قامدانعان قاپى قالمايدى

قازاقستان اۋماعىندا قاۋىپتى ەكزوگەندىك پروتسەستەر – سەل اعىندارى, قار كوشكىندەرى جانە لاي كوشكىندەرى بولۋ مۇمكىن­دىك­تەرى بار. ولاردىڭ تۋىنداۋى توتەن­شە جاعدايلارعا, ياعني اي­تارلىقتاي ماتەريالدىق, الەۋ­مەتتىك جانە ەكولوگيالىق شىعىن­دارعا, ءتىپتى ادام ولىمىنە اكەلەدى. سەل, سۋ تاسقىنى, لاي جانە قار كوشكىنى سەكىلدى اپاتتى قۇبىلىس­تاردىڭ 27 قالا مەن 400 ەلدى مەكەندەرگە, جالپى سانى 6 ميلليوننان استام تۇرعىندارعا ءب ۇلىن­شىلىك اكەلۋ قاۋپى بار. ءوندىرىس الەۋەتىنىڭ دە 40 پايىزى وسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان ينجەنەرلىك قورعاۋ پروبلەمالارى مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە. سەلدەن, قار جانە لاي كوش­كىنىنەن قورعاۋ پروبلەمالارى قا­زاق­ستاننىڭ تاۋلى جانە تاۋ ەتەگىندەگى ايماقتارىن يگەرۋمەن ءبىر مەزگىلدە پايدا بولدى. بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكادا 84 قورعاۋ قۇ­رىلىسى تۇرعىزىلىپ, پايدا­لا­نۋعا بەرىلگەن, ولاردىڭ قاتارىن­دا 21 سەلگە قارسى بوگەت, 59 جەلىلىك قۇرىلعىلارى (تۇراقتاندىرۋ ارناسى, جاعانى بەكىتۋ, كانالدار, ناۋالار, دامبىلار, تومەن قى­سىم­­دى بوگەتتەر جانە استانا قا­لاسىن ەسىل وزەنىنىڭ سۋ تاسقى­نىنان قورعاۋ كەشەنى) بار. كوشكىنگە قارسى 3 كەشەنگە 2 100 قار ۇستاعىش  قالقان قويىلدى. كوشكىن قاۋپى بار ۋچاسكەلەردە (نەگىزىنەن «مەدەۋ-شىمبۇلاق» اۆتوجولى بويى) كوشكىنگە قارسى وشاقتىق قۇرىلعىلار ورنا­تىلدى. سوڭعى ون جىلدارى «قاز­سەلدەنقورعاۋ» مم قارعالى وزەنىندە سەلگە قارسى قۇرىلعى قۇرىلىسى اياقتالدى. تومەنگى كولساي وزەنىندە اۆتوماتتى سۋ تاستاۋ قۇرىلعىسى جانە سەلدى توقتاتاتىن تالعار بوگەتتەرى سالىندى. 2006-2010 جىلدار ارالىعىنداعى استانا قالاسىن ەسىل وزەنىنىڭ سۋ تاسقىنىنان قورعاۋ كەشەنى سالىندى جانە پايدالانۋعا بەرىلدى. اتالمىش  كەشەن استانا قالاسىنىڭ بولا­شاقتاعى جانە قازىرگى بار قۇ­رىلىسىن ەسىل وزەنىنىڭ جوعارعى سۋلارىنان جانە باسقا دا توتەنشە جاعدايلاردان قورعاۋعا ارنالعان. ۇزىندىعى 31 كيلومەتر قورعانىش دامبىسى سالىندى. 2010 جىلدىڭ كوكتەمىندە قور­عانىش قۇرىلعى 30,0 ملن. تەكشە مەتردەن استام تاسقىن سۋدى جيناۋعا مۇمكىندىك بەردى. سوڭعى جىلدارى سىرداريا وزەنى باسسەينىندە سۋدىڭ كوبەيە ءتۇسۋى بايقالۋدا. سىرداريا وزەنى ارناسى رەجىمىنىڭ كۇرت وزگەرۋى كورشىلەس مەملە­كەت­تەردىڭ ەكو­نوميكاسىنىڭ يرري­گا­تسيالىق رەجىمىنەن ەنەرگەتي­كالىق رەجىمگە اۋىسۋىنا باي­لانىستى ورىن الدى, ءسويتىپ, قازاقستان اۋما­عىمەن وزەن ارناسى بويىنشا اعاتىن قىسقى سۋ كولەمى ورتا ەسەپپەن 2,5 ەسە كوبەيدى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايما­عىنىڭ سۋ تاسقىنى قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن 2008 جىلدىڭ كوكتەمىندە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى سىر­داريا وزەنىندە كوكساراي سۋ رەتتەگىشىن سالۋدى باستاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. 2010 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتى­سۋىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سىرداريا وزەنىن­دەگى سۋ تاسقىنىنا قارسى كوك­ساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ ءبىرىنشى ىسكە قوسقىش كەشەنى اشىلدى, ول 910,0 ملن. تەكشە مەتردەن استام تاسقىن سۋدى شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سۋ رەتتەگىش قۇرىلىسىن اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولىقتاي اياقتاۋ جوسپار­لانىپ وتىر. اتاپ وتەتىن ءجايت, رەسپۋبلي­كانىڭ تاۋلى اۋماعىنداعى سەلگە قاۋىپتى اۋدانداردى قار­قىندى يگەرۋ, ۇلتتىق ساياباق­تاردى, دە­مالىس ورىندارىن سالىپ, ينفرا­قۇرىلىمداردى قۇرۋ تا­بي­عي تاۋەكەلدەر ءدا­رە­جەسىن ارتتىرا تۇسۋدە. سون­دىق­تان تابيعي قاۋىپتى قۇبىلىس­تاردىڭ ىقپالىنان حالىقتى, شارۋا­شىلىق نىساندارىن كەپىلدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىندا ەلىمىزدىڭ تاۋلى ايماق­تارىنداعى سەلگە قاۋىپتى ۋچاسكەلەردە قورعانىش قۇرى­لىس­تارىن سالۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى بولاشاقتا قورعاس وزە­نىندە, بەدەلباي جانە باتارەيكا وزەندەرىندە, ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ جوعارعى, ايۋساي وزە­نىنىڭ تومەنگى بولىگىندە, ال­ماتى وبلىسىنداعى ەسىك وزەنى­نىڭ شەتكى ۋچاسكەسىندە, شىعىس قازاقستان وبلى­سىن­دا­عى سا­رىمساقتى وزەنىندە قور­عاۋ قۇرىلىستارىن سالۋ بو­يىنشا ينۆەستيتسيالىق جو­با­لاردى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. س.الماسوۆ.