تاتۋلىق – تابىلمايتىن بايلىق

قازىرگى كەزدە قا­زاق­ستاننىڭ قالىپتى ءور­كەن­دەۋى مەن ىشكى, سىرت­قى ساياساتىنىڭ بايىپ­تى ەكەندىگىن الەم موي­ىن­داۋدا. وسى باعىت­تا­عى سان قىرلى جۇمىس ۇلتارالىق تاتۋلىق, ءوز­ارا كەلىسىم مەن ىن­تى­ماققا نەگىز قالاۋدا. ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىمەن وسى جىلدار ىشىندە ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋى ءورىس الىپ, ۇلتارالىق قاقتى­عىس پەن ءدىني الاۋىزدىقتىڭ تيتتەي دە ءبىر بەلگىسى كورىنىس بەرمەدى. ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن, بۇل – ولشەۋسىز باقىت. ءوزىم تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان, قازاقستاندى مەكەندەگەن ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ پىكىرى ءبىر ارناعا توعىسىپ, بارشانىڭ ءومىر سۇرۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, ەڭبەك ەتۋىنە, ءتىلى مەن ءدىنىن ساقتاۋىنا جانە ءوز قۇقىقتارىن پايدا­لا­نۋىنا جاعداي جاسالعانىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىن. مۇنىڭ ءوزى دەموكرا­تيا­نىڭ سالتانات قۇرعانىنىڭ كورىنىسى. ارقا توسىندەگى اسەم قالا استانادا بىل­تىرعى بولعان قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسىنىڭ حVI سەسسياسىنا قاتىس­تىم. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءتور­اعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى الدىندا كەڭ اۋقىمدى, تەرەڭ ويلى, ماعىنالى ءسوز سويلەدى. نەگىزى قالانعانىنا 16 جىل تولاتىن اسسامبلەيا الەمگە ءوزىنىڭ باعى­تىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. سول جولى دا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءوزارا دوس­تىق پەن سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق, ءتو­زىم­دىلىك اياسىنداعى كەڭ اۋقىمدى ماسەلە­لەردى قوزعاپ, ونى العا اپارۋدى ماقسات ەتكەنىمەن ەرەكشەلەندى. جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن تۇرىك حال­قى ەل باسىنا كۇن تۋعان 1944 جىلى جەر اۋدارىلىپ, اش-جالاڭاش جۇدەپ كەلگەن ەدى. اعا ۇرپاق پەن بىزدەر ءۇشىن قا­زاق­ستان اتامەكەنىمىز دەۋگە بولادى. ەلبا­سى­نا بىلتىر تۇرىك ەلىندە ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, قۇر­مەت كورسەتىلۋى تەگىن ەمەس. وسىلايشا قادىم زامانداردان جالعاسقان باۋىر­لاس­تىق باستاۋى بۇگىنگى بىرلىك پەن ىنتىماق تۋىن جەلبىرەتىپ, سارابدال ساياساتكەرگە دەگەن قۇرمەتتى كورسەتتى. الماتى قالالىق تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ باس­شىسى رەتىندە شاھار مەن جەتىسۋ جەرىندەگى ءما­دەني-كوپشىلىك جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسامىن. ءتىل – ۇلتتىڭ تىرەگى, جانى. مەملەكەتتىك تىلگە كەلسەك, ول قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارشانىڭ جۇرەگىندەگى ەڭ قۇرمەتتىسى بولۋى ءتيىس. سوندىقتان تۇرىك ەتنومادە­ني بىرلەستىگى جانىنداعى قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋ­شىلەر سانى ءبىرشاما ءوستى. ەلباسى سەسسيادا شەشىلە سويلەپ, مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ كەلەشەگى قازاقتاردىڭ ۇلتجاندىلى­عىنا, نامىسشىلدىعىنا قا­تىستى ەكەندىگىنە توقتالدى. «قازاق قازاقپەن قازاق­شا سويلەسسىن» دەپ قا­شانعى ايتامىن؟ ارامىزدا وزگە ۇلت­تىڭ ءبىر ادامى وتىرسا, سول تىلگە كوشۋگە ءماجبۇر بولاتىن كەشەگى كۇن ءوتتى», دەپ ەسكە سالدى. ءتىپتى, تالايلاردىڭ جۇ­مىس­تا دا, ۇيدە دە, كوشەدە دە ءوز انا تىلىندە سويلەمەيتىنىن دە اشىنا جەتكىزدى. ءالى كۇنگە تالاي قازاقتىڭ بالاسى, نەمەرەسى قازاق مەكتەبىنە, قازاق بالاباقشاسىنا بارمايدى. باسقا ۇلتتىڭ بالالارى قازاق مەكتەبىنە بارعاندا بۇرىنعى قالپىنان قايتپايتىنىن, سوندا ءبىز ءوز ءتىلىمىزدى كىمگە مىندەت قىلامىز, دەگەنى ەلى مەن جەرىن سۇيگەن جانە ونىڭ ەرتەڭى ءۇشىن الاڭداعان مەملەكەت باسشىسى­نىڭ ايتقانىنا قوسىلماعان جان بولمادى. بۇل بارشامىزعا قاتىستى ماسەلە ەكەندىگىن سەزىندىك, وي تۇيدىك. بۇگىنگى كۇنى العا قويىلعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ ەلدى جەدەل جاڭعىرتۋ ساياساتىن قولداپ, كوگىلدىر تۋىمىزدىڭ استىنا توپتاسۋى­مىز قاجەت. ورتاق قۇندىلىعىمىز – بىرلىك پەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاپ, قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا جۇمىلا اتسالىسۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, جاستاردىڭ ەلجاندىلىق سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ جۇرەمىن. ءبىز كەڭەستىك جۇيەنىڭ تاربيەسىن الدىق. ءبىراز دۇنيەنىڭ قادىر-قاسيەتىن كەش ۇقتىق. ال, بۇگىنگى جاستار مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتى تۇردە ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كاجەت. مۇمكىندىك بار كەزدە قانداستارى­مىزدىڭ وسىنداي ماسەلەلەرىن شەشۋگە كۇش سالىپ, جۇمىسقا كىرىستىم. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇكىل الەمدى جايلاعان كارجى داعدارىسىنان كوپ قينالماي شىعۋعا قول جەتكىزىلدى. جيىرما جىلدا دەموكراتيالىق جاڭارۋلار جۇزەگە اسىپ, جۇيە وزگەردى. ماقساتىمىز ايقىن, تاۋەل­سىز ەلىمىز گۇلدەنىپ, ءار وتباسىندا مولشىلىك, باقىتتى تىرلىك ورناسا دەگەن ماقسات ورنىققان. وبلىستىق ءماسلي­حات دەپۋتاتى رەتىندە جەتىسۋداعى ساي­لاۋ­شىلارمەن كەزدەسكەندە ولار ەلبا­سىنا العىس ايتادى. ماسەلەن, قىزىل­اعاش­تاعى تاسقىننان كەيىنگى جاعداي پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىققا دەگەن قام­قور­لىعىن كورسەتتى. وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردە جول سالىنسا, سۋ قۇبىرلارى تارتىلىپ, «كوگىلدىر وتىن» ءار ۇيگە كەلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە كارجى داعدارىسىنىڭ سال­قىنىن كوپشىلىك سەزىنبەدى. بۇل جۇمىس ءالى دە جالعاسىن تابۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى جاڭا قادامدارعا, دامۋعا باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇقىق قورعاۋ, تاعى باسقا سالالارداعى رەفورما نەگىزىندە يگىلىكتى ىستەر اتقارىلىپ, ەل ومىرىنە ەلەۋلى وڭ ىستەر اكەلدى. ءوڭىردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى. وسى ورايدا بيزنەسپەن اينالىساتىندارعا جۇكتەلەتىن مىندەت زور. ماسەلەن, ساۋدا-سات­تىق, وزگە مەملەكەتتەرمەن ەكونو-ميكا­لىق بايلانىس, قارىم-قاتىناس ارقىلى ەكونوميكا نىعايىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن شۇعىل ارتتىرۋ كوزدەلسە, بۇعان كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى نا­رىقتاعى مۇمكىندىگىمىزدى ەسەلەي ءتۇستى. كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتاندىق تاۋارلاردى ساۋدالاۋعا ۇلكەن رىنوك اشىلدى. تاۋار­لارىمىزدى قازاقستان عانا ەمەس, رەسەي اۋماعىندا دا ەركىن ساۋدالاۋعا مۇمكىندىك بار. ءوزارا باسەكە قاتاڭ بولعانىمەن باعالى. تۇتىنۋشى ساۋدا سورەلەرىنەن نەعۇرلىم قولجەتىمدى باعا­مەن جوعارى ساپالى ءونىم الۋى ءۇشىن ولاردىڭ تالعامىن زەرتتەۋ, مۇددەسىن كورعاۋ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. قيىن كەزەڭدە قۇرىلعان «كاسانوۆ ينۆەستگرۋپپ» كومپانياسىنىڭ جولداۋ تالاپتارىمەن شەت ەلدەردەن 2 ملرد. دول­لار ينۆەستيتسيا تارتىلۋى ناتيجە­سىن­دە تالعاردا «التىنساي» جوباسىمەن تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋدىڭ جوسپار-نەگىزدەمەسى جاسالسا, شاھاردا اۆتوۆوكزال قۇرىلىسى قارقىن العان. ۇجىمدا ءۇش مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتۋدە. ولار قۇرىلىسقا كاجەتتى كىرپىش, ەسىك-تەرەزە, اعاش, تاعى باسقا بۇيىمدار جاساۋمەن اي­نالىسادى. وڭىردەگى قۇرىلىستىڭ ءوسۋى­نە وراي تۇتىنۋشىنى ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالۋدامىز. وتاندىق ءونىم شىعارۋمەن اينالى­ساتىن كاسىپورىندار قاتارى دا قارقىن­دى جۇمىس جاساۋدا. ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا شاراپ, قاراساي اۋدانىندا كىرپىش زاۋىتتارى جۇمىسىن جالعاستىر­سا, الماتى قالاسىندا گيپەرماركەت ساۋدا ورتالىعى تۇتىنۋشىنىڭ جوعارى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىندى­عىمەن ەرەكشەلەنەدى. يسلام ءدىنىن قۇرمەتتەپ, بيىك ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە باۋليتىن ونعا جۋىق اللانىڭ ءۇيىن سالۋعا دا دەمەۋشىلىك تانىتتىم. ارينە, بۇل – ماقتانىش ەمەس, ازامات رەتىندەگى مىندەتىم. ءويت­كەنى, قاراپايىم تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلىنە قازاقستاندا ءوز كاسىبىن اشۋعا, جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك جاساعانىنىڭ ءوزى مەنىڭ ەل الدىنداعى بورىشىمدى ەسەلەي تۇسەدى. جولداۋدا بولاشاققا بەلگىلەنگەن ۇلان-عايىر مىندەتتەردى بىرىكتىرۋشى ۇلتتىق ستراتەگياسىز جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, ءار قازاقستاندىق وتانىمىز – تاۋەلسىز قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن يگىلىك جولىنداعى ەسەلى ەڭبەگىن ءوز ىسىمەن, ەلجاندىلىق قاسيەتىمەن دالەلدەۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. ۋسەين كاسانوۆ, الماتى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, كاسىپكەر. الماتى وبلىسى.