ويى – نار, سويى – ار

پروفەسسور رىسقۇل ويناروۆتىڭ ازاماتتىق, رۋحاني-ادامگەرشىلىك كەلبەتى ۇشقان ۇياسىنان دارىعان. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق جەتەلى, كوشەلى ءجاسوسپىرىمنىڭ تانىم-تۇسىنىگى, وقۋ-بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى, بيىككە ىڭكارلىگى قالىپتاسقان. تاجىريبەلى, ءبىلىمدار, كورەگەن ۇستازى تەمىر تىلەسباەۆتىڭ جول-جوبا كورسەتۋىمەن ماتەماتيكا ماماندىعىن تاڭداعان. ءيا, اكەسى وينار بايارىستانوۆ ءبىر تۇيەسىن قاراجاتقا اينالدىرىپ, اق جول تىلەپ, الماتىعا اتتاندىرادى. ءسويتىپ, كازگۋ-ءدىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قابىلدانادى. ايتۋلى پروفەسسور ۆ.ا.حاراساحالدىڭ عىلىمي ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, ءتالىم الادى. ول نەگىزىنەن, دەربەس تۋىندىلى ديففەرەنتسيال تەڭدەۋلەر جۇيەسىن زەردەلەيدى. ال 1968 جىلى, ياعني 4-ءشى كۋرستا پروفەسسور د.ۇمبەتجانوۆپەن بىرىگىپ جازعان ماقالاسى جاريالانادى. ول 1969 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ءتامامداپ, ارال قالاسىنداعى №67 سەگىز جىلدىق ورىس مەكتە­بىندە مۇعالىم بولىپ, ودان اسكەري مىندەتىن وتەپ, 1972 جىلى كازگۋ-گە ورالىپ, سول جەردەن عىلىم اكادەمياسىنا اۋىسادى. 1981 جىلى «ۋرىسسوننىڭ سىزىقتىق وپەراتورلارىنىڭ ليپشيتستىلىگى مەن ۇزىلىسسىزدىگى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. ءسويتىپ, عىلىمي-شىعارماشىلىق الەۋە­تىن, ماتەماتيكانىڭ ءتۇپسىز تۇڭ­عيىق يىرىمدەرىن تانيتىن زەرەك قابىلەتىن تانىتادى. قورعاۋ راسىمدەرىنەن كەيىن اناسى ءسانىم: – «رىسقۇل, تاعى وقيسىڭ با؟», – دەپتى. «اپا! بۇل وقۋ – ءبىلىمنىڭ با­سى عوي», – دەگەن. اناسى قايتا­دان: «جارايدى, رىسقۇل! امان بول دا, العا وزا بەر, وقي بەر!», – دەپتى. انانىڭ اق تىلەگى جارىلقاپ, 1994 جىلى ويلى عالىم «تەرەڭگە بەت قويىپ» (اباي), تانىم-پايىم جولىندا قاجىرلىلىقپەن ەڭبەكتەنىپ, توعىز تولعانىپ, ون ويلانىپ «ينتەگرال جانە ديففەرەنتسيال وپەراتورلاردىڭ جۇكتەمەلىك باعامدارى» اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى. ول ادىلدىك, كىسىلىك, تۇزۋلىك جولىندا جان سالا قىزمەت ەتتى. ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينس­تيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە رىسقۇل ويناروۆ عىلىممەن تۇبەگەيلى شۇعىلدانىپ, قوعام­دىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى. ون جىلدان استام ۋاقىت ول ينستيتۋتتىڭ كاسىپوداق كومي­تەتىن باسقاردى. ينستيتۋت باسشىلىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ۇجىمنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ جولىندا كوپ ەڭبەك ەتتى. اسىرەسە, جىل سايىن ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنە قاراجات ءبولدىرىپ, بالا-شاعاسىمەن 40-50-گە جۋىق ادامدى الماتاۋ تۋربازاسىنا 10 كۇندىك دەمالىسقا الىپ باراتىن. ول ينستيتۋتتا ۇجىمدىق كەلىسىمشارتتىڭ ورىندالۋىن قاتتى قاداعالادى. پروفەسسور ر. ويناروۆ فۋنك­تسيونالدىق تالداۋ جانە ونىڭ قولدانىستارى سالاسىندا 100-دەن اسا عىلىمي ماقالالار جازىپ, ولاردىڭ ىشىندە 35-تەن استامى حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدەگى يمپاكت فاكتورلى جۋرنالداردا جاريالانعان. ماتەماتيكاداعى ينتەگرالدىق وپەراتورلار تەورياسىنداعى وتە كۇردەلى ماسەلەنىڭ باعىتىن العا تارتاتىن زەرتتەۋلەرى دۇنيەجۇزىلىك ماتەماتيكالىق ادەبيەتتەردە «ويناروۆ شارتى (Oinarov condition)», «ويناروۆ وزەگى (Oinarov kernels)», «ويناروۆ كلاسى (Oinarov class)» تەرميندەرى قولدانىلىپ, «ويناروۆ, Oinarov» قاعيداتى دۇنيەجۇزىلىك ماتە­ماتيكا مادەنيەتى تاريحىنا ەندى. ويناروۆ قاعيدالارى! وي­­لاندىرادى. راس, ۇشان-تە­ڭىز جەتىستىكتەرگە جەتكىزەتىن ادامنىڭ ارى, جۇرەگىنىڭ قاي­راتى, اقىلدىڭ ساۋلەسى, رۋحاني بولمىسى. ول تۋمىسىنان قازاقتىڭ فولكلورىن جانىنداي سۇيەدى. ابايدى, ماعجاندى, مۇقاعاليدى, جۇمەكەندى رۋحاني ءنار-قورەگىم دەپ قابىلدايدى. ماتەماتيكالىق ويلاۋ قابىلەتىن ۇلتتىڭ كوركەمدىك ويلاۋ جۇيە­سىمەن ساۋلەتتەندىرەدى. پروفەسسور ر.ويناروۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ حالىق­ارالىق دەڭگەيدە تاعى ءبىر باعا­لانۋى ونىڭ اعىلشىن ءتىلىن­دەگى «Eurazian Mathematical Journal» (استانا), «Journal of mathematical inegualities» (زاگرەب, حورۆاتيا) جانە «Advances in Inegualities and Applications» (لوندون, ۇلىبريتانيا) سياقتى حالىقارالىق ماتەماتيكالىق عى­لى­مي جۋرنالداردىڭ القا مۇشە­سى ەكەندىگىنەن دە كورىنسە كەرەك. پروفەسسور ر.ويناروۆ 1986 جىلدان باستاپ عىلىمي جوبالاردىڭ جەڭىمپازى جانە عىلىمي جەتەكشىسى. 2006 جىلى حالىقارالىق INTAS, Open call گرانتىن ۇتىپ الىپ, 2006-2008 جىلدار ارالىعىندا حالىقارالىق INTAS عىلىمي تاقىرىبىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. 2009 جىلى عىلىمي كوورديناتوردىڭ اتىنان اقشالاي سىيلىقپەن ماراپاتتالدى. پروفەسسور ر.ويناروۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 1 فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانە 1 فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, 15 عىلىم كانديداتى دايارلاندى. 2005 جىلعى ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكى ۋنيۆەرسيتەتىنە, قازۇۋ مەن ەۇۋ-گە شەتەل پروفەسسورلارىمەن بىرىگە, PhD دوكتورلارىن دايىنداۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, ەۇۋ-دە PhD دوكتورانتۋراسى اشىلعان-دى. ر.ويناروۆ ەۇۋ پروفەسسورلارىنىڭ قارلى­عاشى اتانىپ, 2005 جىلى پروفەسسور لارس-ەريك پەرسونمەن بىرگە شۆەتسيانىڭ لۋلەو تەحنو­لوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى (لتۋ) مەن ەۇۋ اراسىندا, 2008 جىلى پروفەسسور ماسسيمو لانتسا دە حريستوفريسپەن بىرگە يتاليانىڭ پادوۆا ۋنيۆەرسيتەتى (پۋ) مەن ەۇۋ اراسىندا بىرىگىپ PhD دوكتورلارىن دايارلاۋ جونىندە كەلى­سىم­شارت جاساستى. وسى كەلىسىم شارتتاردىڭ نەگىزىندە ەۇۋ-دە 12 PhD دوكتورلار دايىندالدى. ولاردىڭ ىشىندە ايگەرىم قالىباي, زاميرا ابدىقالىقوۆا, لاريسا ارەندورەنكو, اينۇر تەمىرحانوۆا, اقبوتا ابىلاەۆا ر.ويناروۆ پەن ل.-ە.پەرسسوننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىكتەرىمەن شۆە­تسيا­نىڭ لتۋ-ىندە قورعاپ, شۆە­تسيا­نىڭ PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن الدى. ال جانار تاسپاعانبەتوۆا مەن سالتانات قۇداباەۆا ر.ويناروۆ پەن پروفەسسور ماسسيمو لانتسا دە ءحريستوفريستىڭ عىلىمي جە­تەكشىلىكتەرىمەن يتاليادا قور­عاپ, يتاليانىڭ PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن يەلەندى جانە دە ويناروۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا پروفەسسور نازەركە تىلەۋحانوۆا مەن ل.ە.پەرسسوننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىكتەرىمەن ءلاززات سارى­بەكوۆا شۆەتسيادا قورعاپ, شۆە­تسيانىڭ PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن الدى. بۇل ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ەسە­بىنەن قارجىلاندىرىلادى. مۇنىڭ ءوزى ر.ويناروۆتىڭ ءبىلىم­پاز ماتەماتيك رەتىندە شەتەلدەردە دە ءماشھۇر ەكەندىگىن ايعاق­تايدى. قازاقستاندا PhD دوكتو­رانتۋراعا ءتۇسىپ, ديسسەرتاتسيا­سىن قازاقستاندا قورعاۋمەن قاتار, شەتەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاراجاتىمەن سول ۋنيۆەرسيتەتە قورعاۋ قازاقستاننىڭ باسقا عىلىمي سالاسىندا بولعان ەمەس. پروفەسسور رىسقۇل ويناروۆتىڭ پايىم­داۋلارىن ەسكەرسەك, وركە­نيەتتى مەملەكەتتەردە PhD دوك­تورلارىن ازىرلەۋدىڭ مەيلىن­شە قاتاڭ ءارى ءادىل شارتتارى بار ەكەن: ءبىرىنشىسى. ديسسەرتانتتىڭ عى­لىمي-شىعارماشىلىق الەۋەتى. ەكىنشىسى. ونىڭ ادامي قاسيەت­تەرى: ار مەن جان تازالىعى, ابىروي-بەدەلى. ءۇشىنشىسى. ىسكەرلىك دەڭگەيى, شەبەرلىك قىرلارى. ءتورتىنشىسى. ديسسەرتاتسيانى تالقىلاۋعا كوميسسيانىڭ 3 مۇشە­سى جانە 1 وپپونەنت قاتىسادى. سونداي-اق, ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا بەلگىلى ءبىر مايتالمان, بىلگىر مامان قولداۋحات (رەكومەنداتسيا) بەرەدى. قولداۋحات بەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك مىندەتى اسا اۋىر. ول تالاپكەردىڭ عىلىمداعى تاعدىر-تالايىنا تارازى. 1991 جىلى ۇلتجاندى ر.وي­ناروۆ «قالاۋىن تاپسا قار جانار...» دەيتىن ماقالاسىندا («انا ءتىلى», 26 جەلتوقسان 1991 جىل, №52) ش.بىلالوۆپەن بىرىگىپ, ۇلت­تىق ماتەماتيكالىق عىلىمي تەر­ميندەر جاساۋدىڭ جولدارىن تەرەڭنەن ويلاستىرادى. تەگىندە, بەلگىلى ءبىر ۇعىم, قۇبىلىس, زاڭ­دىلىقتىڭ قاسيەتتەرىن, ارا-قاتىناستارىن زەردەلەۋ بارىسىندا جاڭا ۇعىمداردىڭ تۋىندايتىنىن جانە مۇنىڭ تابيعاتىن, ىشكى سىر-سيپاتىن ناقتىلى سويلەتەتىن اتاۋلى تەرمين – ءسوز پايدا بولاتىنىن بايانداپ, «قيسىنىمەن قىزىقتى» تەرمين ءسوزتانىم ۇدەرىسىنە اسەر ەتەتىنىن, ونىڭ قازاقتىڭ ادەبي تىلىنە كوشەتىنىن, ۇلتتىڭ ساناسىنان جارقىن كو­رىنىس تاباتىنىن دايەكتەيدى. جات ۇعىمدار مەن تەرميندەرگە لايىقتى بالامالار تابۋدىڭ تاسىلدەرىن بىلاي ايقىندايدى: 1) جاڭا ءسوز جاساۋ; 2) تۇركىتەكتەس حالىقتار تىلىنەن بالاما ىزدەۋ; 3) حالىقارالىق تەرميندەردى قولدانۋ ماسەلەسى. بۇل ورايدا اۆتور «بۇل تەرميندەرسىز ءبىز حالىقارالىق بايلانىسقا كىرە المايمىز, عىلىم مەن تەحني­كانىڭ جەتىستىكتەرىنە قولى­مىز جەتپەيدى-مىس» دەيتىن پىكىرلەردى تەرىستەيدى. مى­سالى, ەلدەس وماروۆتىڭ «ءپىشىن­دەمە» اتتى ەڭبەگىندە (قىزىل­وردا قالاسى,1928) «فۋنكتسيا» تەرميندىك اتاۋى «بەرنە» دەلىنگەن. بۇل قازاقتىڭ ءتول ءسوزى, اح­مەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشىندا» بار. پروفەسسور ر.ويناروۆتىڭ ج.ءبىلال­ ۇلىمەن بىرىگىپ قۇراس­تىرعان «ماتەماتيكالىق اتالىم­داردىڭ ورىسشا-قازاقشا سوزدىگى» (الماتى, 1992. -430 بەت) عىلىمي بايىپتىلىعىمەن, ساليقالى ىزدەنىستەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلتتىق عىلىمي سانا, ۇلتتىق عىلىمي ءتىل ءمانىسى دە وسى ءبىر سوزدىكتەن ايقىن ەلەس بەرەدى. ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, پروفەسسور ر.ويناروۆ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىندا 1989-1991 جىلداردا عىلىمي سەمينار ۇيىمداستىرىپ, الما­تىدا جوو-داعى ءبىلىمدار ماتەما­تيكتەردىڭ باسىن قوسىپ, ءپى­كىرلەرىن ساراپقا سالىپ, تال­قىلاپ, وي ءبولىسىپ, اقىل­داسىپ, عىلىمي تەرميندەردى قالىپ­تاستىرۋ نەگىزىن جاساعان-دى. ىزگىلىك ارەكەتتەرگە, تاۋەكەل­شىل­دىككە, ادىلەتتىلىككە, دەگدار­لىققا, سىپايىلىققا, مەيىر-راقىمعا, ىشكى مادەنيەتكە يە دارىندى وقىمىستى-ماتەماتيك, تاماشا ۇستاز رىسقۇل ويناروۆتىڭ كەمەل تۇلعاسى تۋراسىندا شۆە­تسيادا PhD دوكتورى عىلىمي اتاعىن يەلەنگەندەر بىلايشا سىر تولعايدى: – مەنىڭ ويىمشا, رىسقۇل اعايدىڭ باسقا كىسىلەردەن ەرەك­شەلىگى مىنادا: ول كىسى تەك الەمگە ايگىلى پروفەسسور, دا­رىندى جانە پاراساتتى تۇلعا عانا ەمەس, بىرىنشىدەن, قاراپايىم­دىلىعى جانە ءار ۋاقىتتا شاكىرت­تەرىنە ءوز بىلگەن ءبىلىمىن ۇيرە­تۋدەن تىنبايتىن كىسى. ول كىسى تەك جەتەكشىلىك ەتىپ, عىلىمي باعىت قانا بەرىپ قويماي, ومىرلىك ءبىلىم بەرۋدەن دە جالىقپايدى. بارلىق شاكىرتتەرى جوعارىدان كورىنسە, بىردەڭەگە قول جەتكىزسە, ءوز قاتارىنىڭ الدى بولسا دەگەن ىزگى اق نيەتپەن ءبىزدىڭ تىلەۋىمىزدى ءتى­لەپ, ءبىزدى سوعان سۇيرەپ جۇرەدى. بار­لىق شاكىرتتەرى قورعاپ, جىراق كەتسە دە, ءالى كۇنگە دەيىن اعايمەن حا­بار­لاسىپ, جاعدايىن ءبىلىپ تۇرادى. تاعى دا ەرەكشە ايتىپ كەتەتىن قىرى, ول كىسى ءوزى تىڭداي بىلەدى جانە تىڭداتا بىلەدى. ءار وتىرىستاردا كەرەمەت بيلەپ, سول وتىرىستىڭ گ ۇلى بولىپ, بارلىق ۋاقىتتا سول وتىرىستى باسقارا بىلەدى – دەيدى ادەپتىلىگىنە جان سۇيسىنەرلىك اقبوتا ابىلاەۆا. – مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان كەزدى ەسكە ءتۇسىر­گەندە ءبىرىنشى مۇعالىممەن بايلانىستىرسام, عىلىم جولىنداعى ۇستازىم ول – رىسقۇل اعا. رىسقۇل اعا وقۋعا كەلگەن جاستاردى, سونىڭ ىشىندە مەنى, عىلىمعا تارتىپ, قىزىقتىرىپ, جۇمىستا باعىت-باعدار بەرىپ, ءومىر-تىرشىلىك جاعداي­لارىندا ءوز كەڭەسىن اياما­عان, جەتىستىكتەرىمىزگە قۋانىپ, قيىنشىلىقتا دەمەپ, ومىرىمدە ەرەكشە ورىن العان قورعان-پانام بولىپ تابىلادى. ۇستازعا دەگەن ءىلتيپاتىمدى: جاقسى اعا كۇندە شۋاق سىيلار جانعا, مەرەيىم ءوسىپ تۇرار اعام باردا, – دەپ سيپاتتاسام دۇرىس بولار ەدى. جانە دە باۋىرجان دەيتىن ارىپتەسىم: رىسقۇل اعام ءبىلىم كەنىن اياماعان, وزىڭىزدەي قىزعالداقتى ايالاعان. اعامىز بايتەرەك قوي عىلىمداعى, شاكىرتتەرى جاپىراعىن سايالاعان, – دەپ مەن «دارىن» مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولعاندا, ۇستا­زىمنىڭ ماعان دەگەن ۇلى ەڭبەگىن وسىلايشا سويلەتكەن-ءدى, – دەپ اعىنان اقتارىلدى سىرلى سوزىنە, جان سىرىنا نازىكتىگى جاراسقان اينۇر تەمىرحانوۆا. تولىق كامە­لەتتى ۇستاز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى مەن باقىتى, ءداستۇرى مەن مەكتەبى, عيبرات-تاعىلىمى دەگەن وسى. سەرىك نەگيموۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور