورتقا ۇرعان تولقىننىڭ ءوزى-اق الگى كەمەنى اۋدا­رىپ كەتە الاتىن». ءيا, بىزدەرگە ۇسىنىلعان «ەسەڭ­گى­رەتۋ ەمىن» باتىس ەلدەرىنىڭ ءبىر دە ءبىرى بۇرىن قولدانعان جوق ەدى. ەك­ىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن گەرمانيا ەكونوميكاسىن جەدەل كو­تەر­گەن ليۋدۆيگ ەر­حارد: «نەمىس­تەر­دىڭ ەكونومي­كا­سى­نىڭ تاڭعاجايىپ ناتيجەسىنە جال­پىلاي ىر­ىق­تان­دى­رۋ­سىز, ونەر­ك­ا­سىپ سالاسىن تولىعى­مەن جەكە­شەلەن­دىر­مەي-اق, كوپ­تەگەن سىرتقى قاتىناس­تارعا قويىلعان شەك­­تەۋ­لەرگە قارا­ماي قول جەتكىزىلدى» – دەپ كورسەتتى. اتالمىش سو­عىس­تان كۇيرەگەن ەكو­نومي­كانى با­تىس ەۋروپا, جاپونيا, تايۆان, وڭ­تۇستىك كورەيا ەلدەرى مەملە­كەت­تىڭ وسى سا­لاعا باس­شى­لىق ەتىپ, تىكەلەي ارا­لا­سۋىمەن قاي­تا تۇرعىز­دى. با­تىس ەۋروپادا ءون­دىرىس­تىڭ شەشۋشى سالا­لارى مەملەكەت مەن­شىگىنە الىن­دى, ال فرانتسيا مەم­لەكەتى وسىعان قوسا بانكتەردى دە ءوز مەنشىگىنە اينال­دىردى. بۇل ءوت­كەن كە­زەڭنىڭ ءتاجى­ريبەسى. ال ءبىز رەفورمالار كوشىن باستاعان كەزەڭگە ورال­ساق, «ەسەڭگى­رەتۋ ەمىنەن» بىردەن باس تارتقان ەلدەر بول­دى. مى­سالى, ۆەنگريا, چەحيا, سلوۆاكيا. پول­شا بولسا 3 ايعا وسى تاسىلدەردى باستاپ, ارتى­نان ءبىر­دەن توقتاتتى. وكىنىشكە وراي, ءبىز – رەسەي, ۋكراينا, قازاق­ستان, ورتالىق ازيا جانە كاۆكاز مەملەكەتتەرى وسى «شو­كوۆايا تەراپيا» تەتىكتەرىن ءبىرشاما قولدانىپ, ونىڭ زاردا­بىن تارتا بىلدىك. ءبىز شا­عىن ەلمىز, نەگە وسى جول­مەن رەفورمالار جۇرگى­زۋ­گە ءماجبۇر بولعانى­مىز­دى جو­عا­رىدا ايتتىق. بۇرىنعى كە­ڭەس­تىك يمپە­رياداعى ەڭ بەدەلدى, كۇشى دە, قۋاتى دا باسقا رەسپۋبليكالاردان ونشاق­تى ەسە كوپ رەسەي فەدەراتسياسى نەگە ءسوز بولىپ وت­ىر­عان جول­دىڭ قو­لايسىز ەكەنىن سول كەزدە اڭعار­ماعانى تۇسىنىكسىز جاعداي. اعىل­شىن پرو­فەسسورى ا.ءنوۋۆتىڭ مىنا ءبىر پىكىرىن كەلتىرسەك تە ارتىق بولماس: «بولاشاق ۇرپاقتار ەل ءۇش­ىن ەڭ ءبىر قيىن شاقتا ءدال رەسەيدە چيكاگو دوك­تري­ناسى قابىل­دانعانىنا تاڭ قالا­تىن بولادى, نەگە دەسەڭىز باتىستا, سونىڭ ىشىندە امەري­كا­نىڭ وزىندە دە ول يدەولوگيادان باس تارتۋ باستالعان بولاتىن». ءبىز ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ باستاپقى جىلدا­رىن­داعى كەزدەسكەن قيىندىق­تار­عا, ولاردى تۋعىزعان سەبەپ-جاع­داي­لار­عا جوعا­رى­دا­عى­داي تولىعىراق توقتاۋ­دى ءجون كوردىك. ءويت­كەنى ەگە­مەندىگىمىزدىڭ 20 جىلدى­عى­نىڭ ال­عاش­قى ۇزاق مەرزىمى, ءتىپتى ونىڭ تەڭ جارتىسى دەسەك تە بولادى, وسى قيىنشىلىق­تاردى جەڭۋ, ولار­دىڭ سالدارىمەن كۇ­رە­سۋمەن ءوتتى. وسىلاردى ايتپاي, حالىقتىڭ تۇر­مى­سى نەگە كۇرت تومەندەپ, سودان بەرى الەۋمەتتىك سالا­عا ونى جاقسارتۋ جو­لىندا تىنباي جاسالىپ جاتقان شارالارعا قارا­ماستان ءالى كۇنگە دەيىن حالىق تۇر­مىسى بىزگە كەرەكتى دەڭگەيگە جەتە الماي وتىرعانىن ءتۇسىن­دىرۋ قيىن. اتالمىش جاعداي­لاردى ايتپاي, ين­فليا­تسيانىڭ نەگە جوعارى ەكەنىن, باسەكەلەستى ورتا­نىڭ نەگە ايتارلىقتاي قالىپ­تاسپاعانىن, سىباي­لاس جەمقورلىق ەتەك جايىپ, ونىمەن كۇرەس ءالى كۇنگە دەيىن تولىق ناتيجە بەرە الماي وتىر­عانىن دا ءتۇسىندىرۋ قيىن. باعانىڭ ون-ءجۇز ەسەلەپ ءوسۋى­نىڭ سالدارىنان حالىق بۇرىن جيعان قورىنىڭ كوبىنەن ايىرىلدى, ناتيجەسىندە جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىن­دا جاپپاي بۇقارا نە كاسىپورىندى, نە جەر تەلىمدەرىن ساتىپ الۋ ىسىنە تولىعىمەن قاتىسا المادى. شەتەلدىك كاپيتال­دىڭ قازاقستان بايلىعىنىڭ شۇراي­لى دا قو­ماقتى بولىگىنە يە بولۋىنا دا سول كەزدە بىزگە تىقپالاعان سىرتقى ساۋدانى ىرىقتاندىرۋ سايا­سا­­تى سەبەپ بولدى. سىن ساعاتى قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق رەفورمالار­دىڭ العاشقى جىلدارى ناعىز سىن ساعاتى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ەگەمەندىك العان حالىقتىڭ وراسان قيىندىقتارعا توزىمدىلىگىنىڭ, ارماندا­عان تاۋەلسىز­دىگىن قالاي دا ساقتاپ قالۋعا بەرىك سە­نى­مىنىڭ سىنى بولدى. ەلدىڭ رۋحى, قاجىر-قايراتى, بىرلىگى سىنعا ءتۇستى. كوش باستاعان ازاماتتاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى, ەل ىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى سىنعا ءتۇستى. ەلباسى, جاڭا كوشىمىزدى باستا­عان نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ كەلەشەككە دەگەن سەنىمى, قيىنشىلىقتان شىعاتىن جولدار تابۋ مۇمكىن­دىگى, العان جولىنا بەلىنىڭ بەكەمدىگى سىن­عا ءتۇستى. پرەزيدەنت نازارباەۆ ءوزىنىڭ «سىندارلى ون جىل» اتتى ەڭبەگىندە وسى كەزەڭنىڭ قيىن­دىعىن, ءوزىنىڭ سول كەزدەگى كۇمانى مەن ءۇمىتىن جان-جاقتى بايان­دايدى. وسى سىنداردان حالىق تا, ەلباسى دا ابى­رويمەن ءوتتى. ومىرشەڭ, وزە­گى تازا, وجەت قازاق دەگەن ەل بار ەكەندىگى, ەلىنە سەنگەن ەرى بار ەكەندىگى الەمگە دالەلدەندى. جيىرما جىل­دىق تاۋەلسىز­دىگىمىزدى اتاي وتىرىپ, وسىنداي تاريحي سىننان وتكەن كەزەڭىمىزدى ەرەكشە ەسكە الۋى­­­مىز كەرەك. سول كەزدەگى الىس-جاقىن كورشى­لەرى­مىز­دىڭ ءبىزدىڭ تىرشىلىگىمىزگە ۇڭىلە, كۇدىكپەن قاراپ, قا­زاقتار وسى دەربەس ەل بولا المايدى-اۋ دەگەن كۇما­نىن جا­سىرماي اشىق ايتقاندارى دا بولاتىن. ورىن العان قيىنشىلىقتاردىڭ توركى­نىن تەرەڭ ءتۇ­سى­نىپ, ولارعا توسقاۋىل بولاتىن دەرەكتى, تياناقتى شارالار جۇرگىزىپ بىزدەر ول كۇ­ماندى جوققا, تەرىسكە شىعاردىق. ال ول قادامدار قانداي ەدى؟ الدىمەن, قازاقستان حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىققا ءوزىنىڭ بەيبىتسۇيگىش ەل ەكەنىن, باسقا ەلدەرمەن اشىق, ءارى ءوزارا ءتيىمدى ساياسي, ەكونو­ميكالىق قاتىناستارعا دايىن ەكەندىگىن, ءوز ەلىندە ۇلتارا­لىق كەلىسىم مەن ىشكى ۇلتتىق بىرلىگىن ساقتاي بىلەتىندىگىن, دەموكراتيالىق دامۋ جولى­نىڭ تۋىن بەرىك ۇس­تاعان, الەم قورىنداعى پاراسات پەن قۇند­ى­لىق­تار­دى جوعارى باعالاپ قانا قويماي, ولاردى دامىتۋعا اتسالىساتىن ەل ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. وسى با­عىتتاعى ەرەن ەڭ­بەكتىڭ يەسى, باستاماشىسى ەلباسى, تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بول­دى. ول ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى, ارحيتەكتورى بولدى دەسەك ارتىق ەمەس. سەمەيدەگى اتوم پوليگونىن جابۋ, ءوز قولىن­داعى يادرولىق قارۋ-جاراقتان باس تارتۋ, امەريكاعا, باتىس ەۋروپاعا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا, باسقا دا ەلدەرگە دوستىق قا­رىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن جاسالعان ءساتتى ساپارلار, الەمدە ءارى بەدەلدى, ءارى دامىعان ۇلكەن ەلدەرمەن ۇزاق نىسانانى كوز­دە­گەن ستراتەگيالىق ءارىپ­تەستىكتى جاساۋ, كور­شىلەرىمىز­بەن داۋ-دامايسىز, سابىرلى دا ءوزارا تۇسىنىستىكپەن جۇرگىزىلگەن شەكارا تۋرالى ءناتي­جەلى كەلىسسوزدەر, تاعى دا باسقا كوپتەگەن پرەزيدەنت تاراپىنان جاسالعان ءىس-شارالار الەم ەلدەرىنىڭ وڭ نازارىن اۋدارا ءبىلدى. قازاقستان اشىق دەموكراتيالىق قوعام قۇرىپ جاتقان ەل ەكەنىنە ولاردىڭ كوزىن جەتكىزدى. ناتيجەسىندە الەم ەلدەرىمەن, الىس-جاقىن كور­شى­لەرمەن دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك نەگىزىندە تۇراق­تى قارىم-قاتىناس ورنادى. ناتيجەسىندە ءبىز ءوز ىشىمىزدەگى رەفورمالاردى سىرتتاعى ەشبىر ەلدەرگە, ەشبىر جاعدايعا الاڭداماي دامىتىپ, كەتكەن ولقىلىق­تاردى تۇزەتىپ, ىلگەرى جىلجۋعا مۇمكىندىك الدىق. قازاقستاننىڭ الەم وركەنيە­تىنىڭ جولىمەن جۇرە باستاعان ەل ەكەنىنە كوزى جەتكەن مەملەكەتتەر, قار­جىلىق قورلار, ترانس­ۇلتتىق كومپانيالار بىزگە مولىنان ينۆەستيتسيا قۇيا باستادى. سول العاشقى ونجىلدىقتا بۇرىن­عى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندە شەتەل ينۆەستيتسيالارى مولىنان كەلگەن ءبىرىنشى ەل قازاقستان ەكەنىن ءبىز ماقتانىشپەن ايتا­مىز. جالپى, تاۋەل­سىزدىك جىلدارى ەلىمىزگە 120 ملرد. دوللاردان استام ينۆەستيتسيا كەلگەن ەكەن, تمد ەلدەرىندە بۇل ەڭ جوعارى كورسەتكىش. قورىتا ايتساق, قازاقستاننىڭ سىندارلى سىرتقى سايا­ساتى ەل ىشىندەگى ەكونومي­كا­لىق رەفورمالاردىڭ توقتا­ماي ءجۇرۋىنىڭ شەشۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. وسىنداي جاعدايدى ءبىز ەرەكشە ايتا دا, باعالاي دا ءبىلۋىمىز كەرەك, ويتكەنى ءبىر-ءبى­رى­مەن سوعىسقان نەمەسە قاتىناسى شيەلەنىسكەن ءجا­نە ءوز ىشىندە تىنىشتىق جوق ەلدەردە رەفور­ما­­لار­دىڭ قالاي تۇرالاپ قالعانىن جاقسى بىلەمىز. ءوز ىشىمىزدەگى رەفورمالاردىڭ توقتاماي جانە بارعان سايىن جەدەل ءجۇرۋى قازاقستان حالقى, قا­زاق­ستان قوعامى ۇستاعان باعىتىنان تايماي, قيىن­شى­لىقتاردى جەڭە وتىرىپ, كوزدەگەن ماق­ساتىنا جەتۋ جولىندا كورسەتكەن تاباندىلىق­پەن بايلا­نىس­تى. سوناۋ ءبىر قيىن, باسقا تۇسكەن كوپ­تەگەن قيىنشىلىقتارمەن قىزۋ كۇرەس ءۇس­تىندە 1997 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قا­زاق­ستان-2030» دامۋ ستراتەگياسى جاريالان­دى. وندا تەك قانا سول كەزەڭدەگى كۇردەلى ماسە­لە­لەر­دىڭ شەشۋى ايتىلىپ قويماي, قازاقستان­نىڭ ال­دى­­مىز­داعى وتىز جىل ىشىندە اساتىن اسۋلارى, حا­لىق تۇرمىسى­نىڭ ءوسىپ, الەم حالىق­تارىنىڭ دەڭ­گەيى­نە جەتۋ جولدارى, بارشا حالىقتىڭ با­سىن بىرىكتىرەتىن, ولاردىڭ جاڭا زامانعا ىنتا­سىن ارتتى­راتىن ءىس-قيمىلدار جان-جاقتى بايان­دالدى. ءدا­لى­رەك ايت­ساق, ستراتەگيا­نىڭ نەگىزگى, ىرگەلى باسىم باعىت­تارى ۇلتتىق قاۋ­ىپ­سىزدىك, ىشكى ساياسي تۇراق­تىلىق­تى ساقتاۋ, اشىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن ەكونو­مي­­كالىق ءوسۋ, قازاقستان ازا­ماتتا­رىنىڭ دەن­ساۋ­لىعىن ساق­تاۋ, ءال-اۋقاتىن ءوسىرۋ, ەنەرگە­تي­كا رە­سۋرس­تا­رىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ين­فراقۇ­رى­لىم, كو­لىك جانە باي­لانىس سالا­لارىن دامىتۋ, كەمەلدى مەملەكەت قۇرۋ بولىپ انىقتال­دى. ورىن­دالۋ مەرزىمى 4 كەزەڭنەن تۇرا­تىن ستراتەگيا اياقتالعان كەزەڭىندە قازاق ەلى دامىعان ەلدەر ساناتىنا قوسىلۋىن كوزدەدى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, پرەزيدەنت سوڭ­عى جولداۋىندا: «... 1997 جىلعى حالىققا ال­عاشقى جولداۋىمدا مەن بىلاي دەگەن ەدىم: «2030 جىلى ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز بۇدان بىلاي الەمدىك وقيعالاردىڭ قالتارىسىندا قالىپ قوي­ماي­تىن ەلدە ءومىر سۇرەتىن بولادى». وسى ءسوز­دەرگە كۇمان كەلتىرگەندەر از بولعان جوق. دەگەنمەن, دىتتەگەن بۇل مەجەگە ءبىز 33 جىلدا ەمەس, ءبىر مۇشەل جاستىڭ وزىندە جەتتىك!» – دەدى. وسى ءپى­كىر­دىڭ بىردەن-ءبىر دۇرىستىعىنا ءبىز كەشەگى اس­تاناداعى وتكەن ەقىۇ سامميتىنە, الەم ەلدە­رى­نىڭ كوبىمەن تىعىز بايلا­نىسىمىزعا, بەدەلىمىز وسكەن سىرتقى جاعدايعا قاراپ كوزىمىز جەتىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋدە ونىڭ ساياسي, رۋحاني سالالارىن جۇيەلى تۇردە قايتا قۇرىپ, جان-جاقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىعان ءساي­كەس دەموكراتيالىق قوعام قۇرىپ, ونى وسى جولمەن ءجۇ­رۋگە سىلتەيتىن اتا زاڭ قابىلداندى. زا­ي­ىرلى مەملەكەت تالابىنا سايكەس ءۇش تارماق­تان تۇ­راتىن بيلىك جۇيەسى, قوعامداعى ءارتۇرلى پىكىر, كوزقاراس­تار­دى توپتاستىراتىن ساياسي پارتيالار دۇنيەگە كەلدى. دەموكراتيا تالاپتارىنا ساي اش­ىق سايلاۋ جۇيەسى قۇرىلدى. دەموكراتيا­لىق ءۇر­دىس, ساياسي بوستاندىق­قا جەتۋ ۇزاق جول, قازىر جول ۇستىندەمىز, شىعاتىن بيىكتەرىمىز ءالى الدا. بىزدەر, قازاقتار, وتارشىلىقتى كورىپ, ءۇش عا­سىرعا جۋىق بوداندىقتىڭ قۇرساۋىندا بولعان حا­لىقپىز. وسى ۇزاق جىلدار ويلاعان ويىمىز, ايت­قان ءسوزىمىز, ىستەگەن ءىسىمىز بىرەۋلەرگە قاراپ الاڭ­داۋ­شىلىقپەن ءوتتى. تاريحىمىز بۇرمالان­دى, اتا-بابادان قالعان اسقاق رۋح پەن مول قازىنانى دۇرىس يگەرە المادىق. ۇلتتىق سانا وسىلاي باسقاعا ءتاۋ­ەلدىلىك نەگىزىندە قالىپتاس­تى. سوندىقتان دا ەگەمەندىكتىڭ تۇسىندا رۋحاني جاڭعىرۋ مايدانى, وراسان زور مادەنيەت قۇرى­لىسى باستالدى. «قازاق جەرىندەگى حالىق كوبى­نەسە قازاق پەن ورىس. قازاق مادەنيەتى ورىستان كەم بولعان سوڭ جەم بولاتىنى شەكسىز. ول جەم بولۋدان مادەنيەتى جەتىلگەنشە قۇتىلمايدى. قازاق جەم بولۋدان تۇبىندە دەكرەت قۋاتىمەن قۇتىلمايدى, مادەنيەت قۋاتىمەن قۇتى­لادى. مادەنيەت كۇشەيەدى – ونەر-ءبىلىم كۇشىمەن, ءون­ەر-ءبىلىم كۇشەيەدى وقۋمەن. ازاتتىقتىڭ اسىلى مادەنيەتتە», – دەگەن ەكەن احمەت بايتۇرسىنوۆ. دانىشپان بابامىزدىڭ وسى ءبىر تولعانىسى ەگەمەن قازاقستاننىڭ رۋحاني سالاسىن جاڭعىر­تۋ­دىڭ, وركەنيەت جولىنداعى, مادەنيەت سا­لاسىن­داعى ءىس-جوسپاردىڭ نەگىزى بولعانداي. ءبىلىمدى, عىلىمدى دامىتاتىن ءبىر ەمەس بىرنەشە اۋ­قىم­دى باعدارلا­مالار, «مادەني مۇرا» جوباسى, قايتا جازىلىپ جاتقان تاريح, كوپ جىلدار ۇمىتىلىپ, ەگەمەندىك تۇسىندا ەلىمىزگە ورالعان قۇندىلىقتار, حالىق سا­ناسىن جاڭا زامان تالا­بىمەن شىڭداۋدى كوزدەگەن جوبالار مەن ءىس-شارالار وسى رۋحاني جاڭعىرۋى­مىزدىڭ نەگىزىن جاساپ جاتىر. رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتپەي تاۋەل­سىز ەل بولدىق دەپ ايتا المايسىڭ. سون­دىقتان دا باسەكەگە, «الەم دەڭگەيىندەگى باسە­كەگە قابىلەتتى قازاقتار, قازاقستاندىقتار ءۇشىن» دەپ پرەزي­دەنتتىڭ حالىققا جولداۋىنداعى كورسە­تىل­گەن جول, ونى ىسكە اسىرۋ شارالارى دا بىزدەگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى, دۇنيە­تانىمى, جاڭاشىلدىعى, ىسكەرلىگى جاعىنان باسقا دا الەم ەلدەرىندەگى ءوز زامانداستارىنان كەم بولماي, تەڭ بولۋدى كوزدەپ وتىر. وسى ماق­ساتقا جەتۋ رۋحاني تاۋەلسىزدىكتىڭ شەشۋشى فاك­تورى بولماق. ساياسي جانە رۋحاني تاۋەلسىزدىك جولدارىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتىق. دەگەنمەن رەفورمالار باستالىسىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋدە ەڭ كۇردەلى دە قيىن, شەشۋشى سالا ەكونوميكا ەكەنى ايقىندالدى. وسى جاعدايدى ەلباسى تەرەڭ ءتۇسىندى, العاشقى مەزگىلدىڭ كۇردەلى قايشىلىق­تا­رىنان تەزىرەك شىعۋ ءۇشىن تىڭ جول, تياناقتى شەشىمدەر ىزدەستىرۋ قامىنا كىرىستى. ەلىمىزدەگى سان الۋان رە­فور­مالاردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى با­سىمدىق وسى ەكو­نوميكا سالاسىندا دەگەن ءتۇيى­نىن حالىققا جاريا ەتتى. «الدىمەن ەكونوميكا» – الىستى كوز­دەگەن پرە­زيدەنتتىڭ ستراتەگيالىق تۇ­جىرىم­داماسى ءدۇ­نيە­گە كەلدى. ونى ورىنداۋ ماقساتىندا تياناقتى ءىس-شارالار جۇزەگە اسى­رىلا باستادى. وسىعان بايلانىستى تاعى ءبىر ەرەكشەلىكتەردى اتاپ كەتۋىمىز كەرەك. ياعني, جوعارىدا باياندالعان باتىس ەلدەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ رەفورما جۇرگىزۋ جولىنداعى بىزدەرگە جاساعان ۇسىنىستارىن سىن كوزبەن قاراۋ باستالدى. ءدالى­رەك ايتساق, كوپتەگەن جاعدايدا ءوز ەرەكشەلىكتەرىمىزدەن تۋعان تىعىرىقتان تەزىرەك شىعۋ جول­دارى ىزدەلىندى. ولاردى جەدەل ىسكە قوسۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ زاڭ شى­عارۋشى جانە اتقارۋشى تارماق­تارىنىڭ دايىندى­عى تومەن ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت ەكو­نوميكا سالاسىنداعى رەفورمالار جۇرگىزۋدى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الۋى­نا تۋرا كەلدى. بارىنشا قيىن دا تاۋەكەلى مول مىندەت. وسى ماقساتپەن تەك ءبىر عانا 1995 جىل ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ زاڭدىق كۇشى بار 140-تان استام جارلىعى جاريالاندى. ولار اتال­مىش سالاداعى رەفورمالاردىڭ ەلىمىزدە ەكپىندى جۇرۋىنە نەگىز سالدى. رەفورمالاردىڭ زامان تالا­بىنا سايكەس نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى سالىندى. ناتيجەسىندە رەفورمالاردىڭ قارقىنى جا­عى­­نان بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا بولعان ءارىپ­تەستە­رى­مىزدىڭ الدىنا شىقتىق. قازاقستان رە­فور­مالاردى تاباندىلىقپەن جۇرگىزىپ جاتقان ەل ەكەنىن شەتەل باسشىلارى مەن ماماندارى ايتا باستادى. قانشا قينالعانىمەن بۇرىن وداقتاس بولعان ارىپتەس­تەرى­مىزگە دە وسىنداي شىندىقتى مويىنداۋعا تۋرا كەلدى. تەك مويىنداپ قويعان جوق, ءبىزدىڭ وزىق ءتاجى­ري­بەمىزبەن تانىسۋعا اتال­مىش ارىپتەستە­رى­مىز بىرىنەن سوڭ ءبىرى قازاق­ستانعا كەلە باستادى. سول كەزدەگى جاعدايدى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ەكو­نو­ميكا سالا­سىن­داعى كە­ڭەس­شىسى, بەلگىلى ەكونو­ميست ا.يللا­ريو­نوۆتىڭ جۋر­نا­ليستەردىڭ «قازاق­ستاننىڭ ەكونومي­كا­لىق رە­فور­مالارىنىڭ قايسى­سى, ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز­شە, رەسەي ءۇشىن قىزىقتى جانە پايدالى بولۋى ءمۇم­كىن؟» – دەگەن سۇراعىنا ءتو­مەندەگى جاۋابى كور­سەتەدى: «ءىس جۇزىندە بارلىعى دا. قاي جاعى­نان الىپ قاراساڭىز دا, بارلىق تاجىريبەسى پايدالى: تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشى­لىق رەفور­ما­سى, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مەملەكەتتىك قىزمەت, مەملەكەتتىك قارجى رەفور­ما­­لارى, ۇلتتىق رەزەرۆ قورىن جاساۋ, ۇلتتىق بانك­تىڭ ۆاليۋتا ساياساتىن ىسكە اسىرۋى – جالپى رەسپۋبليكانىڭ ءار باعىتتاعى جەتكەن اسەرلى جەتىستىكتەرىنىڭ سانى وتە كوپ. ولار­دىڭ ەرەكشە اسەر قالدىراتىن سەبەبى – قا­زاقستان مەن رەسەي كوپتەگەن ولشەمدەر بويىنشا ءبىر-بىرىنە ۇقساس ەلدەر: ەڭ الدىمەن ەكونوميكا, ساياسات, ادامدار, ورتاق تاريح, مادەنيەت, ەكو­نو­ميكاعا, بيزنەسكە ورتاق كوزقاراس – وسىلاردىڭ ءبارىن سالىستىرىپ كەلگەندە سىزدەردىڭ ءتاجىري­بە­لەرىڭىز ەرەكشە پايدا­لى بولىپ تابىلادى». ءسويتىپ رەفورما سالاسىنداعى ايشىقتى قا­دام­دار جاقىننىڭ دا, الىستىڭ دا كوڭىلىن اۋ­داردى, ءوز حالقىمىز ولاردىڭ جەمىسىن كورە باس­تادى. كوپتە­گەن جولدار تىڭنان باستالدى, ولار قازاق ەلىندەگى رەفورمالاردىڭ ناتيجەلى ەرەكشەلىكتەرى بولىپ تانىلدى. وسىدان بارىپ الەم­دىك قاۋىمداستىق بىزدەگى رەفورمالارعا «قا­زاق­ستان جولى» دەپ ات قوي­ىپ, ايدار تاقتى. بۇل بىزدەرگە ماقتانىش, ال باس­قالارعا ءوزىمىز جۇرگەن جولدىڭ عيبراتى مول ەكەنى­نىڭ ايقىن ايعاعى بولدى. وسى جولدىڭ سۇرلەۋىن سال­عان, وسى جولمەن ەلىن جاڭا زامانعا, جاڭا ەكو­نو­ميكا الەمىنە باستاعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنىن ايتۋىمىز ورىندى. ءوزىنىڭ ءبىر­نەشە شەت تىلدەرىنە اۋ­دا­رىلعان «قازاقستان جو­لى» اتتى ەڭبە­گىندە سول كەزەڭدە ءوزى باستاپ تاۋەلسىز مەملەكەت, ءتيىمدى ەكونوميكا قۇرۋ ءىس-شارالارىن جان-جاق­تى بايانداپ, وي ەلەگىنەن ءوت­كى­زەدى. «مەن تاۋەلسىز­دىك ستراتەگياسىن جا­­ساۋ ءۇشىن الەم ەلدەرىن ارالاپ, ولار­­دىڭ ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋ­داعى ءتاجى­ري­بەسىمەن, وسى جولدا كەزدەسكەن قي­ىندىقتاردى جەڭۋ شا­را­لارى­مەن تانىستىم. ءال­ەم­­نىڭ ءبىر دە ءبىر ەلى ءتۇبىرلى ەكو­نو­ميكالىق ءوز­گە­رىس جو­­­لىن­دا تۋعان قيىن­دىق­­تاردان قۇتىلماعان. ۇلكەندى-كىشىلى قۇل­دى­راۋ­لاردى انگليا, فرانتسيا, گەرمانيا, امەريكا قۇراما شتاتتارى دا باسىنان وتكىزدى. مەملە­كەت­تىڭ نەگىزىن سالعان ەكى قايرات­كەردى – فرانتسيا پرەزيدەنتى شارل دە گوللدى, سينگاپۋر پرەزيدەنتى لي كۋان ءيۋدى ەرەكشە ايتقىم كەلەدى» – دەيدى پرەزيدەنت اتالمىش ەڭبەگىندە. بۇلار جانە دە اقش پرەزيدەنتى فرانكلين د. رۋزۆەلت, قىتاي رەفور­ما­تورى دەن سياوپين, مالايزيا پرەمەر-ءمينيسترى ماحاتحير موحامماد ەكونوميكا سالاسىندا وتە ناتيجەلى رەفورمالار جۇرگىزگەن تاريحي تۇلعالار. وسى­لار­دىڭ قاتا­رىن­دا «قازاقستان جولىنىڭ» اۆ­تورى دا وزىنە ءتيىستى جوعارى ورنىن الارى ءسوزسىز. رەفورمالاردىڭ تەتىكتەرى جاسالىپ, ينفرا­قۇ­رى­­لىمدارى دامىپ, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالا­رىن قامتىعاننان باستاپ قازاقستاننىڭ الدىنا قوي­عان ماقساتى بيىكتەپ, نە ىستەسەك تە الەم دەڭ­گەيىن­دەگى جەتىستىكتەرمەن سالىستىرىپ, ولارعا جەتۋ جولدارىن ايقىنداۋ باستالدى. وسى ءۇردىس پرەزي­دەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ءار جىلداعى ارنايى جولداۋىنان باستالدى. ەڭ العاشقى 1997 جىلعى جولداۋ پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ءوزىنىڭ «2030 – ستراتەگيالىق دامۋ» باعدارلاماسىن ۇسى­نۋدان, ونى ورىنداۋ­داعى باستى ماسەلەلەردى ايتۋدان باستالىپ ەدى. «قازاقستان-2030 ستراتەگيا­سى­نىڭ ەرەكشە ءرولى مەن ماڭىزى تۋرالى ءبىز جوعارىدا ايتتىق. ودان كەيىنگى ءار جىلداعى جولداۋلار قا­زاقستان ءور­كە­نيەتى مەن ەكونوميكاسىن الەمدىك دەڭ­گەيگە كوتە­رۋ­دىڭ تياناقتى جولدارى جانە الەمدەگى ءجۇرىپ جات­قان ساياسي, ەكونوميكالىق, رۋحاني ءۇردىس­تەر­دىڭ وكتەم تالابىنان تۋعان ءىس-شارالار دەر ەدىم. ولاردىڭ ىشىندە «باسەكەگە قابىلەتتى قازاق­ستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن» دەپ ايدار تاق­قان پرەزيدەنتتىڭ 2004 جىلعى حالىققا جول­داۋىنىڭ ماڭىزى وتە زور. دەربەس ەل, مەملەكەت, حالىق بولىپ الەم ەلدەرىنىڭ كوشىنىڭ سوڭىندا جۇرە بەرمەي, قاي جاعىنان بولسا دا سول ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولۋ قامىنا كىرىسۋگە شاقىر­دى بۇل جولداۋ. ءبىز اشىق ەكونوميكا, دەموكرا­تيالىق قوعام قۇرىپ جاتىرمىز. 170-تەن استام الەم ەلدەرىمەن ەكونوميكالىق بايلانىس جاسا­دىق. ءسوي­تىپ الەم­دەگى ەكونوميكا سالاسىنداعى سايىسقا, باسەكەگە تۇستىك. ەشقانداي جايبارا­قات­تىقتى, باياۋ ءجۇرىستى كوتەرمەيتىن سايىس. جەدەل جۇرسەڭ, جەدەل وزگەر­سەڭ, سوعان قوعامدى, حالقىڭدى داي­ىن­داساڭ جەڭە­سىڭ, ايتپەسە بۇرىن­عىداي كوش سو­ڭىندا قالاسىڭ. بۇل ەلدىككە, ءبىزدىڭ بولاشا­عى­مىز­عا قويىلعان تاريحي سىن, ءارى تاريحي مۇمكىندىك. باسەكە بايگەسىندە كەزەكتى جولداۋىندا ەلباسى تەك باسەكەگە قابىلەتتىلىك ەمەس, وسى تۇرعىدان الەمدەگى الدىڭعى قاتارداعى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءبىز­دىڭ دامۋىمىزدىڭ باستى ماقساتى دەپ كور­سەتتى. وتە ماڭىزدى دا اسقاق ماقسات. الەم­دەگى بارىنشا قاناتىن جايعان جاھاندانۋ ۇردىسىنەن باسقالار دا, بىزدەر دە تىس قالمايمىز. وسىدان ءبىزدىڭ الەم ەلدەرىندە الاتىن ورنىمىز وسى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىڭە بايلانىستى. ەكونومي­كا­نىڭ دامۋ قارقىنىن ۇدەتىپ, ونى تۇراقتى ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىندىگى دە وسى باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىڭە بايلانىستى. ەگەمەندىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە باسەكەگە قابىلەتتىلىك انىقتايتىن ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەر بويىنشا الەم ەلدەرىنىڭ ورتاشا تابىسى بار ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىل­دىق نەمەسە كەيبىر كورسەتكىشتەردەن ولاردان دا ىلگەرى ساتىعا كوتەرىلدىك. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 12 ەسە ءوستى ونىڭ قازىرگى دەڭگەيىمەن 180-نەن استام الەم ەلدەرىنىڭ بەل ورتاسىندامىز. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ەلىمىزدەگى ءوسۋ قارقىنى تەك بۇرىن وداقتاس بولعان رەسپۋبليكالار عانا ەمەس, قازىر وڭتۇستىك شىعىس ازيانىڭ «جولبارىستارى» اتان­عان وڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, مالايزيا ەلدە­رىنىڭ, ولار ەگەمەندىك العان العاشقى 20 جىل­داعى ءوسۋ قارقىنىنان جوعارى. بۇدان قازاق­ستان ءدال بۇگىن ورتالىق ازيا «جولبا­رى­سى» دەگەن تۇسىنىك تۋمايدى, دەگەنمەن بولاشاقتا تۇراق­تى دا جەدەل دامۋ ارقاسىندا (ول ءۇشىن كەرەك جاعدايلار جاسالىپ جاتىر) ولاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز ابدەن مۇمكىن. مۇنان كەيىنگى جولداۋلاردىڭ قازاقستان ەكو­نوميكاسىنىڭ زاماناۋي بەت-پەردەسىن جاساۋعا ەرەكشە ماڭىزى بولدى. ولار «قازاقستان جو­لىنىڭ» وتە ءبىر كۇردەلى تارماعىن دامىتۋعا ارنالدى. 2003-2015 جىلدارعا ارنالعان يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى ەكو­نو­ميكانى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قايتا جاراق­تاندىرىپ, قازاق ەلىن يندۋستريالى قوعام قۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسۋدى ماقسات ەتتى. قازىرگى زامان وتە ءتيىمدى جوعارى تەحنو­لو­گيا­لار­دىڭ زامانى. جانە بۇل بۇرىنعىداي ءداس­تۇر­لى تەحنولوگيالار ەمەس, ءبىلىم مەن عىلىم جا­ڭا­لىعىن بارىنشا مول پايدالانعان يننوۆا­تسيا­لىق تەحنولوگيالار. امەريكا, باتىس ەۋروپا, جاپونيا, وڭ­تۇستىك-شىعىس ازيا «جولبارىس­تا­رى» جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 50-دەن 80 پايىزىنا دەيىن وسى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە الا­دى. اتالمىش ستراتەگيا زاماننىڭ وسىنداي وكتەم تالابىنان تۋعان ەدى. ونى ورىنداۋ با­رىسىندا ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە, تەحنوپاركتەر, دامۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. ستراتە­گيا­نى ىسكە اسىرۋدا ءبىلىم مەن عىلىمدى دا­مى­تۋدىڭ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋگە دايىندىعى مول كاسىپكەرلەر جاساقتاۋدىڭ ما­ڭى­زى انىقتالدى. دەگەنمەن, 2003-2007 جىلدا­رى ستراتەگيادا كورسەتىلگەن ءىس-شارالار ەلىمىزدە باياۋ ءجۇردى, 2008-2009 جىلدارداعى دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسى داعدارىسىنىڭ تەرىس ىقپالى دا باياۋ قيمىلدىڭ سەبەبى بولدى. الەمدىك داعدا­رىستان قازاقستان ءتيىستى قورىتىندى شىعارا ءبىلدى: تەك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تەح­نو­لو­گيالىق نەگىزدە جاراقتالعان, سوندىقتان دا تيىمدىلىگى جوعارى ەكونوميكا قانداي دا بولسا داعدارىسقا تويتارىس بەرە الادى. الەمدىك داع­دارىستان العان نەگىزگى ساباق وسى بولدى. ناتيجەسىندە 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دار­لاماسى قابىلداندى. ورىندالۋ مەرزىمى بەس جىلدان ەكى كەزەڭگە بولىنگەن وسى جوبا ەكونو­ميكا سالاسىن, ونىڭ تەحنولوگيالىق, جاڭا­شىل­دىق دەڭگەيى مەن تيىمدىلىگى جاعىنان قازاق­ستان­دى الەمدەگى ەڭ دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ­دى كوزدەپ وتىر. ونىڭ ەڭ شەشۋشى باعىتتارى: يندۋستريالىق نەگىزدە جانە كەرەكتى ينفراقۇرى­لىمدى جاساقتاي وتىرىپ ەكونوميكانىڭ جەدەل جانە تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ; ەلىمىزدەگى ادامي كاپيتالدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە وسى سالاعا ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋ نەگىزىندە قول جەتكىزۋ; حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇيى, تۇرمىس, الەۋمەتتىك سالالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا 2010-2020 جىلدار­داعى ستراتەگيالىق جوسپاردىڭ ماقساتتارىن تاعى دا ەسكە سالدى: ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى كەمىندە 30 پايىز; وڭدەۋشى سالالارداعى ءوسىم يگەرۋشى سالالار دەڭگەيىنەن اسىپ تۇسەدى نەمەسە سوعان جەتەدى; ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا سالىناتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كەمىندە 30 پايىزعا ارتادى. 2014 جىلعا دەيىن جالپى قۇنى 8,1 ترلن. تەڭگەنى قۇرايتىن 294 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ باسە­كە­گە قابىلەتتىلىگىمىزدى قازىرگى تاڭدا شەكتەپ وتىر­عان ەلىمىزدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى. جان باسىنا شاققاندا قازاقستاندا جىلدىق ەڭبەك ونىمدىلىگى 17 مىڭ دوللاردى قۇرايدى, ال دامى­عان ەلدەردە ول 90 مىڭ دوللار, ياعني بەس ەسە كوپ. اۋىل ەكونوميكاسىنا كەلسەك, وندا قىزمەت ىستەگەن 20 ادامنىڭ جىلدىق تابىسىن وزىق مەملەكەتتەردە ءبىر عانا جۇمىسكەر بەرە الادى ەكەن. سوندىقتان دا الداعى ونجىلدىق ەڭبەك ءونىمدى­لىگى جاعىنان كۇردەلى جەتىستىكتەرگە, ياعني ول جالپى ەكونوميكادا 2 ەسە, اگروونەر­كا­سىپتىك كەشەندە 4 ەسە ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. اتال­مىش كەشەندە العاشقى بەس جىلدىق­تىڭ وزىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى ەكى ەسە ارتىپ, حا­لىقتىڭ تاماققا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 80%-ىن ءوز اۋىل شارۋاشىلىعىمىزدا وندىرىلگەن ونىمدەردى تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. وسى كورسەتكىشتەرگە جەتۋدىڭ ماڭىزدى با­عى­تى – ەلىمىزدەگى وڭدەۋشى سالانى قارقىندى دا­مى­تىپ, قازىر ورىن الىپ وتىرعان ەكونوميكا­دا­عى سىڭار­جاق دامۋدى شەكتەۋ. جانە دە اتال­مىش سالانى الەم دەڭگەيىندەگى جوعارى تەحنولوگيالارمەن جاراقتاۋ. اتالمىش جوبادا وڭدەۋشى سالانىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق دەڭگەيىن جاساۋ ىسىنە مەملەكەت تاراپىنان وتە قوماقتى قاراجات كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, شەتەل ينۆەستيتسيا­سىن دا نەگىزىنەن وسى وڭدەۋشى سالاعا تارتۋ سايا­ساتى ىسكە اسا باستادى, الداعى جىلداردا قىتاي, وڭ­تۇس­تىك كورەيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, يتاليا, فرانتسيا, رەسەيدەن قازاقستان ءوندىرىسىنىڭ وڭدەۋ­شى سالا­سىنا 20 ملرد. دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلىپ وتىر, بۇل بىزدەگى شيكىزات سەك­تو­رىنا تارتىلاتىن جوبادان ەكى ەسە كوپ. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ شەشۋشى فاكتورى ادامي كاپيتال, ونىڭ ساپاسى, دەڭگەيى. جاڭا تەحنولو­گيالاردى مەڭگەرۋ ءۇشىن كاسىبي ءبىلىمى جوعارى ينجەنەرلەر, اسىرەسە تەحنيكالىق پروگرەستىڭ زاماناۋي جاڭا سالالارى – اقپاراتتىق-كوممۋنيكا­تسيا­لىق تەحنولوگيا, بيو-نانوتەحنولوگيا, باسقا دا سالالارعا دايىندىعى جوعارى ماماندار كەرەك. قولدانىسقا ەنىپ جاتقان ءبىلىم, عىلىم باعدار­لامالارى, «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى», «نا­زار­باەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى», شەت ەلدەردە ماماندار دايىنداۋعا ارنالعان «بولاشاق» باعدارلا­ماسى, باسقا دا جوبالاردى ءىس جۇزىندە جۇرگىزۋ باستالدى. پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ يننوۆا­تسيالىق قىز­مەت­كە كوشۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا قارجىلىق-ەكونوميكالىق قۇرالدارىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن ءبىلىم سالاسىنا الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1,0% جۇمسالعان بولسا, قازىر ول 5,1 % قۇرايدى, ياعني ءبىلىم سالاسىن دامىتۋ بۇل ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ونىڭ بولاشاققا دەگەن زور ماڭىزىن تۇسىنگەن ءۇردىس. سوندىقتان دا وسى سالاعا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى بىزدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,9%-ىن قۇراسا, بۇل كورسەتكىش ودان ءارى دامىتۋدى, الداعى ون جىل ىشىندە ونى الەمدەگى ورتاشا دەڭگەيگە جەتكىزۋدى قاجەت ەتەدى. ءوز ءجۇرىسىڭدى باسقالارمەن سالىستىرۋمەن بايقايسىڭ. تاريحتا تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, دەربەس رەفورمالار جاساعان, جاساپ تا جاتقان ەلدەر بار. سولاردىڭ كەيبىرەۋىمەن 20 جىلدا شىققان بيىگىمىزدى سالىستىرىپ كورەيىك. ءوڭتۇس­تىك كورەيا ەگەمەندىك العانعا دەيىن ازياداعى ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ ءبىرى ەدى. قازىر ول الەمدەگى ەڭ باي, حالىق تۇرمىسى جوعارى ەلدەردىڭ سانا­تىن­دا. 40 جىل بويى ەكونوميكانى 7%, ودان دا جوعارى دەڭگەيدە ۇزبەي دامىتىپ كەلە جاتىر. جىلدا بەرەتىن ىشكى جالپى ءونىم كولەمىمەن دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىندا. رەفورما­لار­دىڭ العاشقى 20 جىلىندا (1960-1980 جج.) وڭ­تۇستىك كورەيادا­عى ىشكى جالپى ءونىم جان باسىنا شاققاندا 1109 دوللاردان 3358 دوللار­عا, ياعني ءۇش ەسە ءوستى. بەسجىلدىق جوسپار نەگىزىندە دامى­عان ەكونو­ميكا العاشقى ون جىلدا ءوز ىشىندەگى ءوندىرىستى جان-جاقتى دامىتۋعا, بۇرىن يمپورتتان الىنا­تىن تاۋارلاردى ءوز ىشىندە جاساۋعا با­عىتتالدى. تەك ءۇشىنشى-ءتورتىنشى بەس­جىلدىقتار­دان باستاپ وڭتۇستىك كورەيا ەكونو­مي­كاسى شىعار­عان ونىمدە­رىنە ەكسپورتتىق باعىت بەرە باستادى. اتالمىش 20 جىل ىشىندە وسى ەلدىڭ وڭدەۋشى سالاسىنىڭ ەكسپورتى جالپى ەكس­پورت كولەمىمەن سالىستىر­عاندا 18,2%-دان 89,5%-عا دەيىن ءوستى. اتالمىش مەرزىمدە تۋعان­نان كۇتۋلى ءومىر ۇزاق­تىعى 55 جاستان 65 جاسقا دەيىن, ياعني 10 جىلعا ءوستى. بۇرىنعى بريتانيا كولونياسى مالايزيا 1963 جىلى ەگەمەندىك الدى, 1965 جىلى سينگاپۋر دەربەس مەملەكەت بولىپ ونىڭ قۇرامىنان شىقتى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات دەپ ايدار تاققان مالايزيا ەكونوميكاسى العاشقى ونشاق­تى جىلدارى كەدەيشىلىكتى جويۋعا, بۇرىن تەڭدىگى بولماعان الەۋمەتتىك سالانى قايتا قۇرىلىم­داۋعا جانە ءوز ەلىندە يمپورتتىڭ ورنىن باسات