تەكسەرۋدىڭ دە تەكسەرۋى بار

ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋ بارىسىندا ونىڭ ساقتالۋىن زاڭعا سايكەس قامتاماسىز ەتۋ كەشەندى شارالاردى قاجەت ەتەدى. بۇل ورايدا ەلىمىزدە زاڭدىلىقتى ساقتاۋدىڭ بىرەگەي نەگىزىن قالايتىن قۇزىرلى ورگان – باس پروكۋراتۋرا وزگە قۇقىق قورعاۋ سالالارىنا ۇلگىلى قىزمەت ءتۇرىن كورسەتىپ كەلەدى. ال سونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى اتىنا ساي وسى اتقارىلعان جۇمىس تۇرلەرىنە ساراپتاما جاسايدى. اتالعان كوميتەت توراعاسى م.احمەتجانوۆ پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باستى نازارى, ەڭ الدىمەن ادام قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسىنە باسا اۋدارىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىڭ ءبىرى  كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى دەيدى ول. پروكۋراتۋرا ورگاندارى تا­را­پىنان كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن قورعاۋ اياسىندا بىرقاتار كەشەندى جۇمىستار اتقارىلعانى بەلگىلى. اسىرەسە, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ بيزنەستى تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاعانىنا وراي جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ءوز ال­دىنا ءبىر توبە.   اركىمگە ءوزىنىڭ كى­رىس­تەرىن زاڭ­داستىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىلىپ, كەشىرىم جا­ريالاندى. تالاي ادام كاسىپ­تەرىن زاڭداستىرىپ الدى. ال قازىرگى تاڭدا مەم­لە­كەتتىڭ ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى جان­داندىرا ءتۇ­سۋگە مۇددەلى ەكەندىگىن ءۇستى­مىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قادا­عالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىل­دان­عانى دالەلدەي تۇسەدى. بۇل زاڭدا كاسىپكەرلىكتى تەكسەرۋ با­رى­سىن نەعۇرلىم اشىق بو­لۋىن قام­تاماسىز ەتەتىن جاڭا­لىقتار كوپ. ماسەلەن,  مۇندا تەكسەرۋ شا­را­لارىن تىركەۋ, مۇددەلەرى بار ءۇشىنشى جاقتى تەكسەرىسكە تارتۋ, تاعايىنداۋ ءتارتىبى بۇزىلعان جاع­­دايدا تەكسەرىسكە رۇقسات بەرمەۋ جانە ت.ب. سەكىلدى قوسىمشا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان.   بار­لىق مەملەكەتتىك ورگاندار وزدەرىنىڭ تەكسەرىستەرى جونىندە باس پروكۋراتۋرانىڭ سايتىندا جاريالاۋى جانە ولاردى ءتا­ۋە­كەلدەر بايقاۋى جۇيەسى نەگىزىندە جوسپارلاۋعا كوشۋ بارىسى بيزنەستى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى ءتۇرى بولىپ تابىلادى. الايدا, وسى­عان قاراماستان ەلباسىنىڭ بىرنەشە مارتە اتاپ وتكەنىندەي, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپى­نان كاسىپكەرلىك قىزمەتتى نەگىزسىز تەكسەرۋ كورىنىستەرى باي­قالىپ قالادى. مىنە, سوندىقتان دا بار­­لىق ورگانداردىڭ, ونىڭ ىشىندە پروكۋراتۋرا دا جەكە بيزنەستى تەكسەرۋ بارىسىن وڭ­تاي­لاندىرۋ مەن رەتتەۋگە با­رىنشا اتسا­لىسۋعا ءتيىس, دەيدى احمەتجانوۆ. ارينە, بۇل ورايدا پروكۋراتۋرا ورگاندارى ەلدەگى زاڭ­دى­لىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعا­لاي­تىن بولعاندىقتان كاسىپكەرلەر­دىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسىنە اسا ءمان بەرەدى. «پروكۋراتۋرا تۋرا­لى» زاڭنىڭ 4-بابىنا ساي ولاردىڭ نەگىزگى باعىتى ارنايى ەسەپ جۇرگىزۋ, سونىڭ ىشىندە كا­سىپ­كەرلىك قىزمەتىنە زاڭسىز ارا­لاسۋدى ۋاقىتىلى انىقتاۋ مەن  ونىڭ جولىن كەسۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك با­قىلاۋ ورگاندارىمەن جۇزەگە اسى­رىلاتىن بارلىق شارۋاشى­لىق سۋبەكتىلەرى قىزمەتى تەكسەرىستەرىن ەسەپكە الۋ بولىپ تا­بىلادى.   تەكسەرىستى بەلگىلەۋ تۋ­را­لى اكتىلەردى مىندەتتى تۇردە تىركەۋ ينستيتۋتى جەكە مەنشىك پەن كاسىپكەرلىك قىزمەت ەركىن­دىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاۋ­دى تىكەلەي قامتاماسىز ەتۋ دەگەن ءسوز. ويتكەنى, زاڭ­دىلىق – جەكە كاسىپكەرلىككە باقى­لاۋ جاساۋدىڭ نەگىزدەلگەن نەگىزگى قاعيداتتاردىڭ ءبىرى. جىل سايىن مەملەكەتتىڭ باقىلاۋشى ورگان­دارى جارتى ميلليونعا جۋىق تەكسەرىس وتكىزسە, ونىڭ 2/3 جەكە بيزنەستى قاراۋعا جاتادى. وسى تەكسەرىستەر كورسەتكەن­دەي, زاڭ بۇزۋشىلىقتار كوبىنە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ, سالىق ورگاندارى, اكىم­دىكتەر جانە ىشكى ىستەر ور­گاندارى تاراپىنان ءجيى قاي­تا­لاناتىن كورىنەدى. ماسەلەن, ءوت­كەن جىلى پروكۋراتۋرا ورگان­دارى 2850 زاڭسىز تەكسەرىستى انىقتاسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءى توقسانىندا 209 زاڭ بۇزۋشىلىق­تى انىقتاپ وتىر. سول سياقتى بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا  628 تەكسەرىستى تىركەۋدەن باس تارتىلعان. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتسەك, وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە 497 تەكسەرىس تىركەلمەگەن بولاتىن.  ال باس تارتۋ قۇ­قىعى بۇل تەك كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى قۇ­رالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسىن­دەگى جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ الدىن الۋ مەن جويۋدىڭ ءتيىمدى شاراسى بولىپ تابىلادى. سول سياقتى باقىلاۋشى ورگانداردىڭ جوسپارلى تەكسەرىستەرى ءبىرشاما رەتكە كەلتىرىلدى. بۇل ورايدا جەكە كاسىپكەرلىكتى جوسپارلى تەكسەرىستىڭ ءبارى مەملەكەتتىك باقىلاۋشى ورگاندار قۇ­قىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى وكىلەتتى ورگانعا جىبەرگەن جىل سايىنعى جوسپارلار نەگىزىندە جۇرگىزىلەتىن بولادى.  باس پروكۋراتۋرا 25 جەل­توقسانعا دەيىن تەكسەرىستەردىڭ بارلىق جيىنتىق جوسپارلارىن  ءوزىنىڭ سايتىنا ورنالاستىرادى. بۇل جوسپارلى تەكسەرىستەردى بەلگىلەۋ مەن وتكىزۋ بارىسىن اشىق ەتە تۇسەدى. جاڭا زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار تەكسەرۋ قاعازدارىن بەكىتەدى, سوعان ساي تەكسەرۋشىلەر جوسپارلى تەكسەرىس كەزىندە تىركەلگەن اكتىمەن قوسا ونى كاسىپكەرلەرگە كورسەتەدى. تەكسەرۋ قاعازىندا زاڭمەن كورسەتىل­گەندەي جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرى قىزمەتىنە قويىلاتىن تا­لاپ­تاردىڭ تولىق جاۋابى قامتى­لادى. سول سياقتى بارلىق ورگانعا انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن قابىلدانعان شارالاردى قام­تىعان تەكسەرىستىڭ ۆەدوم­ستۆو­لىق ەسەبى ەنگىزىلگەن مىندەتتى ۆەدوم­ستۆولىق ستاتيستيكالىق ەسەپ ءجۇر­گىزۋ بەلگىلەنىپ وتىر. مىنە, وسى ستاتيستيكاعا بايلانىستى تاۋە­كەل­دەردى باعالاۋ ۆەدوم­ستۆو­لىق جۇيەسى جۇرگىزىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە تەكسەرىستىڭ كەزەكتى جوس­پار­لارى تۇزىلەدى. زاڭسىز تەكسەرىستەردى بولدىر­ماۋعا قارسى ارەكەتتەردى كۇشەي­تۋمەن قاتار پروكۋراتۋرا ورگان­دارى مۇنداي تەرىس فاكتىلەرگە جول بەرگەن ادامدارعا اكىمشىلىك اسەر ەتۋ جونىندەگى ءوز وكىلەت­تىلىك­تەرىن تولىق پايدالانا الادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى اتالعان كوميتەتتىڭ جانە ونىڭ ايماقتىق باسقارما­لارىنىڭ قاداعالاۋ قىز­مە­تىنىڭ ناتيجەسىندە زاڭ بۇزۋ­شىلىقتى جويۋ جونىندە 448 ۇسى­نىس بەرىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە 617 لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋشى ءتيىستى تارتىپتىك جاۋاپقا تارتىلدى.  ارينە, جوعا­رىداعى شارالاردىڭ ءبارى زاڭ­سىزدىقتاردى تۇبەگەيلى جويۋعا جەتكىلىكسىز, سوندىقتان ەڭ الدى­مەن, كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى بۇل جاعدايدا قۇقىقتىق ساۋاتتى بولۋعا ءتيىس. ول ءوزىنىڭ قۇقى مەن مىندەتىن جانە تەكسەرۋشىنىڭ وكى­لەتتىگىن بەس ساۋساقتاي ءبىلۋى قا­جەت. بۇل تۇرعىدا دا ءبىز كاسىپ­كەرلەرمەن كوپتەگەن جۇمىستار ات­قارىپ جا­تىرمىز جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ  ۇيلەستىرۋ كەڭە­سىن­دە بارلىق قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىندا قىلمىس­تار تۋرالى ارىزدار مەن حابار­لامالاردى ەلەكتروندى تىركەۋدى ەنگىزۋدىڭ بارىسى تۋرالى ماسەلە قارادىق,  دەيدى توراعا. وسى ماسە­لەمەن تىكەلەي اينالىسقان قۇ­قىق­تىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى    قىلمىستىق قۋدالاۋ ور­گان­دارىنداعى ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ جاي-كۇيىنە تالداۋ جاساعان بولاتىن. ونىڭ بارى­سىندا كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا  ارىز-شاعىم­دار­دى  قاراۋ مەرزىمىن  سوزىپ جىبەرۋ فاك­تىلەرى بايقالدى. ەلەكتروندى تىركەۋدى ەنگىزۋ ءبىرىنشى كەزەكتە 2010-2020 جىل­دارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ  قىلمىس­تىق سوت وندىرىسىندە ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى تا­لاپ­تارىنا سايكەس قولعا الىندى. ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدا­رىن قاراۋعا بايلانىستى قىل­مىستىق پروتسەسس كەزەڭىندە زاڭ بۇزۋشىلىق ءجيى ورىن الاتىنىن تالداۋ كورسەتىپ بەردى. ال ول ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا جانە جالپى زاڭعا دەگەن سەنىمىن ازاي­تاتىنى انىق. مىنە, وسى ورايدا ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋ, ولاردى قاراۋدى جەدەلدەتۋ قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇ­مى­سىنىڭ اشىقتىعىن قام­تا­ما­سىز ەتەتىن جانە ولاردىڭ ءوز­دەرى قا­بىلداعان پروتسەسسۋالدىق شەشىمدەرىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىراتىن بولادى. وسى­عان بايلانىستى, ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىن جاقسارتۋ ماقسا­تىن­دا  كوميتەت ىشكى ىستەر ورگان­دا­رىندا  ارىز-شاعىم­دار­دى ەلەك­­تروندى تىركەۋ جۇيەسىن ەنگىزدى. بۇل جۇيە الدىمەن سىناق رەتىندە استانا, الماتى قالا­لارىنىڭ جانە وبلىس ورتالىق­تارىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندا­رىندا باستالدى. 2010 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىنا جاسال­عان تالداۋ وسى شارالاردىڭ ار­قا­سىندا وڭدى وزگەرىستەر بولعا­نىن بايقاتتى. ارىز-شاعىم­دار­دىڭ نەگىزىندە قوزعالعان قىل­مىستىق ىستەر سانى ەداۋىر ارتتى. ول اقمولا وبلىسىندا – 30,1 پايىزعا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 28,3 پايىزعا جەتتى. 2009 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭى­مەن سالىستىرعاندا تىركەۋدەن كەيىنگى 3 تاۋلىك ىشىندە قارالعان ارىز-شاعىمدار 5,4 پايىزعا ءوس­كەن. ال 2011 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ قىلمىستار تۋ­رالى ارىز-شاعىمدار مەن حابار­لامالاردى ەلەكتروندى تىركەۋ   ەلىمىزدىڭ بارلىق ىشكى ىستەر ور­گاندارىندا ەنگىزىلدى. سونداي-اق, وسىنداي ەلەك­ترون­دى تىركەۋ سىناق رەتىندە 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ استانا, الماتى قالالا­رىنىڭ جانە قاراعاندى قالاسى­نىڭ قارجى پوليتسياسى ورگان­دارىنا دا ەنگىزىلگەن بولاتىن. بۇل رەتتە وسى قاناتقاقتى جوبا­نى جۇزەگە اسىرۋداعى نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى كاسىپكەرلەردى قارجى پوليتسياسى جانە باسقا دا باقىلاۋشى ورگانداردىڭ سۇراۋ­لا­رى مەن تاپسىرمالارى بو­يىنشا جۇرگىزىلەتىن  زاڭسىز تەك­سەرۋدىڭ جولىن كەسۋ بولىپ تا­بىلادى. ارىزداردى ەلەك­ترون­دى تىركەۋ مەن ەسەپكە الۋ باع­دارلامالارى بىرىكتىرىلدى. ەندى ورگانداردىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى تاپسىرما بەرۋى تەك تەرگەۋالدى تەكسەرۋ شەڭبەرىندە عانا مۇمكىن بولماق. بۇل تا­لاپتىڭ ورىندالماۋىن بۇگىنگى كۇنى تەكسەرۋ الدىندا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بار. جوعارىدا ايتقا­نىمىزداي, تەكسەرۋ ارىزداردى ەسەپكە الۋ كىتاپشاسىندا  بولماسا كوميتەت  ونى تىركەۋدەن باس تارتادى. ارىزداردىڭ تىركەلگەنى تۋرا­لى مالىمەتتەردىڭ ارقاسىندا پرو­كۋراتۋرا ورگاندارى بۇگىندە قارجى پوليتسياسى قىزمەت­كەر­لەرى تاراپىنان بولاتىن نەگىزسىز قيمىلداردى جۇرگىزۋدى بارىنشا ازايتىپ, مۇنداي زاڭ بۇزۋشى­لىق­تاردىڭ الدىن الۋ جونىندە ۋاقىتىلى شارالار قولدانۋدا. وتكەن جىلى كوميتەت باقىلاۋ­شى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 2265 زاڭسىز جانە نەگىزسىز تەكسەرۋلەرىن بولدىرمادى, بۇل وتكەن جىلدارعى كورسەتكىشتەردەن ەكى ەسە كوپ. سونىمەن قاتار, كوميتەت ارىزداردى قابىلداۋ مەن قاراۋ­عا باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارالار قابىل­دادى. ماسەلەن, قىلمىس­تىق-ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ 183-بابىنا سايكەس, قۇقىق قور­عاۋ ورگانىنا جۇگىنگەن ارىز يەسىنە 14 تاڭبالى ءنومىر بەرىلىپ, ارىزى قابىل­دانعانى تۋرالى تالون تاپسى­رىلۋعا ءتيىس. بولا­شاقتا ارىز يەسى ءوز شاعىمىنىڭ ودان ارعى تاع­دىرى جانە ول بويىنشا قابىل­دانعان شەشىم جونىندە ينتەرنەت, CALL-ورتا­لى­عى نەمەسە كادىمگى SMS-حا­بار­لاما ارقىلى ءبىلىپ وتىرادى. الەكساندر تاسبولاتوۆ.