مايقامىستا – شترەك, كورشى اۋىلدا – ەۆالدت...

اينالاسىن جاسىل جەلەككە, تال-تەرەككە وراعان ۇلكەن جول وبلىس ورتالىعىن ۋسپەن اۋدانىمەن جالعاستىرادى. كەڭەستىك كەزەڭنەن نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى بۇل اۋداندا كوپ تۇردى. قازاقستاندى وتانىم دەپ, وسكەن اۋىلدارىندا قالىپ قويعاندارى ءالى دە از ەمەس. ءبىزدىڭ ىزدەپ كەلە جاتقان نيكولاي شترەك پەن رۋفف ەۆالدت تا سولاردىڭ قاتارىندا. نەمىستەر سول ۋاقىتتا-اق تۇراقتاپ قالعان اۋىلدار ءۇي-جايلارىن, كوشەلەرىن جايناتىپ جوندەپ, باۋ-باقشا ەگىپ, سول كەزدەن-اق تالپىنىپ, جاقسى تۇرمىسقا قول سوزا باستادى. شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىعان, تۇر­مىس­تارى جاقسى, رەسپۋبليكا كولەمىندە باس­شى­لاردىڭ كوزىنە تۇسكەن وزىق اۋدان رەتىندە اتى شىقتى. ءارى نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇ­را­تىن اۋدان دەپ ەرەكشە ءبولىپ, وزگەلەرگە ۇلگى تۇتىلىپ كەلدى. اتى ماسكەۋگە جەتكەن, تىنىم تاپپايتىن ەڭبەك ەرى ياكوۆ گەرينگ دەگەن باسشىسى بولدى. ءبىزدىڭ قازاق اۋىلدارىنىڭ كەي­بىرى ەندى عانا قول جەتكىزىپ, قىزىعىن كو­رىپ جۇرگەن مادەني, ويىن-ساۋىق دەمالىس ءتۇر­لەرىنىڭ ءبارى, ونىڭ ىشىندە باسسەين, كافە, كلۋب, سپورتتىق ويىندار الاڭدارى, ءتىپتى, قىس ىشىندە كوكونىس جەپ وتىراتىن جىلىجايعا دەيىن سول كەزدىڭ وزىندە بار ەدى. ەكى-ءۇش قاباتتى جاڭا زامان ۇيلەرى بۇل اۋداندا 80-ءشى جىل­داردىڭ وزىندە-اق بوي كوتەردى. ءالى كۇنگە دەيىن گەرينگتىڭ اۋىلىندا ياكوۆ گەلبەرتوۆيچ­تىڭ اۋىل مەن شارۋاشىلىق اراسىنا ءجۇرىپ-تۇ­راتىن ترامۆاي جولىن سالماق بولىپ داي­ىنداپ قويعان اياقتالماعان قۇرىلىسى جاتىر. ترامۆاي تۇرماق, ول كەزدە گەرينگتىڭ اۋىلىن­داي وركەنيەتتى ءومىر ءسۇرۋ دەگەنىڭىز قازاق اۋىلدارى ءۇشىن ەرتەگىدەي ەدى. اۋىلداعىلار نەمىستەر تۇرىپ جاتقان ءومىردى كورۋ ءۇشىن بۇل جاققا كەلىپ, تاڭدانىپ قايتاتىن. ءسويتىپ, نەمىستەر گەرمانياعا بارىپ, سول جاقتان كورىپ كەلگەندەرىن وسى جاقتاعى ءوز اۋىلدارىنا بىرتىندەپ اكەلە باستاعان ەدى. جەر­گىلىكتى جۇرت بۇل جەردى “گەرينگتىڭ اۋى­لى” اتاپ كەتكەنىمەن, سول كەزدىڭ وزىندە “شا­ڭى­راققا قاراي بىلگەن” ياكوۆ گەلبەرتوۆيچ سوناۋ جاقتان تاعدىر تالكەگىمەن ارىپ-اشىپ كەلگەندە قۇشاق جايا قارسى العان قازاق جەرىنە باس ءيىپ, اۋىلىنداعى قۇرداسىنا ارناپ “دوبرايا زەمليا نۋرگالي” دەگەن كىتاپ جازىپ كەتتى. ال, نۇرعالي اتانىڭ سول ۇرپاقتارى بۇگىندە ەلدىك ماقسات, ۇلت بولىپ ۇيۋ جولىندا وسى جەرگە تىرەك بولىپ قالدى. قيىرسىز كەڭ دالا قىمبات مىنە, قوزىكەتكەن اۋىلدىق اۋماعىنا قارايتىن مايقامىس بولىمشەسى, كەڭ دالا, شترەكتىڭ وتباسى تۇراتىن جالعىز ءۇي, ەسىك الدىندا قىمبات «دجيپ» ماشينەسىنە قوسا تاعى دا جەڭىل كولىكتەر, توپىرلاعان ساققۇلاق كۇزەتشى يتتەر, جاڭا ۇلگىدە سالىنىپ جاتقان قورا-قوپسى, استىق ساقتاۋ قويمالارى... الىس­تان قاراۋىتىپ مولا-زيراتتار كورىنەدى. – وندا قىپشاقتاردىڭ اتا-بابالارى جا­تىر. بۇرىن وسى ماڭايدا اۋىلدار بولعان, ءبارى كوشىپ كەتتى, ورنى عانا جاتىر, قىپشاق­تاردى كۇزەتىپ مەن عانا قالدىم, – دەدى نيكولاي شترەك ءازىل-شىنى ارالاس كۇلە سويلەپ. ءوزى­نىڭ دە تۋعان اعاسى, كورشى-قولاڭى قازىر گەر­مانيادا تۇرادى, ءوزى وسى مايقامىستان كەت­پەي, ولاردىڭ سوڭىندا قالعان. وسى جەردە تۋدى, ءوستى, وقىدى, ءبىلىم الدى, كوشكەن ەلگە قوسىلۋعا اۋىلىن قيمادى. كەڭ دالادا قىزعان ەڭبەك, جايقالعان استىق, اكەسى مەحانيزاتور بولعان نيكولاي بالا كەزدەن جەرمەن قالاي جۇمىس جاساۋ كەرەكتىگىن كورىپ, ءتۇسىنىپ ءوستى. ءالى ەسىندە, كورشىلەرى بولعان قازبەك ءجۇنىسوۆ اعا ەگىس بريگاديرى بولىپ ەڭبەك ەتتى.ول كىسىلەردە دەمالۋ دەگەن جوق ەدى, كۇنى-ءتۇنى دالادا, ەرتە كەتىپ, كەش كەلەتىن-ءدى. ال, كۇزگى جيىن-تەرىن, كوكتەمگى ناۋقان ۋاقىتىندا تىنىم جوق, جوسپاردان جوسپار, مول ءونىم الۋ جولىندا كۇرەس باستالاتىن. قازىر مۇلدە باسقا. اكەلەرىنىڭ ۋاقىتىنان بولەك تاماشا ءبىر زامان كەلدى. قازىر ءوزىڭ ءۇشىن ەڭبەك ەتەسىڭ. ءبارى وزىڭدىكى. مەملەكەت قول­داۋ كورسەتىپ وتىر. جەر ال, ەڭبەك ەت, قى­زىعىن كور دەيدى. اكەلەرى كومباين, تراكتوردان تۇسپەسە, ۇلدارى «دجيپ» ءمىنىپ, ەن دالانىڭ ىرزىعى مەن بايلىعىنىڭ قىزىعىن كورۋدە. ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي, دەگەن وسى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن, اۋدان ورتالى­عىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا ءتۇستى.سودان, 24 جاسقا كەلگەندە اكەلەرى – ۇلكەن نيكولاي 1991 جىلى «شترەك» شارۋا قو­جالىعىن قۇردى. ءبىراز جۇرتتىڭ ۋاقىتشا قيىندىقتان قورقىپ, جان-جاققا ۇدەرە كوشىپ جاتقان كەزى ەدى. اكە­لەرى كىشكەنتايلارىنان جەردىڭ قادىرىن ۇقتى­رىپ وسكەن ۇلدارى نيكولاي, سەرگەي, الەك­سان­درعا سەندى. قازىر وزدەرى ىر­زىعىن كورىپ جۇرگەن مىنا كەڭ دالاعا تەرىن توگىپ ەڭبەك ەتكەن اكەلەرىن ەسكە الىپ, وزدەرى دەمەۋشىلىك جا­ساپ, اۋىل مەكتەبىندە جىل سايىن ءۇس­تەل تەن­نيسىنەن جارىستار وتكىزىپ تۇرۋدى ءداس­تۇرگە اينالدىرىپتى. «ە-ە, اعاما قوناققا با­رىپ قايتۋعا بارعانىم بولماسا, ول جاقتا تۇرا ال­مايمىن. وسى مايقامىس, وسى جەر مە­نىڭ ءوس­كەن جەرىم, تۋعان اۋىلىم. قاراڭىزشى, مى­ناۋ كەڭ دالاعا, جەردىڭ يەسى, كيەسى بولادى دەيدى قا­زاقتار, دەيدى ول. – كەڭ دالانىڭ اتى كەڭ دالا عوي, دالاعا ۇيرەنگەن اۋىل بالاسىنا گەرما­نيا­عا بارىپ تۇرۋ, ءاي, قيىن بولار. بالالارىم دا وسى بولىمشەدە تۋىپ-ءوسىپ, ەرجەتىپ كەلەدى. قو­زى­كەتكەن اۋىلىنا بارىپ-كەلىپ مەكتەپتە وقيدى». بالالارى دا كەيىن ءوزى سياقتى «دالامەن اۋىراتىن» شىعار دەپ ويلايدى ن.شترەك. دەگەنمەن, جاڭا ءومىردىڭ جاستارى عوي, الدا ونى ءومىر كورسەتە جاتار. بۇل كۇندەرى اتى وب­لىسقا بەلگىلى “شترەك” شارۋا قوجالىعى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن – بيداي, قاراقۇمىق­­, كارتوپ, كۇنباعىس وسىرۋمەن اينالىسادى, 6560 گەكتار جەرى بار. تەحنيكا­نىڭ ءتۇر-ءتۇرى جەتەدى. قوجالىقتا, سونىمەن قا­تار, 270 قارا مال, 16 جىلقى, 80 قوي, 40 شوشقا, 100 باس قۇس وسىرىلەدى. ايلىق ەڭبەك­اقىلارى 25 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن اۋىلدىڭ 15 ادامى جۇمىس جاسايدى. «رەگتايم» – نەمىس اۋىلى كەلەسى باعىتىمىز – كورشى اۋىل, ياعني “رەگتايم” اتتى شارۋا قوجالىعى. وندا وبلىس كولەمىنە اتى بەلگىلى شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى رۋفف گيلدەبەرتوۆيچ ەۆالدت دەگەن نەمىس جىگىتى تۇرادى. جالپى, بۇل شارۋا­شى­لىق “دويچە Kase” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان كورى­نە­دى. ەت جانە ءسۇت وندىرۋمەن اينالىسادى. سىر مەن شۇجىقتىڭ ون شاقتى ءتۇرىن شىعاراتىن رۋفف ەۆالدتىڭ بۇل زاۋىتى تۇگەلىمەن نەمىس تەحنولوگياسىنىڭ قۇرالدارىمەن جابدىقتال­عان. ونىمدەرى وسكەمەن, قاراعاندى, استانا, سەمەي جانە ءوز وبلىسىمىز بويىنشا تۇتى­نۋعا تۇسەدى. زاۋىتتا وتىزعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. ايىنا 35 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى. نەگىزىنەن نەمىس ۇلتى وكىلىنىڭ ادامدارى ەڭ­بەك ەتەتىن زاۋىتقا كەلگەندە شىنىندا نە­مىستىڭ جەرىندە جۇرگەندەي بولاسىز. قۇرال-جابدىق, دۇنيە-م ۇلىك گەرمانيادان جەتكەنىمەن, ەت پەن ءسۇتىڭ وسى اۋىلداردان. وزگەشە ءبىر اۋىل, وزگەشە ءبىر ءتارتىپ ورناعانداي. كاسىپورىن اينالاسى دا, ءىشى دە وركەنيەتتى زاماناۋي تىرلىكتى كوزگە ەلەستەتەدى. بىلايشا ايتقاندا, ەۆالدتىڭ اۋىلىندا ءبارى نەمىسشە تىرلىك دەرسىڭ. ەت پەن ءسۇت وڭدەيتىن, سىر, شۇجىق, سارى ماي, كۇنباعىس مايىن شىعاراتىن «رەگتايم» كاسىپورنىن ارالاپ شىقتىق. ەۆالدت 1956 جىلى تىڭ يگەرۋدىڭ قىزعان شاعىندا تسەلينوگراد وبلىسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى گيلدەبەرت 1941 جىلى الۋشتا قالاسىنان چەليابى جاققا جەر اۋدارىلادى. ال, ەۆالدت بولسا, سول جاقتا 8 جىلدىق مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن تسەلينوگرادتاعى سەلحوزتەحنيكۋمدى تەحنيك-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى. ەكى جىل اسكەر قاتارىندا بولىپ, سودان كەيىن اكە جولىن قۋىپ, دالا توسىندە ەڭبەك جولىن باستايدى. جيناقتالعان تاجىريبە, جەرمەن جۇمىس جاساۋدىڭ قىزىقتىلىعى ارقاسىندا ول اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋ تۇسەدى. ءسويتىپ, ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ, ءبىز جوعارىدا اتاپ كەتكەن ياكوۆ گەرينگتىڭ شاقىرۋى بويىنشا ول باسقاراتىن كىلەڭ نەمىس ۇلتى تۇراتىن اتاقتى كولحوزعا جۇمىسقا كەلەدى. – گەرينگ جاي عانا باسشى ەمەس ەدى, ءبىزدى – جاستاردى بايلىقتىڭ كوزى – جەرمەن قالاي جۇمىس جاساۋ كەرەكتىگىنە ۇيرەتتى, دەيدى ەۆالدت وتكەن كۇندەرىن ەسكە الىپ. ول كولحوزدا ءجۇرىپ, تراكتور بريگاداسى­نىڭ بريگاديرى, درەناجدىق-سۋلاندىرعىش جۇيەنى سالۋ ينجەنەرى, جەراستى سۋلارىن سۋلاندىراتىن «رادۋگا» اتتى زەرتحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. كەڭەس وكىمەتى دە كەلمەسكە كەتتى. ومىرگە ۇلكەن وزگەرىس كەلدى. قازاق ەلى ءوز ەگەمەندىگىن الدى. وزگە ۇلت وكىلدەرى جان-جاققا – ءوز ەلدەرىنە قايتىپ جاتقان كەز. ەۆالدت قازاققا باۋىر باسىپ, وسى جەردى, كەڭ دالانى قونىستانعان گەرينگتىڭ اۋىلىندا قالدى. وسى جەردە تۋدىم, ەرجەتتىم, ءبىلىم الدىم, ءوستىم, وتباسىن قۇردىم, ورىس, قازاق, نەمىس دوستارىم بولسا جەتەدى, مىنا دالانى قيىپ تاستاپ, قايدا بارامىن, ءوز اۋىلىم – ءوز وتانىم ەمەس پە, دەگەن توقتامعا كەلدى ول. ءسويتىپ, اۋىلدا 1992 جىلى «نەمەتسكي» دەگەن ماركالى ىرىمشىك وندىرەتىن شاعىن ورتالىق اشتى. شاعىن ورتالىق بىرتىندەپ ەۆالدتىڭ اتى-ءجونى, تەگىنىڭ باس ارىپتەرىنەن قۇرالىپ «رەگتايم» شارۋا قوجالىعى اتالدى. بۇگىندە ول وبلىسقا تانىمال ۇلكەن سەرىكتەستىك بولىپ وتىر. ەۆالدت قازاقستان نەمىستەرىنىڭ 4 سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىستى. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتىندە اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ جاقسى جولعا تۇسۋىنە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اۋداندا تۇرىپ جاتقان وسى جەردى ەلىم, وتانىم دەپ قالعان نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە, كاسىپكەرلەر دە از ەمەس. وبلىستاعى نەمىس كاسىپكەرلەرى باسقارماسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان نەمىس كاسىپكەرلەرى اسسوتسيا­تسياسىنىڭ مۇشەسى رۋفف ەۆالدت ەلباسى اتىنان العىس حاتقا, ماراپاتتاۋلارعا يە بولدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ گەرمانياعا, بەرلين قالاسىنا جاساعان ساپارلارىنا قاتىستى. جىل سايىن وبلىستىق بايقاۋلاردا ءونىم ساپاسى ءۇشىن باسەكەلەردە بيىكتەردەن كورىنىپ كەلەدى. دەرەك پەن دايەك مال شارۋاشىلىعى قاتار جۇرەتىن اۋىل شارۋاشىلىقتى ءوڭىر بولىپ سانالاتىن ۋسپەن اۋدانى بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن ايانىپ قالعان جوق. اۋداندا 22 اۋىل, 239 شارۋا قوجالىعى, 14 جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بار. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەگىن, كۇنباعىس وسىرۋمەن اينالىسادى. مال باسى, قۇستىڭ سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. وتىز مىڭعا جۋىق ءىرى قارا مال, ءۇش مىڭنان اسا جىلقى, باسقا دا ت ۇلىكتەر قاتار ءوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلدارى اۋدان بويىنشا ەگىس القاپتارى قوسىمشا 20 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلدى. اۋداننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە تارتقان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى جىل سايىن 200 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر. بۇل تەك كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا جۇمسالاتىن قارجى بولىپ تابىلادى. 2004 جىلى اۋداندا “تۋعان جەر” اتتى اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل باعدارلاما ءداندى داقىلدار ەگۋدە جەر تاڭداۋدىڭ ءبىر كەزدەرى ەكولوگيالىق جاعدايلارعا ساي جۇرگىزىلمەگەنىنە قاراي, جەردى, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قۇرىلدى. 2001 جىلدان بەرى شامامەن 664 ميلليون تەڭگەگە ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە شىققان تەحنيكا تۇرلەرى ساتىپ الىندى. ءسۇت تە, ەت تە كوپ. ءار اۋىلدا قازىر ءسۇت قابىلدايتىن ارنايى ورىندار بار. بۇل اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋدىڭ كلاستەرلىك جۇيەسىن پايدالانۋعا جول اشتى. تۇرعىندار ءۇشىن ناۋبايحانالار, كونديتەرلىك تسەحتار جۇمىس ىستەيدى. فاريدا بىقاي. پاۆلودار وبلىسى, ۋسپەن اۋدانى. --------------------------------------------- سۋرەتتەردە: سول جاقتان ءبىرىنشى تۇرعان ن.شترەك; ر.ەۆالدت.