دۇڭگەن سيۋيتاسى

مۇحاممەد-ومار پانشاەۆ – دۇڭگەن ۇلتىنىڭ وكىلى. «كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى» دەگەن بيلەتتى جاس كەزىندە-اق قولىنا ۇستاعان تالانت يەسى جامبىل اۋدانىنداعى جالپاقتوبە اۋىلىن­دا 1957 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ول 1972-1976 جىلدارى چۋيكوۆ اتىنداعى بىشكەك مەملەكەتتىك كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىندە وقى­دى. 1976 جىلى سۋريكوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك كوركەم­سۋ­رەت ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى رەسەي حالىق سۋرەتشىسى ۆ. گ. تسىپ­لا­كوۆتىڭ كلاسى بويىنشا 1982 جىلى ويداعىداي ءبىتىرىپ شىقتى. مۇحاممەد-ومار بىشكەكتە وقىپ جۇرگەن كەزىنەن باستاپ-اق رەسپۋبلي­كا­لىق, حالىقارالىق كورمەلەرگە ءوز شىعارمالارىن ۇسىنا باستادى. ءبۇ­گىن­دە ونىڭ جۇزدەن استام تۋىن­دى­لارى تمد مەن ەۋروپا, قىتاي جانە اراب ەلدەرىنىڭ مۋزەيلەرى مەن گا­لە­رەيالارىندا تالعامپاز قاۋىم نا­زا­رىن وزىنە اۋدارۋدا. ول بۇگىندە عا­جاپ پولوتنولاردى ومىرگە اكەلۋمەن بىرگە جامبىلدىق تالاپتى جەتكىنشەكتەردى سۋرەت سالۋ ونەرىنە باۋلۋمەن دە شۇعىلدانادى. ياعني 1989 جىلدان بەرى تاراز قالالىق كوركەم­سۋرەت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ابىرويمەن قىزمەت ەتۋدە. سۋرەتشى مۇحاممەد-ومار پانشاەۆ ونەرىنىڭ «ەكىنشى تىنىسى» قا­زاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اشىلدى. وي بوستاندىعى, شىعارما­شى­لىق ەركىندىك, «جابىق تاقىرىپ­تار» ءتىزىمىنىڭ جويىلۋى ونى شى­عارماشىلىق تىڭ ىزدەنىستەرگە قۇل­شىن­دىردى. اسىرەسە, دۇڭگەن ۇلتى­نىڭ حالىق بولىپ قالىپتاسۋ تا­ريحى­نا ءۇڭىلىپ, ونى وزىنشە ورنەك­تەۋگە دەن قويدى. اڭىزداعى اراب جىگىتى مەن قىتاي قىزىنان دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتان تاراعان ۇل-قىزدار, بۇگىندە, قىتاي مەن قازاقستاندا ورمانداي حالىق بولىپ وتىر. بۇل تاريحي ءافسانا ونىڭ «اراب سەرياسى» جانە «يران سەرياسى» دەپ اتالاتىن سۋرەتتەرىندە شىنايى كورىنىس تاپ­قان. تۋعان حالقىنىڭ ءتول تاريحىنا بايلانىستى وسى تاقىرىپتى ول, مىسالى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا باتىلى بارىپ جازا الماس ەدى. بۇل قازىر عانا مۇمكىن بولىپ وتىر. دۇڭگەن سۋرەتشىسىنە قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى سىيلاعان تاعى ءبىر باقىت – الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە بارۋ, كورمە ۇيىمداستىرۋ بۇرىنعىداي قيىن بولمايتىن بولدى. قازىر كەز كەلگەن تالانتتى جان ءۇشىن شى­عىس­تىڭ دا, باتىستىڭ دا «ەسىگى» اشىق. سۋرەتتەرىن ساتىپ الۋشىلار مەن كورمەسىن ۇيىمداستىرۋعا ىقىلاس بىلدىرۋشىلەر ءتول قالاسى تارازدان باس­تاپ استانا, الماتى, ماسكەۋ, بەي­جىن, ءتىپتى, تۋنيس, ساۋد ارا­بيا­سى, يران ەلدەرىنەن دە تابىلدى. وتكەن جىلى ونىڭ «شىعىس ىرعاق­تارى» اتتى جەكە كورمەسى الما­تى­داعى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مۋزەيدە تابىسپەن ءوتتى. سۋرەتشىنىڭ «دۇنگەن سيۋيتاسى» اتتى پورترەتتەر سەريا­سىن تولقىماي, تەبىرەنبەي كورۋ ءمۇم­كىن ەمەس. تۋعان جەردىڭ عاجايىپ كورىنىستەرى, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بولىپ بىتە قايناسىپ كەتكەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ شىنايى كەلبەتتەرى جانە ەڭبەكقور دۇڭگەن حالقىنىڭ ىقىلىم زامانداردان بەرى ۇستانىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرى سۋرەتشى كوزىنەن وتكەندە, جۇرت بايقاي بەرمەيتىن جاڭا قىرىنان ايشىقتالادى. مۇحاممەد-ومار پانشاەۆ وتكەن جىلى «پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ دۇڭگەن تويىندا» دەگەن ەڭبەك جازىپ ءبىتىردى. – مۇحا, بۇل ەڭبەك قالاي دۇنيەگە كەلدى؟  – دەگەنبىز ءبىز بىردە كەزدەسكەندە. – سۋرەت مىناداي وقي­عادان تۋ­دى. 90-شى جىل­دار­دىڭ با­سىن­دا پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆ تاراز قا­لا­سىنىڭ ىرگەسىندەگى ءبىزدىڭ اۋىل­­دا بولىپ, دۇڭگەن وتبا­سىن­داعى وتاۋ قۇر­عان جاس­تار­عا باتا بەردى. ونى فوتوقۇجات ارقى­لى دالەلدەپ تە بەرە الامىن. بىراق فوتوقۇ­جاتقا قاراعاندا عاجاي­ىپ سۋرەت ونەرىنىڭ ءجونى بولەك قوي. سوندىقتان قولى­ما ەرىكسىز قىلقالام الۋىما تۋرا كەلدى, دەيدى ول. مۇحاممەد-ومار پان­شاەۆ­­­تىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى جام­بىل وبلىسىنا جولى تۇسكەن سايىن ەڭبەكقور دۇڭگەن اۋى­لىنا سو­عىپ تۇرادى ەكەن. مى­سالى, ءوت­كەن جىلعى ساپارىندا كوپبا­لالى وتباسىنىڭ جاع­دايى­مەن تانىسىپ قايتىپتى. دۇڭگەن حالقىنىڭ ءبىر بولەگى سوناۋ ءحىح عاسىردا قىتايدان تيان-شان تاۋى ارقىلى قا­شىپ, قازاق حالقىنان جانساۋعا سۇراي كەلگەن. قوناقجاي قازاق حالقى قۋعىن كورگەن دۇنگەندەردى جاتسىنباي جال­پاقتوبە دەگەن جەرگە ورنالاس­تى­رىپتى. سودان تاراز قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدى ورىس اعايىندار «دۋنگانوۆكا» دەپ اتاپ كەتكەن. بۇگىندە جام­بىل وبلىسىندا دۇڭگەن ۇلتىنىڭ 30 مىڭنان استام دياس­پوراسى شوعىر­لانعان. ولار وزدە­رىنىڭ انا ءتىلى مەن سالت-داستۇرلەرىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن «ۆىن­حۋا» دەپ اتالاتىن ەتنومادەني بىرلەستىك ۇيىمداستىرعان. جاس دۇنگەن قىز-جىگىتتەرىنىڭ «گۋونلەن» اتتى بىرلەستىگى بار. – تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىزدىڭ اۋىل بۇرىنعىدان ءوسىپ, وركەندەپ كەتتى. ال ءدىنى ءبىر, ياعني, مۇسىلمان قازاق پەن دۇنگەن تامىر-تانىسقا, قۇدا-جەكجاتقا اينالدى, – دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ماسكەۋ بەينەلەۋ ونەرى اكادەمياسىنىڭ پروفەس­سورى جانە اكادەميگى مۇحاممەد-ومار پانشاەۆ. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى, جامبىل اۋدانى, جالپاقتوبە اۋىلى. ----------------------------------------- سۋرەتتە: مۇحاممەد-ومار پان­شاەۆ­تىڭ «اراب سەرياسى» تاقىرى­بىنا كىرەتىن كارتيناسىنىڭ ءبىرى.