كوكساراي سۋ رەتتەگىشى – عاسىر قۇرىلىسى

بيىل مۇندا 3 ملرد. تەكشە مەتر سۋ جيناپ الۋعا بولادى كەشەگە دەيىن شاردارا سۋ قوي­ماسى كوكتەم سايىن ەلدى ءدۇر­لىكتىرىپ كەلدى. الىپ قازان شاردارانىڭ ەرنەۋىنە دەيىن سۋ تولعاندا ەتەكتەگى ەلدىڭ ۇيقىسى قاشادى. كوز ىلمەيتىندەي بار. قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن. تاسقىن سۋ ءبىر كوز تاۋىپ السا سوناۋ بيىكتەن جيىرما-وتىز مەتر بولىپ قۇلايدى. جولدا وتىرعان وڭ­تۇس­تىكتىڭ ءتورت اۋدانى مەن قى­زىل­وردا وبلىسىنىڭ كۇيىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە بەرىڭىز. وڭتۇستىكتىڭ وزىندە مۇنداي مول سۋ قورى جوق. شارداراعا قىر­عىزستاننىڭ تاۋلارىنان جي­نا­لىپ, توقتاعۇل گەس-ءى تۇ­سىندا بايلانعان ءنوپىر سۋ قىس-كوك­تەم­دە ىرعىن كەلەدى. اق ورداسىن اتپەن شاۋىپ الىپ جامان ۇيرە­نىپ قالعان قىرعىز اعايىننىڭ مۇندايدا اشۋى قاتتى. “اۋ, ابايلا, سۋدى از جىبەر” دەسەڭ بالەگە قالاسىڭ. اقشا­مىز جوق, ورنىن تولەڭدەر دەپ­ توبەڭدە وينايدى. مۇندايدا “قىرعىز-قازاق ءبىر تۋعان”دەگەن باتالى ءسوز دە ادىرا قالادى. جيرينوۆسكي سياقتى تۇكىرىگىنە مالشىنىپ سويلەيتىندەر قىر­عىز پارلامەنتىندە دە بار. سوندايلار “قازاقتارعا قاۋىپ ەكەن دەپ ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتپاي وتىرا الامىز با, ءايدا اعىتىڭ­دار” دەپ كۇپىنەدى. شارداراعا سۋ مەيمىلدەپ تولا باستاعاندا ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەن دەگبىر كەتەدى. ارناساي ارقىلى ار­تىق سۋ ال دەپ وزبەكستانعا كۇ­نى تۇسەدى. “اتالارىمىز قازاق­پەن بىرگە جۇرسەڭ اداسپايسىڭ” دەگەن دەپ ماتەلدەتكەندى جاقسى كورەتىن الا توپىلى اعايىننىڭ دا ءۋاجى بار. “ارتىق الا الماي­مىن. قىشلاقتارىمىز سۋعا حاراپ بولادى”. ءسويتىپ ءجۇرىپ شار­داراعا سىيماعان سۋ ەسەبىنەن كورشىمىزگە 35 ملرد. تەكشە مەتر بولاتىن سۋ بوساتقانى­مىز­دى ماماندار كۇيزەلە ايتادى. ولار ەكى ۇلكەن كولتوعان جاساپ العان. بالىق وسىرەدى, اۋلاپ قىرعىن پايدا تابادى. شارۋا­شى­لىقتارى سۋدى قالاۋىنشا پايدالانادى. سۋ العىڭ دەپ جا­لىنعان قازاقتاردىڭ قالتاسىنا ءتۇسۋدى دە ۇمىتپايدى. كوكتەمدە سىردىڭ سۋى تا­بانىنا سىيماي جان-جاققا اق­تا­رىل­عاندا داريا جاعاسىنداعى اۋىلداردى كوشىرىپ, قىزىلوردا قالاسىنىڭ توڭىرەگىن تاسپەن شەگەندەپ جاتاتىن مەملەكەتىمىز جىل سايىن ميللياردتاعان قار­جى­نى قۇمعا سىڭگەن سۋداي شا­شىپ كەلەدى. سۋىمدى توقتاتپاي­مىن دەگەن ايىر قالپاق اعايىن­مەن, سۋىڭدى المايمىن دەگەن الا توپىلى اعايىنعا تولەگەنىن بىلاي قويعاندا. كوكساراي سۋ قويماسىن سالۋ كەرەك دەگەن ءسوزدىڭ شىققانىنا ونشاقتى جىل بولىپ قالعان. كورشىلەردىڭ كەرگىگەنى از بول­عان­داي ەندى ءوز عالىمدارىمىز تاجىكەگە تۇسكەن. ءبىرى كەرەك دەيدى, ءبىرى كەرەگى جوق دەيدى. كول تۇسەتىن جەرگە تالاسادى. حالىق­تىڭ دا قۇلاعىن كوتەرىپ قويعان. داۋعا نۇكتەنى ەلباسى قوي­دى. تاجىكەلەسۋگە ۋاقىت تاپشى ەدى. وسىلايشا, سۋ قويماسى ەمەس كوكساراي سۋ رەتتە­گىشىنىڭ الىپ قۇ­رى­لىسى باستالدى. شار­­دارا سۋ قوي­ماسى, سىر­داريا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن قى­زىلوردا وبلىستارى ءۇشىن نەگىزگى سۋ كوزى. ارال تەڭىزىن ەكولو­گيالىق اپاتتان قۇتقارىپ قالار امالدىڭ ەڭ ۇلكەنى. سۋ رەتتەگىشتىڭ قۇ­رى­لىسى توتەنشە جاع­دايلار مينيسترلىگىنە قاراس­تى “ق­ازسەلدەنقورعاۋ” مەملەكەتتىك مەكەمەسى باس­شى­لىعىمەن قولعا الىندى. “قازسەل­دەنقورعاۋ” مەكەمەسى اتاقتى “مەدەۋ”, “ۇلكەن الماتى”, قارعالى, سار­قانت, ەسىك, قاسكەلەڭ, د.ا.قو­ناەۆ اتىن­داعى ۇلكەن الماتى كانالى سياق­تى گيدروتەحنيكالىق توس­پالارىن سالعان, ينجەنەرلىك-قورعانىس قۇرىلىسىندا وراسان تاجىريبەسى بار مەملەكەتتىك مەكەمە. تولىق ىسكە قوسىلعاندا 3 ملرد. تەكشە مەتر سۋ جيناي الا­تىن سۋ رەتتەگىش 44,7 شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتىر. باس سۋ تورابى, سۋ رەتتەگىش بوگەتتەر تۇر­عىزىلدى. سىردان ۇزاقتىعى 16 شاقىرىم كانال ارقىلى سە­كونتىنە 500 تەكشە مەتر سۋ قا­بىلداي الادى. سۋ رەتتەگىشتەن قاجەت جاعدايدا سىر ارقىلى ارالعا جىبەرىلەتىن سۋ مولشەرى دە سەكونتىنە 500 تەكشە مەتردەن اسادى. شوگىرلى جانە ارىس-ءشاۋىل­دىر اسپالى كوپىرى سالىندى. كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ جال­پى قۇنى 48390,631 ملن. تەڭگە بولدى. العاشقى 2008-2010 جىلدار ارالىعىندا سۋ رەتتەگىشكە 39 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. ال, 2011 جىل­دىڭ اياعى­نا دەيىن 8610,6 ملن. تەڭگەنىڭ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى. بارلىق بولىنگەن قارجى وندىرىستىك جۇ­مىس كەستەسىنە وراي جۇمسا­لىنعان. كوكساراي سۋ رەتتەگىشى وڭاي سالىنعان جوق. “قازسەلدەنقور­عاۋ” مەكەمەسىنىڭ باسشىسى توق­تاربەك بايمولداەۆتى ۇنەمى جۇمىس باسىنان كورۋگە بولار ەدى. ۋاقىت قىسقا. كۇزدىڭ سۋىق جەلى بەت قاراتپاي, قار ارالاسا ۇشقىنداپ تۇرعاندا دا مۇندا كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس توقتاعان جوق. جۇمىستىڭ اۋقىمدىلىعى, تى­عىزدىعى سونداي, جوبالاۋ-سمە­تالىق قۇجاتتارعا ۋاقىت ءولتىر­مەي, وسىندا دايىندالعانىن مەكەمە باسشىسى ايتادى. كوك­ساراي عاسىرلىق قۇرىلىس, مەملەكەتتىك ماڭىزدى ءىس, سۋعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن ەلدىك شارا بولعاندىقتان كەشەۋىلدەتۋگە بولمايتىن ەدى. “قازسەلدەنقورعاۋ” مم وقو فيليالىنىڭ باستىعى قۇتتىباي بايتىلەۋ “قازىر عوي ارقامىزدى ءسال كەڭگە سالىپ جۇرگەنىمىز. توقتاربەك اسقار­ ۇلى تالاپشىل ادام. ۋچاسكە باسشىلارىنىڭ جاسالىپ جات­قان جۇمىستارعا ەسەبىن تىڭداپ الادى دا, مەنى ەرتىپ كۇنىنە 10-12 شاقىرىم قۇرىلىس جۇمىس­تارىن بارلاپ قايتامىز. ەشكىمگە ارتىق ءسوز شىعىندا­مايدى. بىراق, پلانەركادا كەمشىلىكتەردى ايتىپ, باسشىلاردىڭ اپشى­سىن قۋىرىپ جىبەردى. جۇ­مىستاردىڭ ساپالى ورىن­دا­لۋىنا ۇلكەن ءمان بەردى. ءوزىن وسى سالانىڭ ناعىز ما­مانىمىز, بىلمەيتىنىمىز جەردىڭ استىندا دەيتىن باسشىلاردىڭ ءوزى بايمولداەۆ ايتقان كەمشىلىكتەردى مويىن­داپ, تەز ارادا جوندەۋگە ۋادە بەرەتىن. بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي تۋرا ايتاتىندىعى, ىسكەرلىگى, جۇمىستى ۇيىمداستىرا بىلەتىندىگى سۋ رەتتەگىشتىڭ مەملەكەت باسشىسىنا ۋادە ەتكەن مەرزىمدە اياقتالۋىنا جەتكىزدى”, دەيدى ول. مۇنى ارىپتەستەردىڭ ماقتانى ەمەس, تىعىرىقتان الىپ شىعار قايراتىنا سۇيسىنگەندىك, مەملەكەتتىك ءىستىڭ اياعىنا جەتكىزىلۋىنە قۋانعاندىق دەپ ۇعۋعا بولار. جۋرناليستىك ساپارمەن كوك­ساراي سۋ رەتتەگىشىنە بارعاندا بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اياقتاي ال­مايدى-اۋ دەگەن سەنىمسىزدىك ءوز كوڭىلىمىزدە بولعانىن جاسىرماي­مىز. قۇرىلىستىڭ باس مەردىگەرى قر تجم “سەلدەنقورعاۋ قۇرى­لىس” قازىنالىق كاسىپورنى بول­عان. بۇدان بولەك ءىرى قۇرىلىس-مونتاج كومپانيالارى, اتاپ ايت­قاندا, “بازيس” كورپوراتسياسى, اقسۋ” اق, “سپەتسزاششيتا” جشس, “ستروينۆەست” جشس سەكىلدى مەكەمەلەر تارتىلدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى تەح­نيكالاردى جۇمىل­دىرۋ مەن جۇ­مىسشىلار تارتۋ, جەر جاعدايىنا بايلانىستى تۋىنداعان قيىندىق­تاردى شەشىپ بەرۋگە سەپتەستى. داۋ­لى ماسەلەلەر رەتكە كەلتىرىلدى. مەملەكەتتىڭ نازارىندا بول­عان ستراتەگيالىق قۇرىلىسقا مەملەكەت باسشىسى ارنايى كەلدى. ودان بولەك پرەمەر-مينيستر ك.ءماسىموۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءو.شوكەەۆ, پارلامەنت دەپۋتاتى ق.ايتاحانوۆ سياقتى تۇلعالار كەلىپ جۇ­مىس بارىسىمەن تانىستى, كۇر­مەۋ­لى ماسەلەلەردىڭ ۋاقىتىندا شەشىلۋىنە ۇيىتقى بولدى. ءتو­تەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.بوج­كو مەن سۋ رەسۋرستارى كومي­تەتىنىڭ بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتىمەن سىردارياداعى سۋ نوپىرىنەن ءتون­گەن قاۋىپتىڭ بەتى قايتارىلدى. 2009 جىلى 6 جەلتوقساندا سىر­داريانىڭ اعىسىن بوگەپ, جاڭا كانال ارقىلى باس سۋ تورابىنا جىبەرىلدى. وسىلايشا سىردىڭ سۋىن باقىلاۋعا الۋ مۇمكىندىگى تۋدى. بۇل گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس­تىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى بولىپ سانالادى. 2010 جىلى ەلباسىنىڭ تاپ­سىرماسىمەن سۋ رەتتەگىشتىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى اياقتالىپ, العاشقى 1 ملرد. تەكشە مەتر سۋ قابىلدانۋعا ءتيىس بولاتىن. سول جىلى شاردارا سۋ قويماسىنا قىرعىزستاننان مول سۋ كەلدى. “جىعىلعانعا جۇ­دىرىق” بولىپ, سىردىڭ تومەنگى جاعىندا سىرە-سىرە مۇز قاتتى. سۋ ارناسى تارىلدى. وڭتۇستىك قا­زاقستان مەن قىزىلوردا وبلى­سىنىڭ دارياعا جاقىن ەلدى مەكەندەرىن قارعىن سۋ الۋ قاۋپى ءتوندى. – ءبىز وسىنداي قيىن كەزەڭدە ەلباسىمىزدىڭ وتە باتىل شەشىم قابىلداعانىنىڭ كۋاسى بولدىق, – دەيدى توقتاربەك اسقار ۇلى. – كوكساراي سۋ رەتتەگىشى 2010 جىل­دىڭ 10 اقپانىندا 1 ملرد. تەكشە مەتر سۋ قابىلداپ الىپ, سىر­داريا باسسەينىندەگى قالىپتاسقان اۋىر جاعدايدى جەڭىلدەتۋگە سەبەپشى بولدى. قاۋىپ سەيىلىپ, مۇز ەرىگەننەن كەيىن سۋ بوساتقىش ارقىلى ارالعا جىبەرىلدى. ال, 2010 جىلدىڭ 18 ناۋرى­زىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن كوكساراي سۋ رەتتەگىشى ستراتەگيا­لىق ماڭىزدى نىسان رەتىندە ەكسپلۋاتاتسيادان ءوتىپ, ىسكە قو­سىل­­دى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سال­تا­ناتتى كەشتە وسى قۇرى­لىستى قىسقا مەرزىمدە ساپالى ورىنداپ شىققان بارشا قۇرى­لىسشىلارعا العىس ايتتى. “قازسەلدەنقورعاۋ” مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باستىعى توقتار­بەك بايمولداەۆ 2011 جىلى سۋ رەتتەگىشكە بايلانىستى بارلىق جۇمىستاردىڭ اياعىنا جەتەتىندىگىن بايانداعان. “كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ” ىسكە قوسىلۋى قانداي مۇمكىن­دىكتەرگە جول اشتى, سوعان ساراپتاما جۇرگىزىپ كورەيىك. بىرىنشىدەن, سىر بويىندا وتىرعان وڭتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنىڭ – 18, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 51 ەلدى مەكەنىن جىل سايىنعى قارعىن سۋدان قۇتقاردى. ال, بۇل اۋىلداردا 400 مىڭداي حالىق تۇرادى. ەكىنشىدەن, سۋ رەتتەگىشتە 3 ملرد. تەكشە مەتر سۋ جيناي الۋ مۇمكىندىگىمەن رەسپۋبليكا­مىز­دىڭ سۋعا تاۋەلدىلىگىن رەتكە كەلتىردى. ۇشىنشىدەن, بۇرىنعى ارناسى­نان 150 شاقىرىمعا دەيىن الىس­تاعان ارالعا سۋ بارا باستادى. كىشى ارالداعى سۋ قورى 27 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن جەتتى. ەكو­لوگيالىق احۋال تۇزەلە باستادى. تورتىنشىدەن, سۋدىڭ سىرتقا كەتۋىنە توسقاۋىل قويىلدى. انىق­­تاما ءۇشىن ايتايىق, 1995-2008 جىلدار ارالىعىندا ارناساي ارقىلى كورشىمىزگە 35 ملرد. تەكشە مەتردەن استام سۋ بەردىك. بەسىنشىدەن, شاردارا گەس-ءى قىس مەزگىلدەرىندە ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن الۋدى 20-25 پايىزعا ۇدەتتى. ايتا بەرسەك, سۋ رەتتەگىشتەن حا­لىققا پايدا كوپ. قىس, كوكتەم­دە ەنەرگەتيكالىق رەجىمگە كوش­كەن توقتاعۇل گەس-ءى سۋ قاسقال­داقتىڭ قانىنداي قات جاز كەزدەرىندە تاس بولىپ بەزەرىپ قالادى. كوز جاسىڭدى كول قىلساڭ دا ارتىق سۋى جوق. ال, كوكساراي سۋ رەتتەگىشى جيناعان سۋىن جاز بويى ارالعا ۇزاتادى. سۋدان بو­ساعان ايماق ماساتىداي جاي­نايدى, نار قامىستار بويىن كوتە­رەدى. ءشول دالامەن بىرگە قۇرىپ كەتكەندەي كورىنەتىن قۇستار دا وسىندا, ۇساق جىرتقىش اڭدار دا وسىندا. تالاي اڭشىلار مىلتى­عىن قانداپ, قانسونارعا شىق­قانداي جەلىگىپ ءجۇر. بالىق مول. جايىلىم جەتەدى. جاقىندا شارداراعا باردىق. بۇل ۋاقىتتاردا ۇرەيى جۇزىندە تۇراتىن ەتەكتەگى جۇرت ۋايىمسىز. تەڭىز كۇركىرەسە قورىقپايدى. ارتىق سۋدى كوكساراي سۋ رەتتەگىشى سۋ كەلتىرەتىن كانالى ارقىلى باس توراپقا جيناپ الۋدا. ول – ەل ىرىزدىعى, ارالدىڭ تامىرىنا قان جۇگىرىپ, بالىقشىلاردىڭ قايى­عىنا قايتا ءمىنۋى. سىر كۇرى­شىنىڭ داۋرەنى. ادامداردىڭ با­قىتى... باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.