اقىن اتىن العان باسىلىم “ەگەمەندە” قوناقتا
* * *
«اق مارمارعا ويۋلاپ جىر قاشايىن!.. ولمەيتىنىن ۋاقىت دالەلدەگەن, قۇدىرەت قوي, قۇدىرەت ولەڭ دەگەن... ارداقتىنى اڭساعان اتا قازاق, قۋاتىنا ءسۇيىندى ارلى ۇلىنىڭ», دەپ اباي تۋرالى ءوزى ايتقانداي, قازاق جىرىنىڭ قازىرگى بەلدى وكىلى باتىق ءماجيت ۇلى بۇگىندە التى بەلەستىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ وتىر. ول ولەڭدى از جازادى. بىراق, سول از جىرىنىڭ ءوزى حان ءتاڭىردىڭ باۋرايىنان مولدىرەپ اققان تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سارايىڭدى اشىپ, ساناڭدى كەڭىتەدى. تەرەڭنەن تامىر تارتقان ويلى ولەڭدەردىڭ سىرلى شۋماعىن اقىن قارا سوزبەن ۇشتاستىرىپ كەلەدى. باس باسىلىم «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە قىزمەت اتقارعاندا ونىڭ جازعان الۋان تاقىرىپتاعى ماقالالارى جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىققانىنا كۋامىز.
قازىر باتىق ءماجيت ۇلى «مۇقاعالي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. اقيىق اقىننىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن جاڭعىرتۋمەن قاتار, ادەبيەت الەمىنىڭ سان سالاسى بويىنشا دا كەمەلدى دۇنيەلەردىڭ جاريالانۋىنا ۇيىتقى بولۋدا. ارىپتەسىمىزدىڭ التى بەلەسىمەن قۇتتىقتاپ, شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز.
* * *
التىنشى قىرعا اياق باستى
رەسپۋبليكاعا تارايتىن ادەبي-مادەني, تانىمدىق “مۇقاعالي” جۋرنالى اقىن مۇراسىن ۇلىقتاۋدا ايتارلىقتاي قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. قازىر ول قالىڭ بۇقارانىڭ قاجەتىنە جاراپ, وقىرماننىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىن بەلدى باسىلىمعا اينالدى.
مۇقاعاليدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتەر تۇستا باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى باتىق ءماجيت ۇلىنا جولىعىپ, اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
– جۋرنال شىعارۋ يدەياسىن قولعا العاندا, ەڭ الدىمەن قانداي ماقساتتى كوزدەگەن ەدىڭىزدەر؟
– اقىن قالدىرعان قازىنا – ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعى. بايلىقتىڭ قادىرىنە جەتۋ مىندەتىمىز بەن پارىزىمىز. اقىن اتىنداعى باسىلىمدى شىعارۋدىڭ سەبەبى وسىنداي مۇراتتاردان ساباق الادى دەسەك, تەڭەۋىم دۇرىس بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىن.
– ءبىر ادامنىڭ اتىن العان جۋرنال شىعارۋ وڭاي ەمەس شىعار. سىزدەردىڭ باستاۋىن باستاپ الىپ, تۇيىققا تىرەلگەندەي ءساتتى باستان كەشىرگەن كەزدەرىڭىز بولدى ما؟
– وتە دۇرىس ايتاسىز. جۋرنالدىڭ ءبىر ادامنىڭ اتىمەن اتالۋى ونى شىعارۋشىلاردان وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان الدا بولۋعا ءتيىستى قيىندىقتاردى كۇنى بۇرىن بولجادىق. سوعان ساي قام جاسادىق.
ابزالى سول, مۇقاعالي ارقىلى كورىنىپ قالايىق دەگەن الاسا نيەت بىزدە بولعان جوق. قال-قادەرىنشە مۇقاعاليتانۋعا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسساق دەدىك.
جۋرنال اي سايىن جارىق كورەدى. بۇگىنگى تاڭدا جۋرنالدىڭ 63 ءنومىرى وقىرمانعا جول تارتتى. بارلىق باسىلىمنىڭ تۇگەلگە جۋىعى, تۇگەل بولماعان جاعدايدا 70 پايىزدان استامى تەك اقىنعا قاتىستى ماتەريالدارمەن مازمۇندالادى. بيىلعى جىلدى پوشتا جانە ءباسپاسوز ۇيىمدارى بويىنشا ناقتى جازىلعان 9000 وقىرمانمەن باستادىق. قۋانىشتى كورسەتكىش!
– اقىننىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋگە جۋرنالدىڭ دا ارالاسى بار شىعار. بۇل جونىندە نەنى ايتقان بولار ەدىڭىز؟
– بايقاعانىمىز, “مۇقاعالي” جۋرنالىنىڭ شىعۋى بۇگىنگى ۇلكەن مەرەيتويلىق تاقىرىپقا از اسەر ەتپەگەن سەكىلدى. ويعا وي قوسقانىنىڭ ءوزى ۇلكەن ۇلەس. الماتى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ مىرزانىڭ جۋرنال جۇمىستارىنا ىلتيپاتپەن كوز سالۋى سونىڭ ءبىر دالەلى. ول كىسى شىعارماشىلىق ۇجىممەن پىكىرلەسىپ, ءبىراز ماسەلەلەردى تالقىلادى. مەرەيتويدى ۇيىمداستىراتىن جۇمىسشى توبىنا جۋرنال قىزمەتكەرلەرى دە قوسىلدى. ەڭ باستىسى, مەرەيتويعا ءازىرلىكتىڭ كۇنى بۇرىن قولعا الىنۋى قامتاماسىز ەتىلدى. اقىن تويىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى نىعايتىپ وتىرعان حالىققا, ۇلتقا تيگىزەتىن رۋحاني پايداسىنا كوڭىل ءبولىندى.
– باسىلىمنىڭ تارالىمى جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلە جاتقانىن ايتتىڭىز. بۇقارالىق قولداۋعا يە بولا باستاۋىنىڭ نەگىزگى سىرى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– ءبىز وۋ باستا, جۇمىستى قولعا العان كەزدە, “اباي” جۋرنالىنىڭ ءادىس, تاسىلدەرىن وزىمىزگە ۇلگى سانادىق. سويتە تۇرا, جۋرنالدىڭ ءوزىنە ءتان بەت-بەينەسىنىڭ بولۋىن دا مىقتاپ ەسكەردىك. ياعني, قالىڭ بۇقارانىڭ وعان كوپتەپ قاتىسۋىن نازاردا ۇستادىق. ناتيجەسى جامان بولعان جوق. ايتۋلى عالىمنان اۋىلداعى اعايىنعا دەيىن ورتاق جۇمىسقا اتسالىستى. مۇقاعالي تۋرالى وي-تولعامدار, كوزقاراستار مەن پىكىرلەر, ەستەلىكتەر مەن اڭگىمەلەر الۋان قىرىنان ءسوز بولىپ, ولار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرۋ ۇدەرىستەرىنە ۇلاستى. اقىن تۋرالى دەرەكتەردىڭ بىلايشا تۇگەندەلۋى وقىرمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزا الدى دەپ ايتۋعا بولادى.
جۋرنالعا ايدارلار تاڭداعاندا ءبىز مۇقاعاليدىڭ ءوز تىركەستەرىنە ءجۇگىندىك. ماسەلەن, “قىرانبىز, قىرانداردان جاراتىلعان”, “اينالايىن اتامەكەن, اق مەكەن”, ء“بارى ەسىمدە, ءبارى دە ەمەس بوتەن”, ء“بىز دەگەن دوستىم, تاعدىرى قىزىق حالىقپىز”, مىنە, وسى تەكتەس بولىپ ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى. سونىمەن قاتار, وسى مازمۇنداعى جاريالانعان ماقالالار اقىن ويلارىن اشىپ كورسەتۋگە دە ءوزىندىك سەبىن تيگىزىپ كەلە جاتىر.
“بار ەكەن, بار ەكەن عوي جاقسى ادامدار” دەگەن ايدارمەن اقىن ءومىرىنىڭ ءورىس الۋىنا ىقپالىن تيگىزگەن ادامدار جايلى ءسوز ەتتىك. “ ۇلى اقىندى ۇلىقتاعان تۇلعالار” دەپ اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا ۇلەسىن قوسقان قايراتكەرلەر مەن قالامگەرلەردى تولعانىستار مىنبەرىنە شاقىردىق. ايتا بەرسەك, مۇنداي ماقالالار از ەمەس. ءبارى جۋرنالدىڭ مازمۇندى شىعۋىنا ىقپالىن تيگىزىپ جاتقان زيالى شارالار. سول سياقتى, “مۇقاعالي” ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ پاراقتارى” دەگەن ايدار اشتىق. ونداعى ماقساتىمىز – بولاشاقتا جاسالۋعا ءتيىستى ەنتسيكلوپەديانىڭ باستاماشىلدىق ۇلگىسىن كورسەتۋ. مۇنداي عىلىمي كىتاپتىڭ شىعۋى ءۇشىن تولىققاندى دايىندىق قاجەت.
– جاقىندا “مۇقاعاليتانۋ باستاۋى” دەگەن سەريامەن ءۇش كىتاپ شىعىپتى. وسى جۇمىستاردىڭ دا ءمانىسىن ءتۇسىندىرە كەتسەڭىز.
– اتالعان ءۇش كىتاپتى جۋرنالدىڭ بەس جىلدىق قىزمەتىنىڭ جيىنتىق كورىنىسى دەپ باعالاۋعا بولادى. اقىن تۋرالى زەرتتەۋلەر ءبىر توم. ەكىنشى تومى ەستەلىكتەرگە ارنالدى. ءۇشىنشى كىتاپقا – مۇقاعاليعا ارنالعان ولەڭدەر, اقىن جىرلارىنا شىعارىلعان اندەر, اقىن بەينەسىن سومداعان پەسالار توپتاستى.
– مۇقاعاليتانۋ ورتالىعى قۇرىلسا دەگەن وي ايتىپ جۇرسىزدەر. سول نيەتتەرىڭىزدى, ماقسات, مۇراتتارىڭىزدى قالاي ءتۇسىندىرگەن بولار ەدىڭىز؟
– مۇقاليتانۋ ورتالىعى قۇرىلا ما, قۇرىلماي ما, ول بولەك اڭگىمە. الايدا, ءبىز سونداي يدەيالاردى جۇرتتىڭ نازارىنا ۇسىنۋعا ءتيىستىمىز. كەيدە وسىنداي اڭگىمە ايتساق, ءماسەلەنىڭ تۇپكى ءمانىن تۇسىنبەي قالعان اعايىندار دا از ەمەس...
ال ەندى, اڭگىمەنىڭ اقيقاتى قايسى دەگەن ساۋالعا كەلەيىك. مۇقاعاليدى بىرجاقتى ماقتاي بەرۋمەن ءبىز اقىن عيباراتتارىنا كەنەلە المايمىز. اقىن جىرىن جاتتاپ الۋ جارىستارى دا تەرەڭدەرگە بويلاتپايتىنى انىق. مۇنداي جۇمىستاردى ورىنداۋ ءۇشىن جاندى قينايتىن كۇردەلى ىزدەنىستەردىڭ قاجەتتىلىگى دە شامالى. ارينە, اتالعان شارالار اقىنعا نازار اۋدارۋ ءۇشىن كەرەك. بىراق, بيىكتەپ بارا جاتقان ۋاقىت تالاپتارىنا ساي كەلۋگە ولار ازدىق ەتەدى.
مۇقاعالي ولەڭدەرىنىڭ ونەگەسىن, ورنەگى مەن سۇلۋلىعىن, اسەرى مەن ىقپالىن كادىمگى جۇمباق شەشكەندەي شەشىپ, ولاردىڭ ءمانىسىن بيىك ورەمەن قابىلداپ, دۇنيەنى پاراقتاۋعا بىلىك پەن ءبىلىمدى قىزمەت ەتكىزسەك قانداي جاقسى! مۇقاعالي تانىمىنا جاقىنداپ بارعان قازاقتىڭ ۇرپاعى ەشكىمنەن ۇتىلمايدى. مىنە, وسىنداي تاربيەنى بويعا دارىتاتىن ۇلكەن وردا, الگى ءبىز ايتىپ جۇرگەن ورتالىق بولۋى كەرەك. عىلىمي زەرتحانالار قۇرىلىپ, اقىن مۇراسى عىلىمي تۇرعىدان سارالانسا, كىمگە پايدا, كىمگە زيان. ونى وزدەرىڭىز تارازىلاڭىزدار. بۇگىن بولماسا دا ەرتەڭ وسى ماقساتتاردىڭ جۇزەگە اسقانىنا كۋا بولاتىن شىعارمىز دەپ توپشىلايمىن.
– جۋرنالدىڭ كەلەشەگى تۋرالى قانداي بولجامدارىڭىز بار؟
– “بىرەۋلەردەن جۇرگەم جوق ارتۋ ءۇشىن” دەپ اقىن اعامىزدىڭ ءوزى ايتقانداي, ءبىز دە جۋرنال شىعارۋ ارقىلى ەرەكشەلەنەيىك دەپ جۇرگەن ادامدار ەمەسپىز. اقىن مۇراسى – پاك, تازا, تۇنىق. ونى ۇستاۋ ءۇشىن جۇرەكتى تازارتىپ, پەيىلدى كەڭەيتىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت. كيەلى اقىننىڭ رۋحى كيەپاتسىزدىقتى جاقتىرمايدى. ەكىنشىدەن, “مۇقاعالي” جۋرنالى حالىقتىق سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن باسىلىم. ول ەشقانداي جەكەشەلەنۋگە كونبەيدى. پاراساتتىڭ وسىنداي ەرەجەلەرى ساقتالاتىن بولسا, باسىلىمنىڭ بولاشاعىنا شەك كەلتىرە المايمىز.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, جۋرنالدىڭ اتىن الىپ وتىرعان مۇقاعالي ماقاتاەۆ تا كۇنى كەشەگى “ەگەمەننىڭ” ءتىلشىسى ەكەن. جۋرنالدى العاش بولىپ قوناققا شاقىرىپ وتىرعان دا “ەگەمەن”. بۇل ۇيلەسىمدى ءبىز تەك جاقسى ىرىمعا بالادىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.
* * *
تويمۇرات وتكىزگەن توي
بۇل وقيعا 1981 جىلى وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىنداعى كەنيماح اۋدانىندا بولعان ەدى. “قاراقاتا” كەڭشارىنداعى قاراپايىم اۋىل مۇعالىمى تويمۇرات قوجامۇراتوۆ جۇرتتى ۇيىمداستىرىپ, سونداعى ەل-جۇرت مۇقاعاليدىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ وتكەن. ودان بەرى دە وتىز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ءساتى تۇسپەگەن بولار, بۇل وڭىرگە مۇقاعاليدىڭ تابانى تيمەپتى. بىراق, اقىن جىرلارى تاۋەلىباي ءوڭىرىن شارلاۋداي-اق شارلاعان ەدى. ماقاتاەۆتىڭ ەلۋ جىلدىعى كەلگەندە اۋىل مۇعالىمى تويمۇرات قوجامۇراتوۆ “قاراقاتا” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى سۇيەمقۇل توقانوۆقا بارادى. – ءىنىم, نە شارۋامەن كەلدىڭ؟ – دەيدى ديرەكتور. – ايرىقشا ءبىر جايدى سىزبەن اقىلداسايىن دەپ كەلدىم, – دەيدى تويمۇرات. – بيىل قازاقتىڭ اقيىق اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعانىنا 50 جىل. اقىن مەرەيتويىن بىزدەر دە اتاپ وتسەك. سوعان دەمەۋشى بولىپ, قول ۇشىن بەرۋگە قالايسىز؟ – مىناۋ ويىڭ وتە جاقسى ەكەن. اقىندى كورمەگەنمەن, مۇقاڭنىڭ ءسوزى ۇنەمى بىزبەن بىرگە ءجۇر, سولاي ەمەس پە. باستاماڭدى شىن جۇرەكتەن قۇپتايمىز. جاقسىلاپ ويلاستىرىڭدار, اقىن جىرلارىنان جاستار قانداي عيبرات الادى, سوعان دا مىقتاپ نازار اۋدارىڭدار, – دەيدى ديرەكتور دا كوڭىلدى كەيىپپەن. ديرەكتور ۋادەسىندە تۇردى. جىر كەشى ءسان-سالتاناتىمەن دۇركىرەپ ءوتتى. تاۋەلىباي وڭىرىندەگى ءۇش اۋداننىڭ قازاقتارى تۇگەل جينالدى. اقىن جىرلارى وقىلىپ, ول كىسىنىڭ سوزىنە جازىلعان اندەر تولاسسىز شىرقالدى. ارقاسى قىزعان جەرگىلىكتى اقىندار مۇقاڭا ارناعان جىرلارىن كوپشىلىككە پاش ەتتى. نەسىن ايتارسىز, حالىق ەرەكشە سەرپىلىپ, ەرەكشە سەرگىگەن بولاتىن. تويعا قاتىسقان قازاقتار تويمۇراتتىڭ ازاماتتىعىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاي اڭگىمەلەيدى. ال تويمۇرات قوجامۇراتوۆ بولسا, قازىر تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىنى. قايىپنازار شوتباەۆ. №130 ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ وقۋشىسى* * *
اقىننىڭ ولەڭى – ونىڭ ءومىربايانى
ءبىز سۇلەيمەننەن تاراعان ۇش ۇلمىز. ۇلكەنىمىز – مۇقاعالي. ورتانشىسى – مەن. كەنجەمىز – كورپەش ەدى. ءىنىم دە دۇنيەدەن وزدى. اجەم تيىن, انام ناعيمان كەزىندە ەردىڭ جۇگىن كوتەرگەن ادامدار ەدى. كوتەرەيىن دەپ كوتەرگەن جوق, ولار ءومىر سۇرگەن زامان سولاي بولدى. ولارعا قۇدايدىڭ قۋات بەرگەنى – بالالارىنىڭ نەسىبەسى شىعار دەپ ويلايمىن. انام ناعيمان جانى جۇمساق, جۇرەگىنىڭ ساۋلەسى بار ادام ەدى. سابىرى سارى التىنداي سالماقتى بولاتىن. مۇقاعاليعا ادامسۇيگىشتىك اناسىنان دارىعان. ۇلىنىڭ تۇبىندە ۇلكەن بيىككە شىعاتىنىنا ءشۇباسىز سەنگەن دە اناسى بولدى. لاشىن جەڭگەم مۇقاعاليعا ادال جار ەكەنىن دالەلدەدى. اعامنىڭ دا وعان كوزى انىق جەتتى. مۇقاعاليدىڭ ءۇيى شاعىن جازۋشىلار وداعىنا اينالاتىن. اقىن جاڭادان جازعان ولەڭدەرىن وقيدى. بالالارى مەن جەڭگەم ونى قۇلاق قويىپ تىڭدايدى. ۇناسا – ءماز-ءمايرام بولىپ قۋانادى. كوڭىلدەرىنەن شىقپاسا, وزدەرى دىتتەگەن ەسكەرتۋلەرىن ايتادى. مۇنىڭ ءبارى اقىندى ۇنەمى شيراتىپ وتىردى عوي دەپ ويلايمىن. مەنىڭشە, لاشىندى مۇقاعالي تاعدىرىنان ءبولىپ قاراۋدىڭ ءجونى جوق. ولار وتباسىلىق ءومىردى بىرگە باستادى, بىرگە اياقتادى. مۇقاعالي مۇراسىن جيناقتاۋدا لاشىن وتە كوپ ەڭبەك ەتتى... “مەنىڭ نازىك جانىمدى كىم تۇسىنەر” دەگەن اقىن ءسوزىن جارى لاشىن دا ەلگە قاراتىپ ايتسا, ەرسىلىگى جوق شىعار. مۇقاعالي جاستاردى جاقسى كوردى, جاستارعا سەندى. ول ءۇمىتى اقتالدى عوي دەپ ويلايمىن. اسىل ءسوزدىڭ قادىرىنە جەتكەن دە سول جاستار. ولار بۇگىن مۇقاعاليدى وزدەرىنە ۇستاز تۇتادى. وسىنى كورگەن كەزدە شۇكىرشىلىك ەتىپ, قۋانامىن. بارىنە ۋاقىت تورەشى. ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى. مەنىڭشە, اقىننىڭ شىندىعى – ولەڭى. مۇقاعاليدىڭ قانداي ادام ەكەنىن بىلگىسى كەلگەندەر, تالانت ەكەنىنە سەنگىسى كەلگەندەر – اقىننىڭ ولەڭدەرىن وقىسىن. ولەڭدەرىندە ءبارى ايتىلىپ تۇر. توقتارباي ماقاتاەۆ.
